2.4. II. DÜNYA SAVAŞI’NIN SİYASİ VE EKONOMİK SONUÇLARI
1. İki Kutuplu Dünya Düzeninin Doğuşu ve Süper Güçler
Küresel Güç Dengelerinin Değişmesi: Savaş sonrasında ortaya çıkan sorunları çözmek amacıyla Paris Barış Konferansı toplanmış ve 10 Şubat 1947’de Paris Barış Antlaşması imzalanmıştır. Savaşın ardından İngiltere ve Fransa büyük ölçüde güç kaybetmiş, Almanya ise tamamen çökmüştür.
ABD’nin Süper Güç Hâline Gelmesi: Müttefikler arasında savaştan en az kayıpla ayrılan ABD; gelişmiş sanayisi, zengin ham madde ve enerji kaynakları ile askerî gücü sayesinde dünyanın bir numaralı süper gücü olmuştur. Bu süreçte ABD, geleneksel yalnızlık politikası olan Monroe Doktrini’ni terk ederek küresel siyasete ve ekonomiye doğrudan yön vermeye başlamıştır.
SSCB’nin Yükselişi ve Doğu Bloku: Savaşta 20 milyon insanını kaybeden ve ağır yıkıma uğrayan SSCB, zengin insan ve ham madde kaynaklarını işler hâle getirerek ve teknolojik atılımlar yaparak ABD’nin karşısında ikinci süper güç olarak yükselmiştir. Kızıl Ordu’nun işgal ettiği Doğu Avrupa ve Balkanlar’da komünist rejimler kurdurarak kendisine bağlı bir uydu blok oluşturmuştur.
Kutuplaşmanın Tırmanması: Yalta Konferansı’nda ortaya çıkan fikir ayrılıkları San Francisco Konferansı sürecinde belirginleşmiştir. SSCB’nin Türkiye’den Boğazlarda üs talep etmesi de ABD ve İngiltere’nin Sovyetlere karşı tutumunu keskinleştirmiş ve iki kutuplu Soğuk Savaş düzeninin temellerini atmıştır.
2. Birleşmiş Milletler Teşkilatı’nın Kuruluşu ve Yeni Güvenlik Arayışları
Temellerin Atılması: Uluslararası barış ve güvenliği korumak amacıyla 14 Ağustos 1941’de ABD ve İngiltere arasında Atlantik Bildirgesi imzalanmıştır. 1 Ocak 1942’de 26 devlet Birleşmiş Milletler Bildirisi’ni kabul etmiş, Türkiye ise bu bildiriyi 1945’te imzalamıştır.
San Francisco Konferansı (25 Nisan – 26 Haziran 1945): 51 ülkenin katılımıyla düzenlenen bu konferansta kabul edilen antlaşmayla Birleşmiş Milletler (BM) teşkilatı resmen kurulmuştur.
BM’nin Amaçları: İnsan haklarına saygıyı geliştirmek, uluslararası barışı sağlamak, ekonomik ve sosyal sorunlara ortak çözümler üretmektir.
3. Siyasi Haritanın Yeniden Çizilmesi, Sömürgesizleşme ve Nükleer Silahlanma
Almanya’nın Bölünmesi: Savaştan sonra Almanya işgal bölgelerine ayrılmış; süreç içinde Batı’da demokratik Batı Almanya (Federal Almanya), doğuda ise SSCB etkisinde komünist Doğu Almanya (Demokratik Almanya) kurulmuştur.
Bağımsızlık Hareketleri: Batılı devletlerin sömürge ve manda yönetimlerinden çekilmek zorunda kalmasıyla Asya ve Afrika’da birçok ulus bağımsızlığını kazanmıştır.
Orta Doğu ve İsrail’in Kuruluşu: Balfour Deklarasyonu ve Filistin’e yapılan Yahudi göçleri sonrasında bölgede İsrail Devleti kurulmuş (1948), bu durum Orta Doğu’da günümüze kadar süren yeni bölgesel krizlere yol açmıştır.
Nükleer Silahlanma Yarışı: ABD’nin atom bombası kullanması nükleer çalışmaları hızlandırmış; ABD’nin ardından SSCB, Fransa, İngiltere, Çin, Hindistan ve Pakistan da nükleer silahlara sahip olmuştur.
4. Savaşın Ağır Ekonomik Sonuçları
Genel Yıkım ve Üretim Çöküşü: Savaşa katılan devletler bütçelerini silahlanmaya ayırdığı için ekonomik dengeler altüst olmuştur. Şehirler, fabrikalar, limanlar, demir yolları ve tarım arazileri ağır bombardımanlarla tahrip edilmiş; Avrupa ülkelerinin toplam Gayrisafi Millî Hasılası (GSMH) ortalama %25 azalmıştır.
Tedarik ve İşsizlik Krizleri: Kalifiye insan gücünün kaybı, gıda kıtlığı, hiper enflasyon ve mülteci dalgaları ekonomik çöküşü derinleştirmiştir.
SSCB’nin Ekonomik Politikası: SSCB, kendi ekonomik yıkımını telafi etmek için işgali altındaki Doğu Avrupa ülkelerinin yer altı ve yer üstü kaynaklarını kendi sistemine aktarmıştır.
ABD Ekonomisi: 1940-1944 yılları arasında sanayi üretimini %15 büyüterek savaştan güçlenerek çıkmış, ancak Avrupa pazarlarının çökmesi üzerine 1946’da üretim düşüşü yaşamış ve Avrupa’ya ekonomik yardım politikalarını devreye sokmuştur.
5. Yeni Küresel Finans Düzeni: Bretton Woods, IMF ve Dünya Bankası
Bretton Woods Konferansı (Temmuz 1944): ABD’nin New Hampshire eyaletinde toplanan uluslararası konferansta küresel finans sistemini yeniden yapılandırmak için kararlar alınmıştır.
IMF ve Dünya Bankası’nın Kuruluşu: Uluslararası ticareti geliştirmek, döviz kurlarında istikrar sağlamak ve ödemeler dengesini kurmak amacıyla IMF (Uluslararası Para Fonu) ve Dünya Bankası kurulmuştur.
Doların Hâkimiyeti: Yeni sistemde Amerikan doları altına endekslenmiş, diğer ülke paralarının değeri dolara göre belirlenerek dolar küresel temel para birimi hâline getirilmiştir.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
Monroe Doktrini’nin Terki: ABD’nin savaştan sonra yalnızlık politikasını bırakıp dünya liderliğini üstlenmesidir.
San Francisco Konferansı (1945): Birleşmiş Milletler Teşkilatı’nın resmen kurulduğu konferanstır.
Bretton Woods Konferansı (1944): IMF ve Dünya Bankası’nın kurulduğu, doları küresel para birimi yapan finans antlaşmasıdır.
İki Kutuplu Dünya: ABD (Kapitalist/Batı Bloku) ve SSCB (Sosyalist/Doğu Bloku) etrafında şekillenen küresel siyasi yapıdır.
