1. SSCB’nin Dağılması ve Bağımsız Türk Devletleri
- Dağılma Süreci: SSCB lideri Mihail Gorbaçov’un başlattığı “Glasnost” (Açıklık/Şeffaflık) ve “Perestroyka” (Yeniden Yapılanma) politikaları, Doğu Bloku ülkelerinde ve Sovyet cumhuriyetlerinde bağımsızlık hareketlerini tetiklemiş; 1991 yılında SSCB’nin resmen dağılmasıyla Soğuk Savaş Dönemi sona ermiştir.
- Kurulan Bağımsız Türk Devletleri:
- Azerbaycan Cumhuriyeti: SSCB’den ayrılarak bağımsızlığını ilan eden ilk Türk devletidir. Başkenti Bakü’dür. Petrol, doğal gaz ve demir bakımından zengindir. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerinden Türkiye ile en kısa kara sınırımıza sahiptir.
- Özbekistan Cumhuriyeti: Başkenti Taşkent’tir. Altın, pamuk, uranyum ve doğal gaz zenginidir.
- Kazakistan Cumhuriyeti: Başkenti Astana’dır. Yüz ölçümü bakımından Türk devletleri ve Müslüman ülkeler arasında en büyük devlettir.
- Kırgızistan Cumhuriyeti: Başkenti Bişkek’tir. Ülke topraklarının %65’ini kapsayan Tanrı Dağları nedeniyle “Orta Asya’nın İsviçre’si” olarak anılır.
- Türkmenistan Cumhuriyeti: Başkenti Aşkabat’tır. Zengin doğal gaz ve pamuk üreticisidir.
- Hocalı Katliamı (26 Şubat 1992) ve Karabağ Sorunu:
- SSCB’nin dağılma sürecinde Ermenistan, Azerbaycan toprağı olan Dağlık Karabağ’ı işgal etmiş ve 26 Şubat 1992’de Hocalı’da 613 Azerbaycanlı sivili katletmiştir.
- Türkiye, Nahçıvan koridorunun açılması teklifini reddeden Ermenistan ile olan kara sınır kapısını 1992 yılında kapatmıştır.
2. Türk Dünyası İle İş Birliği Örgütleri ve Kuruluşlar
Türkiye, bağımsızlığına kavuşan Türk cumhuriyetleri ile siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel bağları güçlendirmek amacıyla öncü kurumlar kurmuştur:
TÜRK DÜNYASI İŞ BİRLİĞİ ÖRGÜTLERİ
│
┌────────────────────────────┴────────────────────────────┐
│ │
TİKA (1992) TÜRKSOY (1993)
• Türk İş Birliği ve Koordinasyon • Uluslararası Türk Kültürü
Ajansı Başkanlığı Teşkilatı
• Ekonomik, sosyal, teknik yardım ve • Türk dilini, kültürünü ve
kalkınma projeleri yürütür. tarihini araştırıp korur.
- TİKA (Türk İş Birliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı – 1992): Bağımsız Türk cumhuriyetleri ile komşu ülkelerin kalkınmalarına yardımcı olmak, ekonomik, sosyal ve kültürel iş birliğini geliştirmek için kurulmuştur. Günümüzde 5 kıtada 170’e yakın ülkede okul, kütüphane, hastane yapımı ve tarihi eserlerin restorasyonu gibi kalkınma projeleri yürütmektedir.
- TÜRKSOY (Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı – 1993): Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan tarafından imzalanan antlaşmayla kurulmuştur. Amacı Türk kültürünü araştırmak, korumak ve gelecek kuşaklara aktarmaktır.
- Diğer Kuruluşlar: Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB) ve Yunus Emre Enstitüsü.
3. Balkanlar’da Yaşanan Gelişmeler ve Bosna-Hersek Savaşı (1992–1995)
- Savaşın Doğuşu: Tito’nun ölümü sonrası Yugoslavya dağılma sürecine girmiş; Hırvatistan ve Slovenya’nın ardından 1991’de Bosna-Hersek de bağımsızlığını ilan etmiştir.
- Sırp Katliamı ve Srebrenitsa Soykırımı: Slobodan Miloseviç liderliğindeki Sırplar, Bosna-Hersek’teki Müslüman Boşnaklara karşı etnik temizlik ve soykırım başlatmıştır. 1995 yılında BM gözetimindeki güvenli bölgede Srebrenitsa Katliamı yaşanmış ve 8 binden fazla Boşnak katledilmiştir.
- Aliya İzzetbegoviç (“Bilge Kral”): Derin felsefi birikimi ve bağımsızlık mücadelesindeki önderliği nedeniyle “Bilge Kral” olarak anılan Bosna-Hersek’in ilk Cumhurbaşkanıdır.
- Dayton Antlaşması (14 Aralık 1995): Paris’te imzalanarak Bosna Savaşı sona erdirilmiş, bağımsız Bosna-Hersek Devleti kurulmuştur. Türkiye, NATO bünyesindeki IFOR (Barışı Uygulama Gücü) kapsamında bölgeye asker göndererek barışa destek vermiştir.
4. Orta Doğu’da Yaşanan Gelişmeler ve Körfez Savaşları
A. I. Körfez Savaşı (1990–1991)
- İşgal: Irak lideri Saddam Hüseyin, borçlarını silmeyen komşusu Kuveyt’i 2 Ağustos 1990’da işgal etti.
