1. Osmanlı Devleti’nin Dağılması ve Bölgenin Stratejik Önemi
- Orta Doğu’nun Jeopolitiği: Türkiye, İran, Irak, Suriye, Arap Yarımadası, Körfez ülkeleri ve Mısır’ı kapsayan Orta Doğu coğrafyası; Asya, Avrupa ve Afrika’nın kesişim noktasında yer alması sebebiyle tarih boyunca küresel güçlerin odak noktası olmuştur.
- Denge Politikasından Değişime: İngiltere ve Fransa, XIX. yüzyılın son çeyreğine kadar sömürge yollarının güvenliğini sağlamak adına Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü koruma politikası izlemiştir. Ancak 1869’da Süveyş Kanalı’nın açılmasıyla bölgenin stratejik değeri artmış ve İngiltere bu politikadan vazgeçerek Mısır (1882) ile Kıbrıs’ı kontrolü altına almıştır.
- Petrolün Etkisi: XX. yüzyıl başlarında sanayi ve ulaştırmada petrolün temel yakıt hâline gelmesi, İngiltere ve diğer büyük güçlerin hedeflerini Orta Doğu’daki zengin petrol yataklarına (İran, Musul ve Irak) çevirmesine neden olmuştur.
2. Gizli Antlaşmalar ve Manda Düzeninin Temelleri
I. Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmak amacıyla gizli antlaşmalar yapmışlardır.
- McMahon Antlaşması (1915-1916): İngiltere’nin Mısır Valisi Henry McMahon ile Mekke Emîri Şerif Hüseyin arasında gerçekleşen gizli yazışmalardır. İngiltere, Osmanlı’ya karşı ayaklanması karşılığında Şerif Hüseyin’e bağımsız bir Arap krallığı vadetmiştir. Haziran 1916’da başlayan bu ayaklanma, Osmanlı ordusunun Suriye ve Kanal cephelerindeki gücünü bölmüştür.
- Sykes-Picot Antlaşması (16 Mayıs 1916): İngiltere (Sir Mark Sykes) ile Fransa (François Georges Picot) arasında imzalanan ve Rus Çarlığı’nın da onayladığı gizli paylaşım planıdır. Antlaşmaya göre:
- Fransa: Doğu Akdeniz kıyıları, Adana, Diyarbakır, Musul ve Suriye kıyılarını alacaktır.
- İngiltere: Hayfa ve Akka limanları, Antep, Urfa, Maraş, Bağdat ve Güney Irak’a hâkim olacaktır.
- Filistin bölgesinde ise uluslararası bir yönetim kurulması kararlaştırılmıştır.
- Gizli Antlaşmaların İfşası: 1917 Bolşevik İhtilali sonrası yönetime gelen Lenin, İtilaf Devletlerinin bu gizli antlaşmalarını İzvestiya gazetesinde yayımlayarak dünya kamuoyuna duyurmuştur.
3. Balfour Deklarasyonu (2 Kasım 1917) ve Filistin Sorunu
- Siyonizme İngiliz Desteği: İngiltere bir yandan Araplara bağımsızlık vadederken diğer yandan Siyonist hareketin liderleriyle temas kurmuştur.
- Deklarasyonun İçeriği: İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Balfour, Walter Rothschild’a gönderdiği mektupla İngiltere’nin Filistin topraklarında bir Yahudi yurdu kurulmasını destekleyeceğini resmen açıklamıştır.
- Tarihsel Etkisi: Balfour Deklarasyonu, I. Dünya Savaşı sonrasında Filistin’e yoğun Yahudi göçlerinin önünü açarak günümüze kadar süren Orta Doğu çatışmalarının temellerini atmıştır.
4. San Remo Konferansı, Manda Rejimleri ve Petrol
Savaş sonrasında Wilson İlkeleri gereği açık sömürgecilik yerine manda ve himaye sistemi uygulanmıştır.
- Suriye İtilafnamesi (15 Eylül 1919): İngiltere ve Fransa arasında yapılan düzenlemeyle Antep, Urfa ve Maraş Fransa’ya; zengin petrol yataklarına sahip Musul ise İngiltere’ye bırakılmıştır.
- San Remo Konferansı (18-26 Nisan 1920): Osmanlı Orta Doğu topraklarının paylaşımı resmîleştirilmiştir:
- İngiliz Mandası: Irak, Filistin ve Ürdün üzerinde kurulmuş; Mısır ve Arap Yarımadası’nda da İngiliz etkisi pekiştirilmiştir. İngiltere, inşa ettiği boru hatlarıyla Irak ve İran petrolünü Basra Körfezi’ne taşımıştır.
- Fransız Mandası: Suriye ve Lübnan’da kurulmuş ve bu yönetim 1946 yılına kadar devam etmiştir. Fransa, bölgede açtığı Katolik okulları ve misyonerlik faaliyetleriyle halkı asimile ederek Fransız kültürünü egemen kılmıştır.
5. Afrika’da Sömürgeciliğin Şekil Değiştirmesi
- Alman Sömürgelerinin Paylaşımı: Versailles Antlaşması (1919) ile Almanya’nın Afrika’daki tüm sömürge toprakları ellerinden alınmış; Belçika, Fransa, Güney Afrika ve İngiltere arasında paylaşılmıştır.
- Sömürgeci Güçlerin Yayılması: İngiltere Mısır’dan Güney Afrika’ya kadar uzanan geniş hattı denetim altında tutarken Fransa da Kuzey ve Batı Afrika’daki sömürge varlığını derinleştirmiştir.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
- Sykes-Picot Antlaşması: İngiltere ve Fransa’nın Orta Doğu’yu kendi aralarında paylaştığı gizli antlaşmadır.
- McMahon Antlaşması: İngiltere’nin Mekke Emîri Şerif Hüseyin’e bağımsızlık vaadinde bulunarak Osmanlı’ya karşı ayaklandırdığı belgedir.
- Balfour Deklarasyonu: Filistin topraklarında İsrail/Yahudi devletinin kurulmasına zemin hazırlayan İngiliz resmî bildirisi.
- San Remo Konferansı (1920): Orta Doğu’da İngiltere ve Fransa mandalarının resmen sınırlarının çizildiği konferanstır.
- Manda Yönetimi: I. Dünya Savaşı sonrasında sömürgeciliğin Milletler Cemiyeti çatısı altında uygulanan yeni adıdır.
