1. Ünite: İnsan Hakları ve İnsan Hakları Hukuku Kavramı

1. Giriş, Tanım ve Terim Meselesi

İnsan Hakları Tanımı: İnsan hakları; hangi ulusal, etnik, dinî, zümrevî veya meslekî topluluktan olursa olsun, her kişinin yalnızca insan olması nedeniyle, doğuştan ve insanlık onurunun gereği olarak sahip bulunduğu en üstün ahlaki iddia veya taleplerdir. İnsan hakları, pozitif hukukun dışında ve üstünde yer alan, gerçekleşmiş bir durumdan ziyade ulaşılmak istenen “olması gereken” ideal bir hedefler programını ifade eder.
Kavramsal Ayrımlar: İnsan hakları kavramına yakın kullanılan terimler tam olarak aynı anlamı karşılamaz:
- Temel Hak ve Hürriyetler: İnsan haklarının devlet tarafından anayasalarla tanınmış ve pozitif hukuka aktarılmış “olan” bölümünü ifade eder; bu nedenle insan haklarına oranla daha dar kapsamlıdır.
- Kamu Hürriyetleri: Kamu otoritelerince tanınan, pozitif hukuk eliyle düzenlenen ve toplumun tamamına tanınmış hürriyetlerdir. Modern devletlerin varlık sebebini oluşturur.
- Kişi Hak ve Hürriyetleri (Civil Rights): Bireyci doktrine dayanan, yaşama hakkı, kişi güvenliği, özel hayatın gizliliği gibi klasik/birinci kuşak hakları belirtir; sosyal ve kolektif hakları içermez.
- Vatandaşlık Hakları: İnsan haklarından farklı olarak herkese değil, yalnızca bir devlete vatandaşlık bağıyla bağlı olan kişilere tanınan haklardır.

2. İnsan Haklarının Şartları, Unsurları ve Hak Kavramı

İnsan Haklarının Şartları: Bir hakkın insan hakkı olarak kabul edilebilmesi için temel olması, evrensel olması ve açıkça tanımlanabilir olması gerekmektedir. Açıkça tanımlanabilir olma şartı, hakkın ihlal edilip edilmediğinin net bir şekilde anlaşılmasını sağlar.
İnsan Haklarının Unsurları: Bir insan hakkının varlığından söz edebilmek için üç temel unsurun bir arada bulunması gerekir:
1. Yetki (Cevaz): Hak sahibine bir şeyi yapabilme veya yapmama konusunda takdir yetkisi verir. İnsan hakkı zorunluluk değil, hukuki bir iktidardır; kişi hakkını kullanmaya zorlanamaz.
2. Talep: Hak sahibinin olumlu veya olumsuz istemde bulunabilme imkânıdır.
3. Tanınma ve Saygı Gösterilme: Hakkın devlet ve diğer bireyler tarafından tanınmasını ve saygı gösterilmesini isteme gücüdür.
Hak ve Hürriyet İlişkisi: Hak, hukuk düzeninin kişilere tanıdığı korunmuş menfaat ve yetkidir. Hürriyet de bir haktır ve hak hürriyetle gerçekleşir. Hak hürriyetin temeli ve konusu, hürriyet ise hakkın gerçekleşme aracıdır. Hürriyet sınırlanabilir fakat yok edilemez.

3. İnsan Haklarının Temel Nitelikleri ve Bütünlüğü İlkesi

İnsan haklarını diğer hak kategorilerinden ayıran temel nitelikler şunlardır:

Evrensellik: İnsanın doğası gereği, dil, din, ırk ve ülkenin gelişmişlik düzeyine bakılmaksızın tüm insanlar için aynı ve geçerli olmasıdır.
Doğuştan Kazanılma ve Toplum Öncesi Olma: İnsan haklarına sahip olmak için sadece insan olarak doğmuş olmak yeterlidir; sonradan kazanılmaz veya bir makama bağlı değildir.
Mutlaklık: Varlığı hiçbir şarta, kayda veya mülahazaya bağlanamaz; inkâr edilemez ve geçersiz kılınamaz.
Vazgeçilmezlik: İnsan kişiliğine doğrudan bağlı olduğu için sözleşmeyle başkasına devredilemez ve hakkın kullanımından vazgeçilemez.
Bireye Ait Olma: İnsan haklarının asıl öznesi bireydir. Cemaat, sınıf veya toplum gibi kolektiviteler bireylerden oluşan ilişki ağları olduğundan topluluk hakları insan haklarına göre ikincil konumdadır.
İnsan Haklarının Bütünlüğü (Bölünemezliği): İnsan hakları bir bütündür; haklar arasında hiyerarşi kurulamaz ve bir hak diğer haklardan üstün tutulamaz. Medeni, siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel hakların hepsi insan onurunu koruyan bir bütünün bileşenleridir. Bu ilke 1968 Tahran Bildirgesi, 1977 BM Kararı, 1993 Viyana Bildirgesi ve Limburg Prensipleri ile uluslararası alanda teyit edilmiştir.

