2. Ünite: Adli Yargı Hukuk Mahkemeleri ve Bu Mahkemeler Arasındaki İlişkiler

1. Adli Yargı Hukuk Mahkemelerinin Derecelenmesi (Üç Dereceli Sistem)

Türk adli yargı medeni yargı teşkilatı üç dereceli bir yapıya sahiptir:

  1. İlk Derece Mahkemeleri (Hüküm Mahkemeleri): Somut uyuşmazlığın ilk önce götürüldüğü, tahkikat ve yargılama yapılarak uyuşmazlık hakkında hüküm verilen mahkemelerdir.
  2. İkinci Derece Mahkemeleri (Bölge Adliye Mahkemeleri – BAM / İstinaf Mahkemeleri): İlk derece mahkemelerince verilen kesin olmayan nihai kararların hem vakıa (olgu) hem de hukuka uygunluk açısından denetimini (istinaf) yapar.
  3. Üçüncü Derece Mahkemesi (Yargıtay / Temyiz Mahkemesi): Bölge adliye mahkemelerinin kararlarının sadece hukuka uygunluk (temyiz) açısından denetimini yapar, vakıa incelemesi yapmaz ve ülkede içtihat birliğini sağlar.

Sınav Uyarısı (Dikey Görev İlişkisi): Mahkeme dereceleri arasında dikey bir görev ilişkisi vardır. Bir dava ilk derece mahkemesinden geçmeden istinaf veya temyize götürülemez. İstisnalar: Kanun koyucu bazen BAM’ı (örneğin bilirkişinin hukuki sorumluluğunda) veya Yargıtay’ı (örneğin HMK m. 47 uyarınca hâkimin hukuki sorumluluğundan doğan tazminat davalarında) ilk derece mahkemesi sıfatıyla görevlendirebilir.


2. İlk Derece Hukuk Mahkemeleri

İlk derece mahkemeleri Özel Mahkemeler ve Genel Mahkemeler olarak ikiye ayrılır. Bir uyuşmazlığın görevli mahkemesi belirlenirken önce özel mahkemenin görev alanına girip girmediğine bakılır.

A. Özel Mahkemeler

Belirli kişiler veya belirli nitelikteki uyuşmazlıklar için özel kanunlarla kurulan mahkemelerdir:

  • Aile Mahkemesi (4787 sayılı Kanun): Türk Medenî Kanunu’nun İkinci Kitabında yer alan (vesayet hariç) aile hukukundan doğan dava ve işlere bakar (boşanma, velayet, nafaka, nişan hediyelerinin iadesi, yabancı mahkeme kararlarının tanıma ve tenfizi vb.).
    • Bünyesinde psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı uzmanların bulunması zorunludur.
    • Hâkimlerinin tercihen evli, çocuk sahibi, 30 yaşını doldurmuş ve aile hukuku alanında lisansüstü eğitim yapmış olması aranır.
    • Aile mahkemesi kurulmayan yerlerde bu davalara HSK tarafından belirlenen Asliye Hukuk Mahkemesi “Aile Mahkemesi sıfatıyla” bakar. Adli tatile tabidir.
  • İcra Mahkemesi (İİK): İcra ve iflas dairelerinin işlemlerine yönelik şikâyet ve itirazları, ihalenin feshi, itirazın kaldırılması ve istihkak davalarını inceler. Tek hâkimlidir.
  • İş Mahkemesi (7036 sayılı Kanun): İşçi-işveren ilişkilerinden, bireysel/toplu iş sözleşmelerinden ve SGK mevzuatından doğan davalara bakar. Basit yargılama usulü uygulanır.
    • Dava Şartı Arabuluculuk: Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı, tazminatı ve işe iade davalarında arabulucuya başvuru dava şartıdır. (İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davalarında arabuluculuk zorunlu değildir).
  • Kadastro Mahkemesi (3402 sayılı Kanun): Kadastro bölgesindeki kadastroya ilişkin uyuşmazlıkları çözer.
    • Basit yargılama usulü ve kendiliğinden araştırma ilkesi uygulanır.
    • Adli tatile tabi değildir. Dava dosyasının işlemden kaldırılması hükümleri uygulanmaz (taraflar gelmese dahi dosya üzerinden karar verilir).
  • Tüketici Mahkemesi (6502 sayılı Kanun): Belirli bir parasal sınırın üzerindeki tüketici uyuşmazlıklarına bakar.
    • Parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıklarda Tüketici Hakem Heyetlerine başvuru zorunludur. Hakem heyeti kararına karşı 15 gün içinde Tüketici Mahkemesine itiraz edilebilir (verilen karar kesindir). Tüketici mahkemesi kararlarına karşı ise istinaf ve temyiz yolu açıktır.
  • Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi: Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile Sınai Mülkiyet Kanunu’ndan kaynaklanan davalara bakar. Kurulmadığı yerlerde bu davalara Asliye Hukuk Mahkemesi bakar. Tek hâkimlidir.
  • Asliye Ticaret Mahkemesi (TTK m. 4-5): Ticari dava ve işlere bakar.
    • Sınav Tuzağı: Eskiden Asliye Hukuk Mahkemesi ile arasındaki ilişki “iş bölümü” ilişkisi iken yapılan kanun değişikliğiyle aralarındaki ilişki GÖREV İLİŞKİSİ haline getirilmiş ve özel mahkeme statüsü kazanmıştır.

