2. Ünite: Hukukun Kaynakları ve Uygulanması

1. Hukukun Kaynakları Kavramı ve Sınıflandırılması

Kaynak sözcüğü, bir şeyin ilk çıktığı veya kaynadığı yeri ifade eder. Hukukun kaynağı ise hukuk kurallarının ortaya çıktığı, doğduğu yerdir.

Hukukun kaynakları üç farklı açıdan sınıflandırılır:

  1. Bilgi Kaynakları: Hukuk hakkında bilgiye ulaşılmasını sağlayan kaynaklardır (Resmî Gazete, düsturlar, meclis tutanakları, hukuk kitapları, mahkeme kararları derlemeleri).
  2. Organsal Kaynaklar: Hukuku yaratan organa göre yapılan sınıflandırmadır (Kanunlar bakımından TBMM; yönetmelik ve kararnameler bakımından Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri).
  3. Biçimsel (Şekli) Kaynaklar: Hukukun hangi biçimlerde ortaya çıktığını gösterir. Bunlar yazılı hukuk, gelenek hukuku ve içtihat hukukudur.

Hukukun Asıl ve Yardımcı Kaynak Ayrımı

                               ┌─────────────────────────────────────────┐
                               │          HUKUKUN KAYNAKLARI             │
                               └────────────────────┬────────────────────┘
                                                    │
                      ┌─────────────────────────────┴─────────────────────────────┐
                      │                                                           │
            ┌─────────┴─────────┐                                       ┌─────────┴─────────┐
            │   ASIL KAYNAKLAR  │                                       │ YARDIMCI KAYNAKLAR│
            └─────────┬─────────┘                                       └─────────┬─────────┘
                      │                                                           │
        ┌─────────────┴─────────────┐                                   ┌─────────┴─────────┐
        │                           │                                   │  İçtihat Hukuku   │
  ┌─────┴─────┐               ┌─────┴─────┐                             │ (Yargısal &       │
  │  Yazılı   │               │  Yazısız  │                             │  Bilimsel)        │
  │Kaynaklar  │               │Kaynaklar  │                             └───────────────────┘
  └───────────┘               └───────────┘
  • Asıl Kaynaklar: Hâkimin önüne gelen uyuşmazlığı çözerken bakmak zorunda olduğu bağlayıcı kaynaklardır.
    • Yazılı Asıl Kaynaklar: Anayasa, Uluslararası Sözleşmeler, Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri ve Yönetmelikler.
    • Yazısız Asıl Kaynak: Gelenek Hukuku (Örf ve Âdet Hukuku).
  • Yardımcı (Tali) Kaynaklar: Hâkimin başvurmak zorunda olmadığı, ancak karar verirken yararlanabileceği kaynaklardır. Bunlar bilimsel içtihatlar (doktrin) ve yargısal içtihatlardır.

2. Pozitif Hukukun Yazılı Kaynakları ve Normlar Hiyerarşisi

Yazılı hukuk, Anayasa’nın yetkili kıldığı organlarca çıkarılan yazılı metinlerdir. Kara Avrupası hukuk sisteminde yazılı hukuk kuralları piramit şeklinde normlar hiyerarşisine tabidir.

Normlar hiyerarşisinde yukarı doğru çıkıldıkça kurallar daha genel, daha soyut ve daha üstün hale gelir. Alt kademedeki bir kural, üst kademedeki kurala aykırı olamaz.

                          ▲
                         / \
                        /An-\             <- En Genel, En Soyut, En Üstün
                       /ayasa\
                      /───────\
                     / Ulusla- \
                    / rarası   \          <- Temel Haklarda Kanunun Üstünde
                   / Sözleşme / \
                  /─────────────\
                 /    Kanun      \
                /─────────────────\
               / Cumhurbaşkanlığı  \
              /    Kararnamesi      \
             /───────────────────────\
            /      Yönetmelik         \
           /───────────────────────────\

A. Anayasa

  • Devletin temel yapısını, organlarını, işleyişini ve kişilerin temel hak ve ödevlerini düzenler.
  • Hukuk sisteminin en genel, en soyut ve en güçlü kuralıdır.
  • Anayasa hükümleri yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını ve tüm kişileri bağlar (Anayasa m. 11).