4. Devletin İnsan Haklarıyla İlgili Temel Ödevleri

İnsan hakları temelde devlete karşı ileri sürülen iddialardır. Devletin insan hakları karşısında dört temel ödevi bulunur:

Tanıma: Devletin insan haklarının varlığını ve hukuki değerini kabul etmesidir.
Dokunmama (Karışmama): Bireylerin devlet müdahalesinden uzak bir şekilde kendi hayatlarını düzenlemelerine izin vermesi, müdahalede bulunmamasıdır.
Koruma: Devletin hem kendi organlarının ihlallerini önlemesi hem de bireyleri diğer üçüncü kişilerden gelebilecek saldırılara karşı korumasıdır.
Temin-Tedarik: Sakatlar, yaşlılar ve korunmaya muhtaç çocuklar gibi kendi geçimini sağlayamayan istisnai gruptaki kişilere devletin gerekli imkân ve kurumları sağlaması yükümlülüğüdür.

5. İnsan Haklarının Dikey ve Yatay Etkisi

Dikey Etki: Birey ile devlet arasındaki ilişkileri ifade eder. İnsan haklarının ana amacı bireyi devlete karşı korumaktır.
Yatay Etki: Bireylerin kendi aralarındaki ilişkileri ifade eder. Devletin, bireyleri diğer bireylerin hak ihlallerine ve saldırılarına karşı koruma sorumluluğunu kapsar.

6. İnsan Haklarının Sınıflandırılması

Öğretide insan hakları çeşitli kriterlere göre sınıflandırılmıştır:

Kolektif ve Bireysel Haklar Ayrımı: Tek bir birey tarafından kullanılabilen haklar bireysel haklar (örn. yaşama hakkı); dernek kurma, toplantı ve gösteri yürüyüşü gibi ancak bir topluluk halinde kullanılabilen haklar ise kolektif haklardır.
Negatif ve Pozitif Haklar Ayrımı: Devletin müdahale etmemesini gerektiren haklar negatif haklar (koruyucu/gölge etme hakları); devletin olumlu bir edimde ve müdahalede bulunmasını gerektiren haklar ise pozitif haklardır.
Jellinek’in Üçlü Ayrımı (Koruyucu – İsteme – Katılma Hakları):
- Koruyucu (Negatif Statü) Hakları: Bireyin devlet tarafından dokunulamayacak özel alanını çizer (Kişinin hakları).
- İsteme (Pozitif Statü) Hakları: Devletten bir edim ve hizmet isteme imkânı verir (Sosyal ve ekonomik haklar).
- Katılma (Aktif Statü) Hakları: Bireyin siyasal iktidarın kullanılmasına katılımını sağlar (Siyasi haklar). (Not: 1982 Türk Anayasası da bu ayrımı benimsemiştir.)
Tarihi Gelişimine Göre Sınıflandırma (Karel Vasak’ın Üç Kuşak Teorisi):
1. Birinci Kuşak Haklar (Klasik / Kişisel ve Siyasal Haklar): 17. ve 18. yüzyıl Amerikan ve Fransız devrimleriyle ortaya çıkan, devlete karşı bireysel özgürlükleri koruyan haklardır.
2. İkinci Kuşak Haklar (Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar): Sanayi Devrimi sonrasında işçi sınıfının mücadelesiyle doğan, devletin olumlu katkısını gerektiren haklardır.
3. Üçüncü Kuşak Haklar (Dayanışma Hakları): 20. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan; çevre hakkı, barış hakkı, gelişme hakkı gibi tüm insanlığın ortak dayanışmasını gerektiren haklardır.

7. İnsan Haklarının Tarihi Gelişimi ve Pozitif Hukuka Geçişi

Eski Çağ: İnsana sırf insan olduğu için değer veren ve hukuki hak tanıyan belirgin bir hürriyet anlayışı mevcut değildir.Stoacılar ve Sofistler gibi düşünürler ilk evrensel eşitlik ve doğal hukuk fikirlerini tartışmışlardır.
Orta Çağ: Feodalizm ve Hıristiyanlık döneme damgasını vurmuştur. Hürriyetler derebeylerin ayrıcalıkları olarak görülmüştür.
- 1215 Magna Carta Libertatum (Büyük Şart): Kralın keyfi yetkilerini kısıtlayan ve kişinin can-mal güvenliğini koruyan ilk önemli belge kabul edilir.
Yeni Çağ ve Yakın Çağ (Pozitif Hukuka Geçiş): İnsan hakları felsefi bir tartışma olmaktan çıkıp anayasal hukuk düzenine girmiştir.
- 1688 Büyük Devrim & 1689 Haklar Bildirisi (Bill of Rights): İngiltere’de parlamenonun ve bireyin haklarını güçlendirmiştir.
- 1776 Virginia Haklar Bildirgesi & 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi: İnsan haklarının evrensel düzeyde pozitif metinlere dökülmesinin en önemli aşamalarıdır.

8. İnsan Hakları Hukuku Kavramı

İnsan hakları hukuku, insan hakları normlarının oluşturulması, uygulanması ve korunması süreçlerini inceleyen bağımsız bir hukuk dalıdır. İnsan hakları hukukunun inceleme konusunu şu temel unsurlar oluşturur:

Hakkın Özne ve Sahibi: İnsan hakkına sahip olan bireyler.
Hakkın Konusu: Hak ile korunan hukuki değer (insan onuru, özgürlük, yaşam vb.).
Muhatap / Yükümlü: Hak iddialarının yöneltildiği esas sorumlu olan devlet.
Yaptırım ve Koruma Yolları: Hakların ihlal edilmesi durumunda başvurulacak idari, yargısal usuller ve hukuki/cezai yaptırımlar.