2.7. II. DÜNYA SAVAŞI SÜRECİNDE TÜRKİYE’DE MEYDANA GELEN SİYASİ, EKONOMİK VE SOSYOKÜLTÜREL GELİŞMELER

1. Siyasi Gelişmeler ve İç Politika

• Dış Politikayla Şekillenen İç Siyaset: Türkiye savaşa girmemiş olsa da iç siyaset tamamen hükûmetin izlediği dış politika stratejileri ve savaşın getirdiği olağanüstü şartlar doğrultusunda şekillenmiştir.
• Basın Üzerindeki Denetim ve Baskı: Basın Yayın Genel Müdürlüğü Başbakanlığa bağlanmış; savaşa dair olumsuz yorum yapan veya hükûmet politikalarını eleştiren gazetelere kapatma cezaları verilmiştir. 1940 yılında Cumhuriyet, Tan, Tasvir-i Efkâr ve Haber gazeteleri geçici sürelerle kapatılmıştır.
• Dış Basınca Karşı Denge Adımları:
  • Müttefik Devletlerle bozulan ilişkileri düzeltmek amacıyla 15 Mart 1944’te tepki çeken Varlık Vergisi kaldırılmıştır.
  • 1944 Mayıs ayında Türkçü ve Turancı görüşlere sahip çok sayıda isim tutuklanmıştır.
• Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve CHP İçi Muhalefet: 11 Haziran 1945’te topraksız köylüyü topraklandırmak amacıyla kabul edilen 4753 sayılı Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu, parti içinde büyük tartışmalara yol açmıştır.
• Dörtlü Takrir ve Demokrat Partinin Kuruluşu: CHP içi muhalefetin liderleri olan Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü, 7 Haziran 1945’te parti yönetimine “Dörtlü Takrir” adı verilen önergeyi sunmuşlardır. İhraç ve istifaların ardından bu kadro, 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti’yi (DP) kurarak çok partili siyasal hayata geçişi sağlamıştır.

2. Ekonomik Gelişmeler ve Alınan Tedbirler

• Tarımsal Üretimde Düşüş ve Sanayi Planının Aksaması: Yaklaşık 1 milyon erkeğin silahaltına alınması nedeniyle tarımsal üretim yarı yarıya azalmıştır. Ülke bütçesinin büyük kısmı savunma harcamalarına ayrılmış; ithalat yapılamadığı için İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanamamıştır.
• Millî Korunma Kanunu (18 Ocak 1940): Hükûmete ekonomiyi denetleme ve olağanüstü tedbirler alma konusunda geniş yetkiler vermiştir. Kanun kapsamında Fiyat Murâkebe Komisyonu, İaşe Teşkilatı, Petrol Ofisi, Ticaret Ofisi, Halk Dağıtma Birlikleri ve Köy Dağıtma Birlikleri gibi iktasadi kurumlar oluşturulmuştur.
• Enflasyon, Karaborsa ve Ekmek Karnesi: Alınan tedbirlere rağmen hayat pahalılığı önlenememiş, enflasyon yükselmiş ve karaborsacılık yaygınlaşmıştır. Un kıtlığı nedeniyle 1941’den itibaren ekmek karneye bağlanmıştır.
• Varlık Vergisi Kanunu (11 Kasım 1942): Şükrü Saraçoğlu Hükûmeti tarafından olağanüstü savaş kazançlarını ve enflasyonu denetlemek amacıyla çıkarılmıştır. Bir defaya mahsus alınan bu vergi, uygulamada daha çok gayrimüslim vatandaşlara yüklenmiş ve ödemeyenler Aşkale (Erzurum) ve Erzurum çevresindeki çalışma kamplarına gönderilmiştir.
• Toprak Mahsulleri ve Hayvan Vergisi: Hükûmet yeni gelir kaynakları oluşturmak için köylü ve çiftçiyi de doğrudan vergilendirmiştir.
• Yerli Sanayi ve Girişimcilik Hamleleri:
  • Nuri Demirağ: İlk Türk sigara kâğıdı imalatını yapmş, 1012 kilometrelik demir yolu hattı inşa etmiş, ilk özel uçak fabrikasını kurmuş ve gök okulunu açmıştır.
  • Vecihi Hürkuş: 1924’te ilk Türk uçağını tasarlayıp üreten öncü havacıdır.

3. Sosyokültürel ve Eğitim Alanındaki Gelişmeler

• Köy Enstitüleri’nin Açılması (17 Nisan 1940): Köylere öğretmen yetiştirmek, okuma yazma oranını artırmak ve kırsal nüfusa uygulamalı bilimsel tarım/üretim teknikleri öğretmek amacıyla açılmıştır.
• Eğitim ve Yükseköğretim: İlköğretim seferberliği başlatılmış, mesleki ve teknik okulların sayısı artırılmıştır. Almanya’daki Nazi baskısından kaçan sığınmacı bilim insanları Türkiye üniversitelerine kabul edilerek yükseköğretime katkı sağlamışlardır.
• Kültür, Sanat ve Radyo:
  • Devlet konservatuarlarında Batılı tekniklerle çok sesli müzik eğitimi verilmiştir.
  • Tiyatro oyunlarında toplumdaki değer değişimleri, yeni zenginleşen tabakalar ve halkın çektiği ekonomik sıkıntılar işlenmiştir.
  • Sinema sektöründe yerli imkân yetersizliği nedeniyle yabancı filmler ağırlık kazanmıştır.
  • Edebiyatta savaşın yarattığı karaborsacılık ve toplumsal yıkımlar Bugünün Saraylısı, 72. Koğuş, Salkım Hanımın Taneleri, Karartma Geceleri gibi eserlere yansımıştır.

💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları

• Millî Korunma Kanunu (1940): Savaş ekonomisini yönetmek için hükûmete olağanüstü yetkiler veren kanundur.
• Varlık Vergisi (1942): Servet sahiplerinden ve gayrimüslimlerden alınan, ödenmediğinde Aşkale çalışma kamplarına sevk kararı içeren vergidir.
• Köy Enstitüleri (1940): Kırsal kalkınmayı ve okuma yazma oranını artırmayı hedefleyen özgün eğitim kurumlarıdır.
• Dörtlü Takrir: Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü’nün CHP Meclis Grubu’na verdiği ve Demokrat Partinin kurulmasına yol açan önergedir.
• Ekmek Karnesi: Ürün yetersizliği ve karaborsaya karşı temel gıdaların devlet kontrolünde dağıtılması uygulamasıdır.