B. Genel Mahkemeler

Özel mahkemelerin görev alanına girmeyen dava ve işlere bakan mahkemelerdir:

  1. Sulh Hukuk Mahkemesi: Tek hâkimlidir, basit yargılama usulü uygulanır. HMK m. 4 uyarınca görevleri miktar bakılmaksızın teker teker sayılmıştır:
    • Paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davaları.
    • Taşınır ve taşınmaz mallarda sadece zilyetliğin korunmasına yönelik davalar.
    • Kat Mülkiyeti Kanunundan doğan uyuşmazlıklar.
    • Aksine bir düzenleme olmadıkça çekişmesiz yargı işleri (HMK m. 383 uyarınca çekişmesiz yargıda genel görevli mahkemedir).
  2. Asliye Hukuk Mahkemesi: Medeni yargının asıl genel görevli mahkemesidir. Özel mahkemelerin ve sulh hukuk mahkemesinin görev alanına girmeyen tüm dava ve işlere bakar. Özel mahkemenin kurulmadığı yerlerde o özel mahkeme sıfatıyla davayı görür. Tek hâkimlidir.

3. İlk Derece Mahkemeleri Arasındaki İlişkiler

A. Görev Kuralları ve Görev İtirazı

  • Tanım: Bir davaya veya çekişmesiz yargı işine aynı yerdeki hukuk mahkemelerinden hangisinin bakacağını belirleyen kurallardır.
  • Niteliği: Görev kuralları kanunla belirlenir (AY m. 142, HMK m. 1) ve kamu düzenindendir.
  • Dava Şartı Olması: Görev bir dava şartıdır (HMK m. 114/1/c). Hâkim yargılamanın her aşamasında re’sen (kendiliğinden) gözetir; taraflar da yargılamanın her aşamasında görevsizlik itirazında bulunabilir.
  • Görevsizlik Kararının Sonuçları (HMK m. 20):
    • Görevsizlik kararı usule ilişkin bir nihai karardır. Kararın kesinleşmesinden (veya tebliğinden) itibaren iki hafta içinde görevli mahkemeye başvurularak dosyanın gönderilmesi talep edilmelidir.
    • İki haftalık sürede başvurulmazsa dava AÇILMAMIŞ SAYILIR.
    • Dosya kendisine gönderilen mahkeme de görevsizlik kararı verir ve bu karar istinaf denetiminden geçmeden kesinleşirse mahkemeler arasında olumsuz görev uyuşmazlığı çıkar ve merci tayini (yargı yeri belirlenmesi) gerekir.

