1. Ünite: “Sosyal Politikaya İlişkin Genel Bilgiler ve Sosyal Politikanın Araçları
1. Sosyal Politikanın Etimolojik ve Kavramsal Çerçevesi
Etimolojik Köken: Sosyal politika kavramı, Latince “socius” (ortak, dost, arkadaş) ve “politika” (belirli bir amaca yönelik önlemler bütünü) sözcüklerinin bir araya gelmesiyle oluşmuştur. Kelime anlamı itibarıyla devletin belirlenen toplumsal amaç ve hedeflere ulaşmak için aldığı kararlar ve yürüttüğü uygulamalar bütününü ifade eder.
Genel Tanım: Bir ülkede devletin ülke insanının mutluluğu ve refahı hedefine yönelik olarak sağlık, eğitim, güvenlik, beslenme, korunma, barınma ve istihdamın sağlanması yönünde aldığı kararlar ile yürüttüğü uygulamaların bütünüdür.
Dar Anlamda Sosyal Politika: Sanayi Devrimi ile ortaya çıkan kötü çalışma koşullarına karşı işçileri ve emeği sermayeye karşı korumak, bu yolla toplumdaki sınıf çatışmalarını önleyerek toplumun ve devletin varlığını sürdürmesini sağlamak amacıyla devletçe alınan kararlar ve uygulamalardır. Temelinde kapitalist ekonomik sistemi esas alma, işçi-işveren (emek-sermaye) ilişkilerine odaklanma ve sosyal adalet ile toplumsal dengeyi gözetme (barış ve denge bilimi) unsurları yer alır.
Geniş Anlamda Sosyal Politika: Amacı sosyal adalet, sosyal eşitlik ve sosyal refahı sağlamak olan; kapsamı toplumdaki tüm sosyal sorunlarla paralellik gösteren; ekonomiye sosyal bir boyut katarak piyasanın aksaklıklarını düzeltmeyi amaçlayan hümaniter bir bilim dalıdır. Yalnızca işçi sınıfını değil; toplumun bağımlı çalışan, ekonomik yönden güçsüz ve özel korunma gereksinimi duyan tüm kesimlerini konu edinir.
2. Sosyal Politikanın Ortaya Çıkışını Hazırlayan Koşullar
Sosyal politikanın doğuşunu ve temel kavramlarını belirleyen ana referans noktası Sanayi Devrimi ve bu devrimin ortaya çıkardığı kapitalist ekonomik sistem ile bağımlı çalışanlar (işçi sınıfı) olmuştur.
İlk uygulamalar, sanayileşmenin getirdiği ağır çalışma şartlarına tepki olarak, öncelikle en hassas kesimler olan çocuklar ve kadınların çalışma koşullarını düzenlemek amacıyla ortaya çıkmıştır.
3. Sosyal Politikanın Kapsamı
a. Kişi Bakımından Kapsamı
Tarihsel Dönüşüm: İlk dönemlerde sadece işçi sınıfı kapsamdayken; çalışma yaşamının değişmesi, kamu kesimi ve hizmetler sektörünün gelişimiyle kamu görevlileri, ekonomik yönden güçsüzler ve özel olarak korunması gereken kesimler de kapsama girmiştir.
Özel Olarak Korunması Gereken (Dezavantajlı) Kesimler:
Çocuklar ve Gençler: Eğitim imkanları, istihdama giriş ve çocuk işçiliğinin önlenmesi yönünden.
Yaşlılar: Çalışma yaşamından ayrıldıkları andan itibaren bakım, gözetim ve gelir güvencesi yönünden.
Kadınlar: Fiziksel durumları ve ayrımcılığa uğramamaları yönünden.
Eski Hükümlüler ve Göçmenler: Toplumsal uyum ve insanca çalışma koşulları yönünden.
Tüketiciler: Doğru bilgilendirilme ve ekonomik korunma yönünden.
Kapsam Dışındakiler: Ekonomik yönden avantajlı olan veya korunma gereksinimlerini kendi imkanlarıyla karşılayabilen varlıklı kesimler doğrudan kapsama girmese de talepte bulundukları andan itibaren yararlanabilirler.
b. Konu Bakımından Kapsamı
İlk Konular: Koruyucu iş hukuku mevzuatının oluşturulması, örgütlenme (sendikalaşma) özgürlüğü, sosyal sigortaların kurulması ve ücretin korunmasıdır.
