1.1. Osmanlı Devleti’nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri

1. Dönemin Genel Niteliği ve Güç Kaybının Nedenleri

Dönemin Kapsamı: 1683 II. Viyana Kuşatması ile başlayıp 1789 Fransız İhtilali’ne kadar devam eden süreçtir.
Temel Politika Değişimi: Osmanlı Devleti bu dönemde fetih ve genişleme politikasından vazgeçmek zorunda kalarak mevcut sınırları koruma, savunma odaklı siyaset ve denge politikasına yönelmiştir.

XVII. Yüzyıl Sonlarında Güç Kaybının Temel Nedenleri

Yönetim Alanı: Merkezi otoritenin zayıflaması, saray ve devlet görevlileri arasındaki çekişmeler, taşrada eyalet yöneticilerinin merkezden bağımsız hareket etmesi.
Askerî Alan: Avrupa’daki askerî ve teknolojik gelişmelerin gerisinde kalınması, modern ordu ve silah sistemlerinin geliştirilememesi, ordudaki disiplin kaybı ve lojistik/haberleşme sorunları.
Mali ve Toplum Alanı: Uzun süren savaşların getirdiği ağır mali yükler, tımar sisteminin bozulması, iltizam usulünün yaygınlaşması, avarız vergilerinin sürekli hâle gelmesi, Celâli isyanları ve toplumsal huzursuzluklar.

1683 Öncesindeki Stratejik Durum ve Kazanımlar

Osmanlı Devleti, XVII. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı iç sorunlara rağmen stratejik hedeflerinden vazgeçmemiş ve en geniş sınırlarına ulaşmıştır:

Uyvar Kalesi (1663 – Vasvar Antlaşması): Macaristan’daki en geniş sınırlara ulaşıldı.
Girit Adası (1669): Doğu Akdeniz hâkimiyeti pekiştirildi.
Kamaniçe Kalesi (1672 – Bucaş/Zoravna Antlaşması): Podolya ve Ukrayna alınarak batıdaki en geniş sınırlara ulaşıldı.
Çehrin Kalesi (1678 – 1681 Bahçesaray/Çehrin Antlaşması): Ruslarla yapılan ilk resmi antlaşmadır; Özi Nehri sınır kabul edilmiş ve Rusların güneye inmesi engellenmiştir.

2. II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak Savaşları (1683-1699)

A. Kuşatmaya Giden Süreç ve Orta Macaristan Meselesi

Köprülü Mehmed Paşa ve Köprülü Fazıl Ahmed Paşa dönemindeki mali ve askerî ıslahatlar fetih gücünü yeniden canlandırmıştı.
Orta Macaristan Meselesi: Koyu Katolik Habsburg (Avusturya) baskısına karşı koyan Protestan Macarların lideri Tököli İmre, Osmanlı Devleti’nden yardım istedi.
Padişah IV. Mehmed ve Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Avusturya üzerine sefere çıktı. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa serdar-ı ekrem olarak atandı.

B. Kuşatma ve Kahlenberg Muharebesi (1683)

14 Temmuz 1683 tarihinde Osmanlı ordusu Viyana’yı kuşattı.
12 Eylül 1683 Kahlenberg Muharebesi: Lehistan Kralı III. Jan Sobieski komutasındaki Leh ve Alman kuvvetleri, Viyana önlerindeki Osmanlı ordusuna saldırdı. Osmanlı ordusu ağır bir yenilgi alarak Belgrad’a çekilmek zorunda kaldı.

C. Yenilginin Nedenleri ve Önemi

Nedenler: İkmal hattının çok uzun olması, çetin coğrafi ve kış şartları, ordu içindeki koordinasyon ve komuta eksiklikleri, müttefik destek kuvvetlerinin zamanında müdahale etmesi.
Önemi: Türklerin Avrupa karşısındaki taarruz gücü kalıcı olarak kırılmış, ilerleme durmuş ve Viyana Bozgunu Avrupa’da Osmanlı’ya karşı büyük ittifakların kurulmasını tetiklemiştir.

D. Kutsal İttifak’ın Kurulması ve Çok Cepheli Savaşlar (1684-1699)

Papa XI. Innocentius’un öncülüğünde 5 Mart 1684’te Kutsal İttifak kuruldu.
İttifak Üyeleri: Avusturya, Venedik, Lehistan, Papalık ve 1686’da katılan Rus Çarlığı.
Osmanlı Devleti yaklaşık 16 yıl boyunca Macaristan, Balkanlar, Mora, Dalmaçya ve Kırım gibi çok sayıda cephede eş zamanlı savaşmak zorunda kaldı.
11 Eylül 1697 Zenta Muharebesi: Savoy Prensi Eugène komutasındaki müttefik ordusu, Tisa Nehri’ni geçmeye çalışan Osmanlı ordusunu bozguna uğrattı. Bu yenilgi barış görüşmelerini kaçınılmaz kıldı.

3. Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) Antlaşmaları

A. Karlofça Antlaşması (26 Ocak 1699)

Padişah II. Mustafa ve Sadrazam Amcazâde Hüseyin Paşa döneminde, İngiltere ve Hollanda’nın (Felemenk) arabuluculuğuyla imzalandı.

