5.7. 1990 SONRASI TÜRKİYE’DE MEYDANA GELEN SİYASİ, EKONOMİK, SOSYOKÜLTÜREL VE BİLİMSEL GELİŞMELER

1. Siyasi ve Ekonomik Gelişmeler: Krizler ve Koalisyonlar Dönemi (1990-2002)

• 1990’ların Siyasi Yapısı: 1989 yılında Turgut Özal’ın 8. Cumhurbaşkanı seçilmesiyle uzun bir aradan sonra ilk kez sivil bir cumhurbaşkanı göreve gelmiştir. Ancak 1990’lı yıllarda siyasi istikrarsızlıklar ve kısa ömürlü koalisyon hükûmetleri dönemi başlamıştır.
• 1994 Ekonomik Krizi ve 5 Nisan Kararları: Tüketime ve yüksek faize dayalı büyüme modeli ile zayıf sermayeli bankaların batması krizi tetiklemiştir. 5 Nisan 1994’te alınan devalüasyon kararıyla Türk lirası bir günde dolar karşısında %40 civarında değer kaybetmiştir. Hükûmet, 8 Temmuz 1994’te IMF ile 14 aylık borç anlaşması imzalamak zorunda kalmıştır.
• Refah-Yol Hükûmeti ve D-8 (1996-1997): 1995 genel seçimleri sonrası Necmettin Erbakan başbakanlığında kurlanan Refah-Yol (RP-DYP) koalisyonu (BBP dışarıdan destek verdi) döneminde kamu çalışanlarına yapılan zamlarla ekonomik iyileşme sağlanmıştır. Erbakan öncülüğünde 8 Haziran 1997’de D-8 Gelişen Ülkeler Teşkilatı kurulmuştur.
• 28 Şubat Postmodern Darbesi (1997): Laiklik tartışmaları ve irtica iddiaları gerekçe gösterilerek 4 Şubat 1997’de Sincan’da tanklar yürütülmüştür. 28 Şubat 1997 MGK toplantısında askerî kanadın baskısıyla alınan kararlar sonucu Refah-Yol hükûmeti istifa etmek zorunda kalmış; ardından Anasol-D hükûmeti kurulmuş ve Refah Partisi 16 Ocak 1998’de kapatılmıştır.
• 2001 Ekonomik Krizi: 19 Şubat 2001 MGK toplantısında Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer ile Başbakan Bülent Ecevit arasında yaşanan “Anayasa kitapçığı krizi” tarihi bir ekonomik çöküşe yol açmıştır. Gecelik faizler %7500’e fırlamış, borsa çökmüş ve TL %30 değer kaybetmiştir. Dünya Bankasında görev yapan Kemal Derviş göreve getirilerek “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı” başlatılmıştır.

2. 2000’li Yıllar, Ekonomik İstikrar ve Demokrasiye Yönelik Tehditler

• Ekonomik İyileşme ve IMF’siz Dönem: 2002 seçimleriyle AK Parti tek başına iktidara gelmiştir. Enflasyon tek haneli rakamlara çekilmiş, bütçe açıkları azalmış ve kişi başına düşen millî gelir yaklaşık üç kat artmıştır. 2008 yılında IMF ile yeni borçlanma anlaşması yapmama kararı alınmış; 2008 ve 2011 küresel krizleri IMF desteği olmadan atlatılmıştır.
• Vesayet Odakları ve FETÖ/PDY Tehdidi: Devlet kademelerine sızan FETÖ terör örgütü; Ergenekon ve Balyoz kumpas davaları ile 17-25 Aralık Yargı/Emniyet Darbe Girişimi üzerinden TSK ve emniyet teşkilatını ele geçirmeye çalışmıştır.
• 15 Temmuz 2016 Hain Darbe Girişimi: 15 Temmuz akşamı TSK içine sızan FETÖ mensubu darbeciler Boğaziçi ve Fatih Sultan Mehmet köprülerini kapatmış; MİT, Emniyet Özel Harekât, TBMM ve Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’ni bombalamıştır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın halkı meydanlara davet etmesiyle Türk milleti sokaklara dökülmüş; emniyet güçleri ve vatansever askerlerle omuz omuza vererek darbeyi bastırmıştır. O gece 250’den fazla şehit verilmiştir. 7 Ağustos 2016’da 5 milyondan fazla kişinin katılımıyla Yenikapı Mitingi düzenlenmiştir.

3. Bilimsel ve Teknolojik Gelişmeler

• Savunma Sanayisinde Yerli ve Millî Hamle:
  • İHA ve SİHA’lar: TUSAŞ üretimi ANKA, ANKA-S, Bayraktar TB2 ve Bayraktar KIZILELMA insansız savaş uçağı geliştirilmiştir. Terörle mücadelede, II. Karabağ Savaşı’nda ve Libya’da askerî dengeleri değiştirmiştir.
  • Millî Projeler: Millî Muharip Uçak KAAN, dünyanın ilk SİHA gemisi TCG Anadolu (2023) göreve başlamıştır.
  • Sağlık: COVID-19 salgınında yerli solunum cihazları ve TURKOVAC aşısı geliştirilmiştir.
• Uzay ve Uydu Teknolojileri:
  • TÜRKSAT: Türksat 3A, 4A, 4B, 5A ve 5B uyduları uzaya fırlatılmıştır. Türkiye’nin tamamen millî imkânlarla ürettiği ilk haberleşme uydusu Türksat 6A faaliyete geçmiştir.
  • GÖKTÜRK: GÖKTÜRK-1, GÖKTÜRK-2 ve GÖKTÜRK-3 gözlem uyduları TSK ve kamu kurumlarının yüksek çözünürlüklü görüntü ihtiyacını karşılamıştır.

4. Uluslararası Başarılara İmza Atan Türk Bilim İnsanları

• Prof. Dr. Aziz Sancar: DNA onarım mekanizmaları ve kanser tedavisinde “ritmik saat” buluşuyla 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü kazanmıştır. Ödül madalya ve sertifikasını Anıtkabir Komutanlığına takdim etmiştir.
• Prof. Dr. Gazi Yaşargil: Beyin cerrahisinde mikrocerrahi yöntemini geliştiren, epilepsi ve tümör ameliyatlarında çığır açan bilim insanımızdır. 2000 yılında Amerikan Beyin Cerrahları Birliği tarafından “Yüzyılın Adamı” seçilmiştir.
• Prof. Dr. Fuat Sezgin: İslam bilim tarihi üzerine eşsiz araştırmalar yapmış, Frankfurt ve İstanbul’da Türk İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzelerini kurmuştur. 2019 yılı Türkiye’de “Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı” ilan edilmiştir.
• Prof. Dr. Oktay Sinanoğlu: Dünyanın en genç profesörü unvanını kazanan, teorik kimya ve moleküler biyoloji alanında dünya çapında kabul gören çalışmaları olan ve bilimsel eğitimin Türkçe yapılması gerektiğini savunan bilim insanımızdır.

💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları

• 5 Nisan 1994 Kararları: 1994 ekonomik krizini aşmak için alınan devalüasyon ve istikrar tedbirleridir.
• D-8 Gelişen Ülkeler Teşkilatı (1997): Necmettin Erbakan liderliğinde 8 İslam ülkesinin katılımıyla kurulan ekonomik ve siyasi örgüttür.
• 28 Şubat 1997: Refah-Yol hükûmetinin düşürülmesine yol açan Postmodern Darbe sürecidir.
• 2001 Krizi & Anayasa Kitapçığı: Cumhurbaşkanı Sezer ile Başbakan Ecevit arasındaki gerilimle patlak veren ve Kemal Derviş’in ekonominin başına getirilmesiyle sonuçlanan krizdir.
• 15 Temmuz 2016: FETÖ terör örgütü tarafından gerçekleştirilen ve milletin direnişiyle bastırılan hain darbe girişimidir.
• Aziz Sancar (2015 Nobel Kimya Ödülü): DNA onarımı çalışmalarıyla Nobel kazanan ilk Türk bilim insanıdır.
• Gazi Yaşargil: Beyin cerrahisindeki mikrocerrahi başarılarıyla “Yüzyılın Adamı” seçilen tıp insanıdır.
• Türksat 6A: Türkiye’nin tamamen yerli ve millî imkânlarla ürettiği ilk haberleşme uydusudur.