Genişleyen Konular: Yoksulluk, işsizlik (özellikle genç işsizliği ve eğitimli işsizlik), gelir dağılımı adaletsizlikleri, sosyal dışlanma, yoksunluk ve çevre sorunları gibi tüm toplumsal refah alanlarıdır.
4. Sosyal Politikanın Özellikleri
Kamusal Niteliği: Sosyal politika devlet eliyle yürütülen kamusal nitelikli politikalardır. Bir uygulamanın sosyal politika tedbiri sayılabilmesi için düzenli, sürekli ve hukuki bir çerçeveye dayalı olması gerekir; tesadüfi, tek seferlik veya acıma/merhamet duygularıyla yapılan kişisel yardımlar sosyal politika tedbiri olarak değerlendirilmez.
Evrensel Niteliği: Uluslararası sosyal politika normlarının gelişmesi ve küreselleşmeyle birlikte sosyal politikanın hedefleri ve düzenlemeleri evrensel boyut kazanmıştır.
5. Sosyal Politikanın Amaçları ve Hedefleri
Sosyal Adalet ve Sosyal Eşitlik: Gelir dağılımındaki adaletsizlikleri azaltmak ve toplumsal fırsat eşitliğini sağlamak.
Sosyal Barış ve Sosyal Denge: Sınıf çatışmalarının nedenlerini ortadan kaldırarak toplumu oluşturan unsurları ayrıştırmak yerine birleştirmek.
Sosyal Refahın Sağlanması ve Geliştirilmesi: Eğitim, sağlık, barınma ve sosyal güvenlik hizmetlerinin kalitesini artırarak toplumun yaşam standartlarını yükseltmektir. Sosyal harcamaların Gayrisafi Milli Hasıla (GSMH) içindeki payının artması sosyal refahın en önemli göstergesidir.
6. Sosyal Politikanın Önemi
Sayısal Çokluk: Kapsamındaki kişi ve grupların toplumda sayısal olarak büyük bir çoğunluğu oluşturması ve demokratik rejimlerde oy hakkına sahip olması.
Nitelik: Korunan kesimlerin özel durumları (güçsüz veya bağımlı olmaları) ve sağlıklı bir toplum yapısının kurulması gerekliliği.
Sosyal Devlet Göstergesi: Bir ülkenin gelişmişlik düzeyinin ve “sosyal devlet” ilkesini hayata geçirme derecesinin somut bir ölçütü olması.
7. Sosyal Politikanın Diğer Sosyal Bilimlerle İlişkisi
Sosyal Politika ve Ekonomi: Ekonomi bilimi kıt kaynaklarla sonsuz insan ihtiyaçları arasındaki ilişkiyi ve insan davranışlarının ekonomik boyutunu inceler. Sosyal politika ise insanı sadece bir üretim faktörü olarak görmez; ekonominin yarattığı olumsuzlukları sosyal adalet doğrultusunda düzeltmeyi ve toplumsal refahı yükseltmeyi amaçlar.
Diğer Disiplinler: Sosyal politika; toplum yapısını analiz ederken sosyolojiden, normatif düzenlemeler oluştururken hukuktan ve işgücü piyasası uygulamalarında çalışma ekonomisi ile insan kaynakları yönetiminden yararlanır.
8. Sosyal Politikanın Araçları
a. Ulusal Araçlar
Kamu Müdahalesi Araçları: Devletin yasal, kurumsal ve hukuki düzenlemelerle (iş kanunları, sosyal güvenlik mevzuatı, kalkınma planları, asgari ücret tespiti vb.) sürece doğrudan müdahale etmesidir.
Kollektif Kendi Kendine Yardım Araçları: Sivil toplum yapısının ürettiği ve toplum kesimlerinin kendi haklarını korumak için kurduğu örgütlenmelerdir. Sendikalar, kooperatifler, vakıflar ve dernekler bu gruptadır. (Bakanlıklar ve devlet planları kamu müdahalesi aracı olup kolektif kendi kendine yardım aracı değildir).
b. Uluslararası Araçlar
Uluslararası sosyal politika araçlarının en önemlisi ve en temel kurucusu Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)’dur.
Ayrıca Birleşmiş Milletler (BM), Avrupa Birliği (AB) ve OECD gibi uluslararası kuruluşların kabul ettiği sözleşmeler, bildirgeler ve normlar ulusal sosyal politika araçlarını doğrudan etkiler ve yönlendirir.