Avusturya’ya: Budin dâhil Macaristan, Erdel, Hırvatistan ve Pojega bırakıldı.
Lehistan’a: Podolya ve Kamaniçe Kalesi verildi.
Venedik’e: Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyıları bırakıldı.
Tarihsel Önemi: Osmanlı Devleti Batı’da ilk kez büyük çapta kalıcı toprak kaybına uğramıştır. Psikolojik üstünlük Avrupa’ya geçmiş, Osmanlı savunma odaklı ve temkinli bir dış politikaya geçiş yapmıştır.

B. İstanbul Antlaşması (1700)

Karlofça’da Rusya ile anlaşılamadığı için bir yıl sonra Rus Çarlığı ile imzalandı.

Azak Kalesi Rusya’ya bırakıldı.
Rusya’nın İstanbul’da daimi elçi bulundurması kabul edildi.
Rus Çarı I. Petro’nun “Çar” (imparator) unvanı resmen tanındı.
Önemi: Rusya Karadeniz’e inme hedefinde ilk kritik adımı atmış, Karadeniz Türk gölü olma vasfını kaybetmeye başlamıştır.

4. Kaybedilen Toprakları Geri Alma Mücadelesi (1700-1718)

A. Prut Savaşı ve Prut Antlaşması (1711)

Nedenleri: Çar I. Petro’nun sıcak denizlere inme politikası, Rusya’nın Karadeniz ve Lehistan üzerindeki baskısı, Baltık Denizi mücadelesinde Ruslara yenilen İsveç Kralı XII. Şarl’ın Osmanlı topraklarına sığınması.
Gelişimi: Padişah III. Ahmed döneminde, Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Boğdan’a giren Rus ordusunu Prut Nehri kıyısında kuşattı.
Prut Antlaşması (21 Temmuz 1711) Hükümleri:
1. Azak Kalesi geri alındı.
2. Rusya’nın İstanbul’da elçi bulundurma hakkı kaldırıldı ve Rusların Lehistan işlerine karışmaması kararlaştırıldı.
3. Rusya’nın Karadeniz’e inme hedefi geçici olarak durduruldu.
Sonucu: Karlofça ve İstanbul antlaşmalarıyla kaybedilen toprakların geri alınabileceğine dair büyük bir umut ve güven doğdu.

B. Osmanlı-Venedik ve Avusturya Savaşları (1714-1718)

Gelişimi: Venedik’in Mora’daki Katolik baskıları ve Osmanlı ticaret gemilerine saldırması üzerine savaş açıldı; 1715’te Mora geri alındı.
Karlofça’nın ihlal edildiğini savunan Avusturya, 1716’da Venedik’in yanında savaşa girdi.
Askerî Bozgunlar: 1716 Petervaradin Muharebesi’nde Sadrazam Damat Ali Paşa şehit oldu. Ardından Temeşvar (1716) ve Orta Avrupa’nın kilidi sayılan Belgrad (18 Ağustos 1717) Avusturya’nın eline geçti.

C. Pasarofça Antlaşması (21 Temmuz 1718)

Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde İngiltere ve Hollanda arabuluculuğu ile imzalandı.

Avusturya’ya: Belgrad, Kuzey Sırbistan, Temeşvar ve Banat bölgesi bırakıldı.
Mora Yarımadası Osmanlı Devleti’nde kaldı.
Önemi:
1. Osmanlı Devleti Karlofça ile kaybettiği yerleri geri alma umudunu tamamen kaybetti.
2. Batı’nın askerî ve teknik üstünlüğü kabul edildi.
3. Siyasi alanda barışçıl politika öne çıktı; batı ile diplomatik ve ticari ilişkiler arttı.
4. Osmanlı tarihinde Lale Devri (1718-1730) süreci başladı.

5. Islahattan Zafere: 1736-1739 Savaşları ve Belgrad Antlaşması

A. Sultan I. Mahmud Dönemi Askerî Islahatları

Patrona Halil İsyanı (1730) sonrası tahta çıkan Sultan I. Mahmud, orduda Batı tarzı ilk ciddi reformları başlattı:

Fransız kökenli Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval) görevlendirildi.
1734’te Hendesehane (Humbarahane) açılarak Batılı tarzda ilk askerî teknik okul kuruldu.
Topçu ve Humbaracı ocakları disipline edildi, modern yeni toplar döküldü.

B. 1736-1739 Osmanlı – Rus ve Avusturya Savaşları

Nedenleri: Rusya’nın Kırım’ı işgal etmesi, Azak ve Orkapı kalelerine saldırması, Lehistan iç işlerine müdahalesi; Avusturya’nın Rusya ile ittifak kurarak savaşa katılması.
Askerî Başarılar: Sadrazam İvaz Mehmed Paşa ve Hekimoğlu Ali Paşa komutasındaki Osmanlı orduları, Grocka (Hisarcık) Muharebesi’nde Avusturya’yı mağlup etti.
Osmanlı ordusu ilerleyerek Belgrad’ı yeniden fethetti.

C. Belgrad Antlaşması (18 Eylül 1739)

Fransa’nın arabuluculuğu ve garantörlüğünde imzalandı.

Avusturya ile: Pasarofça ile kaybedilen Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Temeşvar geri alındı.
Rusya ile:
1. Azak Kalesi yıkılmak şartıyla Rusya’ya bırakıldı.
2. Rusya Karadeniz’de savaş ve ticaret gemisi bulunduramayacak, Karadeniz ticaretini Türk gemileriyle yapacaktı.
Önemi:
- XVIII. yüzyılda Osmanlı’nın imzaladığı son kazançlı antlaşmadır.
- Karadeniz’in Türk gölü olduğu son kez teyit edilmiştir.
- Yapılan askerî ıslahatların başarısını kanıtlamış, Avusturya ile yaklaşık 50 yıl sürecek bir barış dönemi başlatmıştır.
- Arabuluculuk yapan Fransa’ya verilen kapitülasyonlar (1740) sürekli hâle getirilmiştir.

6. 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı ve Küçük Kaynarca Antlaşması

A. Savaşın Nedenleri

Rus Çariçesi II. Katerina‘nın Osmanlı aleyhine izlediği agresif politikalar.
Rusya’nın Lehistan’ı işgal etmesi, iç işlerine karışması ve Osmanlı sınırlarına yığınak yapması.
Rusya’nın Balkanlar ve Kafkasya’daki Ortodoks tebaayı Osmanlı yönetimine karşı kışkırtması.

B. Savaşın Gelişimi ve Büyük Felaketler

1770 Çeşme Baskını: Baltık Denizi’nden gelen Rus donanması, İngilizlerin desteğiyle İzmir Çeşme limanındaki Osmanlı donanmasını yaktı.
1770 Kartal Sahrası (Kagul) Muharebesi: Osmanlı ordusu sayıca üstün olmasına rağmen ağır bir mağlubiyet aldı.
1774 Kozluca Yenilgisi: Sadrazam Muhsinzade Mehmed Paşa komutasındaki ordunun dağılması üzerine barış istendi.

C. Küçük Kaynarca Antlaşması (21 Temmuz 1774)

Padişah I. Abdülhamid döneminde imzalandı. Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biridir.

Madde / Konu	İçeriği ve Siyasi/Askerî Önemi
Kırım’ın Durumu	Kırım bağımsız oldu; sadece dinî bakımdan halifeye bağlandı. (İlk defa halkı Müslüman ve Türk olan bir toprak kaybedildi; Halifelik ilk kez siyasi bir güç olarak kullanıldı).
Karadeniz ve Boğazlar	Rus ticaret gemilerine Karadeniz ve Boğazlardan serbest geçiş hakkı tanındı. (Karadeniz Türk gölü olmaktan çıktı).
Ortodoksların Himayesi	Rusya, Osmanlı ülkesindeki Ortodoksların koruyuculuğunu üstlenme iddiasını elde etti. (Rusya, Osmanlı’nın iç işlerine karışma hakkı buldu).
Savaş Tazminatı	Osmanlı Devleti Rusya’ya ağır bir savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.

Kırım’ın Akıbeti: 1774’te bağımsız olan Kırım, Çariçe II. Katerina tarafından 1783 yılında tek taraflı olarak ilhak edildi. Bu durum 1787-1792 Osmanlı-Rus savaşının ana nedeni oldu.

7. Sınavda Çıkabilecek Kritik Püf Noktaları ve Özet Tablo

Antlaşmaların Karşılaştırmalı Sınav Özeti

Antlaşma	Tarih	Karşı Devlet	Ana Sonucu / Sınav Püf Noktası
Karlofça	1699	Avusturya, Venedik, Lehistan	Batı’da ilk büyük kalıcı toprak kaybı. Savunma döneminin başlangıcı.
İstanbul	1700	Rusya	Azak Kalesi verildi. Rusya Karadeniz’e adım attı.
Prut	1711	Rusya	Azak geri alındı. Kaybedilen yerleri geri alma umudu doğdu.
Pasarofça	1718	Avusturya, Venedik	Belgrad kaybedildi. Geri alma umudu bitti; Lale Devri ve Batılılaşma başladı.
Belgrad	1739	Avusturya, Rusya	Belgrad geri alındı. XVIII. yüzyılın son kazançlı antlaşması.
Küçük Kaynarca	1774	Rusya	Kırım bağımsız oldu. Karadeniz Türk gölü olmaktan çıktı, en ağır antlaşma.

Sınav İçin Kavram Rehberi

Kutsal İttifak: II. Viyana sonrası Papa öncülüğünde Avusturya, Venedik, Lehistan, Papalık ve Rusya’nın oluşturduğu haçlı birliğidir.
Serdar-ı Ekrem: Padişahın sefere katılmadığı durumlarda orduya komuta eden sadrazama verilen unvandır.
Hendesehane (1734): I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmed Paşa tarafından açılan, Batı tarzındaki ilk askerî teknik okul/kışladır.
Halifeliğin Siyasi Kullanımı: İlk kez 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’nda Kırım Müslümanlarıyla dinî bağı korumak için kullanılmıştır.