B. Yetki Kuralları (Coğrafi Yetki)

Bir davaya coğrafi olarak hangi yer mahkemesinin bakacağını belirleyen kurallardır.

+----------------------------------------------------------------------------------------+
|                      KESİN YETKİ vs. KESİN OLMAYAN YETKİ                               |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| KESİN YETKİ                       | KESİN OLMAYAN YETKİ                                |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Kamu düzenine ilişkindir.         | Kamu düzenine ilişkin değildir.                    |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| DAVA ŞARTIDIR (HMK m. 114/1/ç).   | İLK İTİRAZDIR (HMK m. 116/1-a).                    |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Hâkim re'sen her aşamada inceler.| Hâkim re'sen bakamaz; sadece davalı cevap         |
| Taraflar her aşamada ileri sürer. | dilekçesinde ileri sürebilir.                      |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Genel ve özel yetkileri kaldırır; | Genel ve özel yetki alternatifli olarak            |
| dava mutlaka orada açılmalıdır.   | kullanılabilir.                                    |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
  1. Kesin Yetki Hâlleri (Çok Sık Soralarlar!):
    • Taşınmazın Aynına İlişkin Davalar: Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin (tapu tescil/iptal, istihkak, ipotek, izale-i şuyu, önalım) davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 12). (Taşınmazın tahliyesi gibi kişisel hakka dayanan davalar kesin yetkili değildir).
    • Miras Davaları: Mirasın paylaşılması, tenkis, ölüme bağlı tasarrufların iptali davalarında murisin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 11).
    • İflas Davaları: Tacirin muamele merkezinin bulunduğu yer mahkemesi (İİK m. 154).
    • Tüzel Kişi Üyelik Davaları: Özel hukuk tüzel kişilerinin üyeleriyle ilişkilerine dair davalarda tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer.
    • Can Sigortaları: Sigortalının veya lehtarın yerleşim yeri.
  2. Kesin Olmayan Yetki Hâlleri:
    • Genel Yetkili Mahkeme: Davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m. 6).
    • Özel Yetkili Mahkemeler (Alternatif Yetki): Genel yetkiyi kaldırmaz, yanına seçenek sunar:
      • Sözleşmeden doğan davalar: Sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi.
      • Haksız fiilden doğan davalar: Haksız fiilin işlendiği, zararın meydana geldiği veya zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi.
      • Geçici yer mahkemesi: Memur, asker, öğrenci, hükümlü gibi kişilere karşı açılacak alacak ve taşınır mal davaları bulundukları yerde açılabilir.
      • Boşanma davaları: Eşlerden birinin yerleşim yeri veya son 6 aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi (TMK m. 168).
  3. Yetki Sözleşmesi (HMK m. 17-18 – AÖF Favori Konusu):
    • Yetki sözleşmesinin geçerli olabilmesi için ŞARTLAR:
      1. Tarafların sadece TACİRLER veya KAMU TÜZEL KİŞİLERİ olması gerekir. (Sivil vatandaşların yaptığı yetki sözleşmesi GEÇERSİZDİR).
      2. Yazılı şekilde yapılmalıdır.
      3. Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir konu olmalı ve kesin yetki bulunmamalıdır.
      4. Uyuşmazlık ve yetkili kılınan mahkeme belirli veya belirlenebilir olmalıdır.
    • Aksi kararlaştırılmadıkça dava sadece yetki sözleşmesinde belirlenen mahkemede açılır (münhasır yetki).

4. Merci Tayini (Yargı Yeri Belirlenmesi – HMK m. 21-23)

Aşağıdaki durumlarda davaya bakacak mahkemenin belirlenmesi için merci tayini yoluna başvurulur:

  1. Görevli ve yetkili mahkemenin davaya bakmasına fiilî veya hukuki bir engelin çıkması (savaş, yangın, hâkimin ölümü, hâkimin reddi/çekinmesi).
  2. İki mahkeme arasında yargı çevrelerinin sınırlarının belirlenmesinde tereddüt çıkması.
  3. İki mahkemenin de görevsizlik kararı vermesi ve kararların kesinleşmesi (olumsuz görev uyuşmazlığı).
  4. Kesin yetki hâllerinde, iki mahkemenin de yetkisizlik kararı vermesi ve kararların kesinleşmesi (olumsuz yetki uyuşmazlığı). (Kesin olmayan yetkide olumsuz yetki uyuşmazlığı çıkmaz).