- Müdahale: BM kararıyla ABD, İngiltere, Fransa ve Arap ülkelerinin katıldığı uluslararası koalisyon gücü Irak’a askerî harekât düzenleyerek Kuveyt’i kurtardı.
- Çekiç Güç: Irak kuzeyindeki sivil halkı korumak amacıyla İncirlik Üssü merkezli uluslararası “Çekiç Güç” (Provide Comfort) birlikleri konuşlandırıldı.
B. 11 Eylül Saldırıları ve II. Körfez Savaşı (2003)
- 11 Eylül 2001 Saldırıları: El-Kaide terör örgütü tarafından ABD’deki İkiz Kuleler’e ve Pentagon’a yolcu uçaklarıyla düzenlenen terör saldırılarında yaklaşık 3 bin kişi öldü. ABD bu saldırı sonrası NATO’nun 5. maddesini çalıştırarak küresel terörle mücadele başlattı.
- Irak’ın İşgali (2003): ABD ve müttefikleri kitle imha silahları bulunduğu gerekçesiyle Irak’ı işgal etti; Saddam Hüseyin devrilerek Baas rejimine son verildi.
C. Arap Baharı (2010)
- Başlangıcı: Tunus’ta Muhammed Buazizi adlı gencin kendisini yakmasıyla başlayan kamuoyu protestoları “Yasemin Devrimi” olarak adlandırılmış ve kısa sürede Mısır, Libya, Yemen ve Suriye’ye yayılmıştır.
- Sonuçları: Mısır’da Hüsnü Mübarek, Libya’da Muammer Kaddafi devrilmiştir. Suriye’de ise barışçıl gösterilere Beşşar Esed yönetiminin kanlı müdahalesi sonucu günümüze kadar süren Suriye İç Savaşı başlamıştır.
5. Filistin Sorunu, Siyonizm ve İntifada
- Siyonizm: Filistin topraklarında bağımsız bir Yahudi devleti kurmayı ve “Nil’den Fırat’a” uzanan vadedilmiş toprakları (Arz-ı Mevud) ele geçirmeyi amaçlayan uluslararası harekettir.
- Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ): 1964’te kurulmuş, liderliğini Yaser Arafat üstlenmiştir.
- İntifada Movement (Başkaldırı):
- I. İntifada (1987–1993): Filistin halkının İsrail işgaline karşı başlattığı kitlesel sivil direniş hareketidir. 14 Kasım 1988’de Bağımsız Filistin Devleti ilan edilmiş ve Yaser Arafat Devlet Başkanı seçilmiştir.
- II. İntifada (2000–2005): İsrail Başbakanı Şaron’un Mescid-i Aksa’yı kışkırtıcı ziyareti üzerine başlayan ikinci büyük başkaldırıdır.
6. 1990 Sonrası Mülteci Sorunları ve Türkiye
- Irak Mülteci Dalgası (1991): I. Körfez Savaşı sonrası Saddam yönetiminin baskısından kaçan yaklaşık 500 bin Iraklı Kürt ve Türkmen Türkiye sınırına sığınmış, Türkiye kapılarını açarak insani yardım sağlamıştır.
- Suriye Mülteci Krizi (2011 ve Sonrası): Suriye İç Savaşı’nın başlamasıyla milyonlarca Suriyeli evlerini terk etmek zorunda kalmıştır. Türkiye “açık kapı politikası” izleyerek sığınmacılara geçici koruma statüsü sağlamıştır.
- Sınır Ötesi Harekâtlar: TSK, sınır güvenliğini sağlamak ve terör koridorunu engellemek amacıyla Fırat Kalkanı (2016), Zeytin Dalı (2018) ve Barış Pınarı (2019) harekâtlarını düzenlemiş; güvenli bölgeler oluşturarak mültecilerin geri dönüşüne zemin hazırlamıştır.
📌 YAZILI SINAVI İÇİN HIZLI HİLE / ŞİFRE TABLOSU
| Konu / Kavram | Sınavda Çıkabilecek Kritik Bilgi |
|---|---|
| SSCB’den Ayrılan İLK Bağımsız Türk Devleti | Azerbaycan Cumhuriyeti (Bakü) |
| Yüz Ölçümü En Büyük Türk Devleti | Kazakistan (Astana) |
| 26 Şubat 1992 Azerbaycan Katliamı | Hocalı Katliamı (613 sivil katledildi) |
| Türk Dünyası Kalkınma ve Yardım Ajansı | TİKA (1992) |
| Türk Dünyası Kültür Teşkilatı | TÜRKSOY (1993) |
| Bosna-Hersek’in “Bilge Kral” Lideri | Aliya İzzetbegoviç (Dayton Antlaşması – 1995) |
| Sırpların 1995 Etnik Soykırımı | Srebrenitsa Katliamı |
| Irak’ın Kuveyt’i İşgaliyle Başlayan Savaş | I. Körfez Savaşı (1990–1991) |
| Arap Baharı’nın Başladığı Ülke ve Adı | Tunus – Yasemin Devrimi (2010) |
| Filistin Halkının İsrail’e Karşı Direniş Adı | İntifada (I. İntifada: 1987 / II. İntifada: 2000) |
| TSK’nın İlk Sınır Ötesi Güvenlik Harekâtı | Fırat Kalkanı Harekâtı (24 Ağustos 2016) |
