1. Savaş Öncesinde Küresel Güçler Dengesi ve İzlenen Politikalar
- I. Dünya Savaşı Sonrası Kurulan Düzenin Yetersizliği: I. Dünya Savaşı sonrasında galip devletlerin kendi çıkarları doğrultusunda kurduğu siyasi, ekonomik ve askerî yapı, uluslararası sorunlara kalıcı çözümler getirememiş ve yeni krizlerin doğmasına yol açmıştır.
- Milletler Cemiyeti’nin Etkisizliği: Uluslararası barışı korumak amacıyla kurulan Milletler Cemiyeti, büyük güçlerin kendi çıkarlarını esas alması nedeniyle tarafsızlığını kaybetmiş ve 1930’lu yıllarda tamamen etkinliğini yitirmiştir.
- ABD’nin Yalnızlık Politikası: Savaş sonrasında yeniden Avrupa’nın iç işlerine karışmama (Monroe) politikasına dönen ABD, Washington Deniz Silahsızlanması Konferansı ile Japonya’nın Uzak Doğu’daki yayılmasını engellemeye çalışmıştır. Ayrıca I. Dünya Savaşı kredilerini geri alamaması ve 1929 Buhranı nedeniyle dış politikada daha temkinli bir tutum takınmıştır.
- İngiltere ve “Yatıştırma Politikası” (Appeasement): İngiltere, Fransa’nın Kıta Avrupası’nda aşırı güçlenmesini engellemek amacıyla geleneksel denge politikasına dönmüştür. Başbakan Chamberlain döneminde Almanya’nın silahlanmasına, Ren Bölgesi’ne girmesine, Avusturya’yı ilhak etmesine ve Südetler’i almasına göz yumarak Hitler’i doyurma ve savaşı engelleme odaklı Yatıştırma Politikası izlemiştir.
- Fransa’nın Güvenlik Arayışı: Fransa, Versailles Antlaşması’yla kurulan düzeni korumak, Almanya’ya antlaşma şartlarını dikte ettirmek ve olası bir Alman saldırısına karşı yeni ittifaklar kurup savunma hatları (Maginot Hattı) oluşturmak için çaba harcamıştır.
- SSCB’nin Tutumu: İki savaş arası dönemde Batılı devletlerin güvensizliği nedeniyle uluslararası siyasette yalnız kalan SSCB, bir süre gelişmeleri uzaktan izlemiş, ardından kendi güvenliği için Almanya ile geçici iş birliğine yönelmiştir.
2. Revizyonist (Yayılmacı) Devletler ve Yayılma Doktrinleri
I. Dünya Savaşı sonuçlarından memnun olmayan veya sanayisi için ham madde arayan revizyonist devletler, agresif yayılma politikaları benimsemiştir.
- Almanya ve “Hayat Sahası” (Lebensraum) Politikası:
- İktidara Geliş: Adolf Hitler, 1933’te Reichstag’ın (Alman Parlamentosu) verdiği yetkilerle iktidara gelerek tüm hak ve özgürlükleri askıya almış ve tek parti yönetimi kurmuştur.
- Versailles’ın Reddi ve Silahlanma: 16 Mart 1935’te Versailles Antlaşması’nın askerî ve siyasi kısıtlamalarını tanımadığını ilan ederek zorunlu askerliği getirmmiş, tank ve uçak üretimine hız vermiştir.
- Ren Bölgesi’ne Giriş (7 Mart 1936): Askerden arındırılmış Ren Bölgesi’ne Alman ordusu girmiştir.
- Avusturya’nın İlhakı (Anschluss – 12 Mart 1938): Tüm Almanları tek çatı altında toplama hedefi doğrultusunda Avusturya Almanya’ya katılmıştır.
- Münih Konferansı ve Südetler (29 Eylül 1938): Yatıştırma politikası izleyen İngiltere ve Fransa, Çekoslovakya’nın Alman nüfuslu Südetler Bölgesi’ni Almanya’ya vermiştir.
- Çekoslovakya’nın İşgali ve “Hayat Sahası”: 15 Mart 1939’da Çekoslovakya tamamen işgal edilmiş; Hitler, Alman halkına refah ve tarım alanı sağlamak amacıyla Avrasya ve Doğu Avrupa kaynaklarını ele geçirmeyi hedefleyen Hayat Sahası doktrinini resmen uygulamıştır.
- Polonya’ya Saldırı: Danzig ve Memel talepleri reddedilen Almanya, 1 Eylül 1939’da Polonya’ya taarruz ederek II. Dünya Savaşı’nı resmen başlatmıştır.
- İtalya ve “Bizim Deniz” (Mare Nostrum) Politikası:
- Mussolini yönetimindeki Faşist İtalya, Akdeniz’de eski Roma İmparatorluğu’nu yeniden canlandırmayı amaçlayan “Bizim Deniz” politikasını benimsemiştir.
- 1923’te Yunanistan’ın Korfu adasını, 1924’te Yugoslavya’nın Fiume bölgesini, 1936’da ham madde deposu olarak gördüğü Etiyopya’yı (Habeşistan) ve 1939’da Arnavutluk’u ilhak etmiştir.
- Japonya ve “Ortak Refah Alanı” (“Asya Asyalılarındır”):
- Hızla sanayileşen ancak doğal kaynaklardan yoksun olan Japonya, “Asya Asyalılarındır” sloganıyla Batılı güçleri Asya’dan çıkarıp kendi sömürge düzeni olan Ortak Refah Alanı‘nı kurmak istemiştir.
- 1931’de Çin’e ait Mançurya’yı işgal etmiş, 1937’de ise Çin’e karşı geniş çaplı işgal hareketini başlatmıştır.
3. Bloklaşmalar ve İttifaklar
Devletler arasındaki çıkar çatışmaları dünyayı iki büyük askerî bloğa ayırmıştır:
- Mihver Devletler (Berlin-Roma-Tokyo İttifakı):
- Anti-Komintern Paktı: 1936’da Almanya ile Japonya arasında SSCB ve komünizm tehdidine karşı kurulmuş, 5 Kasım 1937’de İtalya’nın katılımıyla Berlin-Roma-Tokyo Mihveri oluşmuştur.
- Çelik Pakt (22 Mayıs 1939): Almanya ile İtalya arasında imzalanan askerî iş birliği ve ittifak antlaşmasıdır.
- Alman-Sovyet Saldırmazlık Paktı (23 Ağustos 1939): Hitler, iki cephede birden savaşmamak; Stalin ise zaman kazanmak amacıyla bu paktı imzalamıştır. Paktın gizli maddeleriyle Polonya’yı kendi aralarında paylaşmışlardır.
- Müttefik Devletler: İngiltere ve Fransa önderliğinde kurulmuş; savaşın ilerleyen safhalarında Alman saldırılarına uğrayan SSCB (1941) ve Pearl Harbor baskını sonrası ABD (1941) Müttefikler tarafına katılmıştır.
4. Ekonomik ve Askerî Nedenler
- 1929 Dünya Ekonomik Buhranı: Bütün dünyayı sarsan ekonomik kriz; işsizlik, kıtlık ve sosyal çöküş yaratmış; halkların aşırı milliyetçi ve faşist liderlerin peşinden gitmesine zemin hazırlamıştır.
- Silahlanma Yarışı ve Ağır Sanayi: Almanya’nın Versailles sınırlamalarını yıkarak tank (panzer), savaş uçağı (Luftwaffe) ve denizaltı üretimine hız vermesi, dünyada önlenemez bir silahlanma dalgası başlatmıştır.
- Ham me ve Enerji Arayışı: Almanya’nın Doğu Avrupa ve Kafkas petrollerine, İtalya’nın Akdeniz/Afrika kaynaklarına, Japonya’nın ise Pasifik ve Asya madenlerine ulaşma arzusu sıcak çatışmayı kaçınılmaz kılmıştır.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
- Hayat Sahası (Lebensraum): Hitler’in Alman ırkına genişleme alanı ve ham madde sağlamak amacıyla Doğu Avrupa’yı ele geçirme politikasıdır.
- Bizim Deniz (Mare Nostrum): Mussolini’nin Akdeniz çevresini İtalyan hâkimiyetine alma hedefidir.
- Ortak Refah Alanı: Japonya’nın Batılı sömürgecileri Asya’dan atarak kendi egemenliğini kurma vizyonudur.
- Yatıştırma Politikası: İngiltere Başbakanı Chamberlain’in savaşı önlemek amacıyla Hitler’in ilk yayılmacı adımlarına (Südetler vb.) göz yummasıdır.
- Çelik Pakt (1939): Almanya ve İtalya arasındaki askerî ittifak antlaşmasıdır.