Karar Veren Merci: İki mahkeme aynı Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) yargı çevresinde ise Bölge Adliye Mahkemesi; farklı BAM yargı çevrelerinde ise Yargıtay merci tayini kararını verir. İnceleme dosya üzerinden yapılır ve verilen karar kesindir, mahkemeyi bağlar.


5. İkinci ve Üçüncü Derece Mahkemeleri

A. İkinci Derece Mahkemesi: Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM)

  • 5235 sayılı Kanun ile kurulmuş, 20 Temmuz 2016 tarihinde faaliyete geçmiştir.
  • Yapısı: En az 3 hukuk ve en az 2 ceza dairesinden oluşur. Daireler 1 başkan ve 2 üye (toplam 3 hâkim) ile toplanır; kararlar çoğunlukla alınır.
  • Görevleri: İlk derece mahkemesi kararlarının istinaf incelemesini yapar (hem olay hem hukuk denetimi); yargı çevresindeki görev/yetki uyuşmazlıklarını ve merci tayinini karara bağlar.

B. Üçüncü Derece Mahkemesi: Yargıtay

  • Adli yargı kolunun en üst derece mahkemesidir.
  • Görevleri: BAM kararlarının temyiz denetimini yapar. Sadece hukuka uygunluk denetimi yapar. İçtihat birliğini sağlar. HMK m. 47 uyarınca hâkimlerin hukuki sorumluluğundan doğan tazminat davalarına ilk derece mahkemesi sıfatıyla bakar.

6. İstinabe ve Naip Tayini

  • İstinabe (Hukuki Yardım): Bir davanın görüldüğü mahkemenin yargı çevresi dışındaki bir mahkeme tarafından bir yargılama işleminin (örneğin başka ildeki tanığın dinlenmesi, keşif yapılması) yapılmasıdır. Yardım isteyen “istinabe eden”, istenilen “istinabe olunan” mahkemedir.
  • Naip Tayini: Heyet hâlinde yargılama yapan mahkemelerde (örneğin Asliye Ticaret Mahkemesi), mahkemenin kendi yargı çevresi içinde kalan bir işlemin heyet üyelerinden birine devredilerek yaptırılmasıdır (örneğin mahkemenin bulunduğu şehirde yatalak hasta tanığın evinde üye hâkim tarafından dinlenmesi).

7. Sınavda Çıkacak Özet “Soru Tipi” İpuçları

  1. Ticaret Mahkemesi İlişkisi: Asliye Hukuk ile Asliye Ticaret Mahkemesi arasındaki ilişki Görev İlişkisidir.
  2. Arabuluculuk Dava Şartı: İş Mahkemelerinde işçi-işveren alacaklarında ve işe iade davalarında arabuluculuk dava şartıdır.
  3. Adli Tatile Tabi Olmayan: Kadastro Mahkemesi adli tatile tabi değildir.
  4. Çekişmesiz Yargı Görevlisi: Çekişmesiz yargı işlerinde aksine hüküm yoksa genel görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesidir.
  5. Yetki Sözleşmesi Ehliyeti: Yalnızca tacirler ve kamu tüzel kişileri yetki sözleşmesi yapabilir.
  6. Kesin Yetki: Taşınmazın aynına (mülkiyet, tescil, ipotek) ilişkin davalar kesin yetkilidir. (Tahliye ve kira alacağı kesin yetkili değildir).
  7. Görev Kararı Başvuru Süresi: Görevsizlik veya yetkisizlik kararının kesinleşmesinden itibaren 2 hafta içinde başvurulmazsa dava açılmamış sayılır.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının