1.2. İNSAN HAK VE ÖZGÜRLÜKLERİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ

1. İnsan Hakları Kavramı ve Temel Özellikleri

• Tanımı: İnsan hakları; bütün insanların sırf insan olmalarından dolayı doğuştan sahip oldukları, onurlu, özgür ve güven içinde yaşamalarını amaçlayan haklardır.
• Temel Özellikleri:
  • Doğuştandır: Bireyler bu haklara doğumuyla birlikte sahip olurlar.
  • Evrenseldir: Dil, din, ırk, cinsiyet, etnik köken veya düşünce farkı gözetmeksizin tüm insanlar için geçerlidir.
  • Eşitlik İlkesine Dayanır: Tüm insanlar ayrım gözetilmeksizin bu haklardan eşit şekilde yararlanır.
  • Devredilemez ve Vazgeçilemezdir: Kimse kendi haklarından vazgeçemez veya bu hakları başkasına devredemez.
  • Bölünmez ve Birbirine Bağlıdır: Kişisel, siyasal, ekonomik ve sosyal haklar bir bütündür; biri olmadan diğeri tam anlamıyla gerçekleşmez.
  • Uluslararası Güvence Altındadır: İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi gibi uluslararası metinlerle korunmaktadır.

2. Eski Çağ’da İnsan Haklarının Gelişimi (MÖ 3200 – MS 375)

• Sümer Kanunları (MÖ 2350 – Lagaş Kralı Urukagina): Tarihin bilinen en eski yazılı hukuk düzenlemelerindendir. Sosyal adaleti sağlamayı, özel mülkiyet ve aile hukukunu düzenlemeyi, din adamlarının yetkilerini sınırlandırmayı ve yetim ile dul kadınları korumayı amaçlamıştır.
• Babil Kanunları (MÖ 1760 – Hammurabi Kanunları): Kısasa kısas ilkesine dayanan; mülkiyet hakkını, kamu güvenliğini ve toplumsal refahı korumayı hedefleyen sert ve kapsamlı kanunlardır.
• Kyros’un (Kiros) Silindiri (MÖ 539): Pers Kralı II. Kyros tarafından Babil’in fethinden sonra yazdırılan 45 satırlık çivi yazılı kilden metindir. Din ve inanç özgürlüğü, tapınakların korunması, ağır vergilerin kaldırılması ve sürgünlerin yurtlarına dönmesi gibi ilkelere yer verilmiştir. Günümüzde “Tarihin İlk İnsan Hakları Bildirisi” olarak kabul edilmektedir.
• On İki Levha Kanunları (MÖ 451-449): Roma Cumhuriyeti’nde soylular (patriciler) ile halk (plepler) arasındaki mücadeleler sonucunda hazırlanan ilk yazılı kanunlardır. Bronz levhalar üzerine yazılarak Forum’da halka açık biçimde sergilenmiş ve modern hukukun temel kaynağı sayılmıştır.

3. Orta Çağ’da İnsan Haklarının Gelişimi (375 – 1453)

• Medine Sözleşmesi (622): Hz. Muhammed tarafından Medine’de kurulan İslam Devleti’nin anayasası kabul edilen ilk yazılı belgedir.
• Veda Hutbesi (632): Hz. Muhammed’in vefatından önce Mekke’de okuduğu, insan hakları ve evrensel adalet ilkelerini içeren tarihî bir beyannamedir. Can, mal ve namus dokunulmazlığını evrensel hak saymış; ırk ayrımcılığını yasaklayarak kadın haklarını ve insan onurunu güvenceye almıştır.
• Hz. Ömer’in Kudüs Emannamesi (638): Hz. Ömer’in Kudüs’ün fethinden sonra gayrimüslim tebaaya (Hristiyan ve Yahudilere) verdiği emannamedir. Şehir halkının can, mal güvenliği ile din ve ibadet özgürlüğü teminat altına alınmıştır.

4. Yeni Çağ’da İnsan Haklarının Gelişimi (1453 – 1789)

• Fatih Sultan Mehmet’in Bosna Fermanı / Ahidname (1463): Fatih Sultan Mehmet’in Bosna’nın fethinden sonra Fransisken rahiplerine verdiği fermandır. Onlara can, mal, din ve ibadet özgürlüğü tanımış; Fransız Bildirgesi’nden 326 yıl önce kaleme alınarak tarihteki önemli insan hakları belgeleri arasında yer almıştır.
• Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi (1776): On üç koloninin İngiltere’nin vergi ve yönetim politikalarına karşı bağımsızlığını ilan ettiği metindir. Bütün insanların eşit yaratıldığını; yaşama, hürriyet ve mutluluğu arama gibi devredilemez haklara sahip olduğunu ilan etmiştir.

5. Yakın Çağ ve Günümüzde İnsan Haklarının Gelişimi (1789 – Günümüz)

• Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi (1789): Fransız Ulusal Meclisi tarafından kabul edilen 17 maddelik evrensel metindir. İnsanların özgür ve eşit doğduğunu, egemenliğin millete ait olduğunu, mülkiyet, güvenlik ve baskıya karşı direnme haklarını ilan etmiştir.
• Talim-i Sıbyan Hakkında Ferman-ı Âli (1824): Osmanlı Padişahı II. Mahmut tarafından yayımlanan, ilköğretimi zorunlu kılan ve çocukların erken yaşta çalıştırılmasını önlemeyi amaçlayan ilk çocuk hakları düzenlemelerindendir.
• Fabrikalar Yasası (1833): Sanayi Devrimi sonrası İngiltere’de kabul edilen, 9 yaşın altındaki çocukların çalıştırılmasını yasaklayan ve çalışma saatlerini düzenleyen ilk önemli sosyal kanunlardandır.
• İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (10 Aralık 1948): II. Dünya Savaşı’ndaki büyük yıkım ve ihlallerin ardından Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca kabul edilen 30 maddelik küresel belgedir. Yaşam, özgürlük, güvenlik, adil yargılanma ve ifade özgürlüğü gibi temel hakları ilan etmiştir.
• Özel Gruplara Yönelik Uluslararası ve Ulusal Düzenlemeler:
  • Türk Çocuk Hakları Bildirgesi (1963): UNESCO Türkiye Millî Komisyonu tarafından kabul edilen ulusal belgedir.
  • CEDAW (1979): BM tarafından Kadına Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Sözleşmesi olarak kabul edilmiştir.
  • BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (1989): Çocukları hak sahibi bireyler olarak tanımlayan 54 maddelik küresel belgedir.
  • Dijital Dünyada Çocuk Hakları Sözleşmesi (2025): Çocukların dijital ortamdaki güvenliğini ve haklarını korumak amacıyla Türkiye öncülüğünde imzaya açılmıştır.

Yazılı Sınav İçin Hızlı Özet Tablosu