B. Uluslararası Anlaşmalar

  • İki veya daha fazla devlet arasında akdedilen, TBMM’nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasının ardından Cumhurbaşkanınca onaylanıp Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren bağlayıcı metinlerdir.
  • Anayasa m. 90 gereğince usulüne uygun yürürlüğe konulmuş uluslararası anlaşmalar kanun hükmündedir.
  • Bunlar hakkında Anayasa’ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.
  • 📌 Sınavın En Çok Sorulan Detayı: Temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası anlaşmalar ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi durumunda uluslararası anlaşma hükümleri esas alınır.

C. Kanunlar

  • TBMM tarafından yazılı olarak çıkarılan, adında “kanun” ifadesi bulunan, genel, soyut ve sürekli hukuk kurallarıdır.
  • Yürürlükten kaldırılmadıkları sürece aralıksız uygulanırlar.

D. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi

  • Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda kararname çıkarabilir.
  • Olağanüstü hallerde (OHAL) çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri hak ve özgürlük sınırlamalarına ilişkin özel kurallara tabidir.

E. Yönetmelikler

  • Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri (örn. üniversiteler, belediyeler, SGK) kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere çıkarırlar.
  • ⚠️ Sınav Uyarısı: Özel şirketler (örn. bir anonim şirket) yönetmelik çıkaramaz.

3. Yazısız ve Yardımcı Kaynaklar

A. Gelenek Hukuku (Örf ve Âdet Hukuku)

Yazılı olmayan tek asıl kaynaktır. Toplumda kendiliğinden oluşur.

Bir gelenek kuralının hukuk kuralı (örf-âdet hukuku) sayılabilmesi için gereken koşullar:

  1. Süreklilik (Maddi Unsur): Uzun zamandan beri (genel kabulle en az 40 yıl) uygulanıyor olması.
  2. Genel İnanç / Zorunluluk (Manevi Unsur): Toplumda o kurala uyulmasının zorunlu olduğu inancının bulunması.
  3. Devlet Desteği (Yaptırım Unsuru): Devlet organlarınca tanınıp hukuki yaptırıma bağlanması.
  4. Akla ve Hukuka Uygunluk: Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olmaması.

📌 Önemli Not: Anadolu’daki yarıcılık/ortakçılık gelenek hukuku kuralı sayılırken; kan davası veya imam nikahı akla, hukuka ve emredici kurallara aykırı olduğu için örf-âdet hukuku kuralı olamaz. ⚠️ Sınav İpucu: Örf ve âdet hukuku sadece Özel Hukukta (Medeni Hukuk m.1, Ticaret Hukuku m.1-2) uygulanabilir. Ceza, Anayasa, İdare ve Vergi gibi Kamu Hukuku dallarında örf-âdet hukuku uygulanamaz.

B. İçtihat Hukuku (Yardımcı Kaynak)

İçtihat, görüş veya karar anlamına gelir. İkiye ayrılır:

  1. Bilimsel İçtihat (Doktrin / Öğreti): Hukuk bilim insanlarının hukuki konulardaki görüşleridir (Şerhler, sistematik eserler, monografiler, makaleler). Mahkemeleri bağlamaz.
  2. Yargısal İçtihat: Mahkemelerin uyuşmazlıklara verdikleri kararlardır. Diğer mahkemeleri kural olarak bağlamaz.

🔴 İSTİSNA (Çok Sorulur!): İçtihadı Birleştirme Kararları bağlayıcıdır. Yargıtay veya Danıştay İçtihadı Birleştirme Kurullarının kararları tüm hâkimleri ve mahkemeleri bağlar, yardımcı kaynak olmaktan çıkıp bağlayıcı kural niteliği kazanır.


4. Hukuk Kurallarının Türleri (Uygulama Bakımından)

Hukuk kuralları emrettikleri veya düzenledikleri hususların niteliğine göre beşe ayrılır:

Kural TürüTanımıÖrnek / Özellik
EmrediciTarafların aksini kararlaştıramayacağı, kamu düzenini ve genel ahlakı koruyan kurallar.“17 yaşını doldurmadıkça evlenilemez”. Aykırılığın yaptırımı geçersizliktir.
TamamlayıcıTarafların serbest iradeleriyle düzenleyebileceği ancak düzenlemediği boşlukları dolduran kurallar.Borçlar hukukunda yaygındır. “Aksi kararlaştırılmadıkça borcun ifa yeri borçlunun yerleşim yeridir.”
YorumlayıcıTarafların sözleşmede kullandığı ancak açık olmayan ifadelerini anlamlandıran kurallar.“Sürenin son günü tatile rastlarsa ilk iş gününe uzar” veya ayın başı/sonu ifadeleri.
TanımlayıcıBir hukuki kavram veya kurumun anlamını açıkça belirleyen kurallar.“Nişanlanma evlenme vaadiyle olur” (TMK m. 118).
Diğer KurallarMülga eden (yürürlükten kaldıran) veya yetki veren kurallar.İş Kanunu m. 120 veya TMK m. 120/2.

5. Kanunların Uygulanmasına İlişkin Esaslar

Kanunun uygulanması, soyut hukuk kuralının somut olaya uygulanması sürecidir. Bu mantıksal akışta:

  • Büyük Önerme: Hukuk Kuralı
  • Küçük Önerme: Somut Olay
  • Vargı (Sonuç): Hüküm / Karar

A. Zaman Bakımından Uygulanma

  • Yürürlüğe Girme: Kanun metninde yürürlük tarihi belirtilmişse o tarihte yürürlüğe girer. Bir tarih belirtilmemişse, Resmî Gazete’de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
  • Yürürlükten Kalkma (İlga):
    • Açık (Sarih) İlga: Yeni kanunun eski kanunu açıkça yürürlükten kaldırmasıdır.
    • Üstü Kapalı (Zımni) İlga: Yeni çıkarılan kanun eski kanunu açıkça kaldırmasa bile hükümlerin çelişmesi durumunda araştırılır:
      1. İki genel kanundan sonraki (yeni) genel kanun eskisini kaldırır.
      2. İki özel kanundan sonraki (yeni) özel kanun eskisini kaldırır.
      3. Önceki genel, sonraki özel ise özel kanun genel kanunu kaldırır.
      4. Önceki özel, sonraki genel ise kural olarak özel kanun uygulanmaya devam eder.
  • Kanunların Geçmişe Etkisi (Geriye Yürümezlik İlkesi):
    • Hukuk güvenliği gereği kanunlar kural olarak yürürlüğe girdikten sonraki olaylara uygulanır, geçmişe yürümez.
    • 🔴 Ceza Hukukunda İstisna: Sanığın/Failin lehine olan kanun geçmişe yürür (TCK m. 7). Suçu kaldıran ya da cezayı azaltan yeni kanun geçmişteki olaylara da uygulanır.
    • Yargılama Hukukunda: Derhal uygulama ilkesi geçerlidir; yeni kanun henüz tamamlanmamış süreçlere hemen uygulanır.

B. Yer ve Kişi Bakımından Uygulanma

  • Mülkilik (Yersellik) İlkesi: Devletin sınırları içinde bulunan yerli-yabancı herkese o devletin kanunlarının uygulanmasıdır. Ceza Hukuku, Vergi Hukuku ve Usul Hukukunda geçerlidir.
  • Şahsilik (Kişisellik) İlkesi: Kişinin nerede olursa olsun vatandaşı olduğu devletin kanunlarına tabi tutulmasıdır.

6. Kanunların Yorumlanması ve Mantık İlkeleri

Yorum Türleri (Yapan Organa Göre):

  1. Yasama Yorumu: Kanunu yapan organın (TBMM) yorumudur. 1924 Anayasası’nda vardı; günümüz anayasal sisteminde yasama yorumu YOKTUR.
  2. Yargısal Yorum: Mahkemelerin kararlarında yaptığı yorumdur; somut olay bakımından bağlayıcıdır.
  3. Bilimsel Yorum: Hukuk bilim insanlarının (doktrin) yaptığı yorumdur; mahkemeleri bağlamaz.

Yorum Yöntemleri (Metotları):

  • Lâfzî (Sözel / Dilbilgisel) Yorum: Sözcüklerin gramer ve kelime anlamlarına dayanır.
  • Tarihsel Yorum: Kanun koyucunun kanunu yaparken sahip olduğu subjektif iradeyi ve tarihi koşulları dikkate alır.
  • Amaçsal (Teleolojik / Gayai) Yorum: Çağdaş yöntemdir. Kuralın günümüzdeki toplumsal amacını ve ihtiyacını esas alır.

Yorumda Kullanılan Mantık İlkeleri:

  • 1. Kıyas (Analoji): Kanunda bir olay için öngörülen çözümün, benzer nitelikteki başka bir olaya da uygulanmasıdır.
    • ⚠️ EN ÖNEMLİ SINAV KURALI: Ceza Hukukunda kıyas yapmak YASAKTIR! “Kanunsuz suç ve ceza olmaz” ilkesi gereğince kıyas yoluyla yeni suç veya ceza yaratılamaz.
  • 2. Aksi ile Kanıt (Argumentum a Contrario): Kuralın kapsamadığı durumların kural dışına çıkarılmasıdır. (Örn: “20 yaşını dolduran her erkek vatandaş askerlik yapar” cümlesinden aksi ile kanıt yöntemiyle kadınların askerlik yapmayacağı sonucuna varılır).
  • 3. Evleviyet Yolu (Argumentum a Fortiori / Haydi Haydi Uygulama): “Çoğun içinde az da vardır” mantığıdır. (Örn: Yüksek lisans şartı aranan yere doktoralı kişinin haydi haydi başvurabilmesi veya çimlere basmanın yasak olduğu yerde çimlere oturmanın da haydi haydi yasak olması).

7. Hâkimin Takdir Yetkisi ve Hukuk Yaratması

AÖF sınavlarında en çok karıştırılan iki kavram arasındaki fark şudur:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                        KAVRAM KARŞILAŞTIRMASI                           │
├───────────────────────────────────┬─────────────────────────────────────┤
│      HÂKİMİN TAKDİR YETKİSİ       │        HÂKİMİN HUKUK YARATMASI      │
├───────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┤
│ Ortada YAZILI BİR KURAL VARDIR    │ Ortada YAZILI VEYA YAZISIZ HİÇBİR   │
│ (TMK m. 4).                  │ KURAL YOKTUR (Hukuk Boşluğu)│
├───────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┤
│ Kanun hâkime alt-üst sınır veya   │ Hâkim kendisini "kanun koyucu yerine│
│ takdir imkanı tanımıştır.    │ koyarak" kural koyar (TMK m. 1)│
├───────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┤
│ Hâkim hukuka ve hakkaniyete göre  │ Hâkim önce kıyas yapar, doktrin ve │
│ sınırlar içinde karar verir. │ örf-âdete bakar; bulamazsa yaratır  │
│                                   │.                               │
└───────────────────────────────────┴─────────────────────────────────────┘

A. Hâkimin Takdir Yetkisi (TMK m. 4)

  • Ortada soyut bir hukuk kuralı vardır.
  • Kanun koyucu, “somut olayın şartları”, “haklı sebepler”, “gerekli önlemler” gibi ifadelerle hâkime takdir hakkı verir.
  • Örnekler: Ceza alt ve üst sınırı arasında ceza belirlemek (TCK m. 61) veya manevi tazminat miktarını takdir etmek (TBK m. 56).

B. Hâkimin Hukuk Yaratması (TMK m. 1)

  • Önüne gelen bir uyuşmazlıkta uygulanacak ne yazılı bir kanun ne de örf-âdet hukuku kuralı bulunmaması haline Hukuk Boşluğu denir.
  • Anayasa m. 36 gereğince hâkim “kuralsızlık var” diyerek davadan kaçınamaz.
  • Hâkim Medeni Kanun m. 1 uyarınca “kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre” genel ve soyut bir kural yaratır.
  • Hâkimin yarattığı kural sadece o dava için geçerlidir, kanun gibi herkesi bağlayan genel kural haline gelmez (üst mahkeme denetimine açıktır).
  • 🔴 Ceza Hukukunda Hukuk Yaratılamaz: “Kanunsuz suç ve ceza olmaz” ilkesi gereği ceza hukukunda hâkim asla hukuk yaratamaz; eylem kanunda suç olarak düzenlenmemişse beraat/düşme kararı verir.

🎯 AÖF SINAVINDA HANGİ SORULAR GELİR? (Nokta Atışı Tekrar)

  1. Normlar hiyerarşisinde temel haklara ilişkin uluslararası anlaşmalar ile kanunlar çelişirse hangisi uygulanır?
    • 👉 Cevap: Uluslararası anlaşma hükümleri esas alınır.
  2. Uluslararası anlaşmalar aleyhine hangi mahkemeye başvurulamaz?
    • 👉 Cevap: Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.
  3. Hangisi yönetmelik çıkaramaz?
    • 👉 Cevap: Özel şirketler / Anonim şirketler (Sadece Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri çıkarabilir).
  4. Hukukun yardımcı kaynakları nelerdir?
    • 👉 Cevap: Bilimsel içtihatlar (doktrin) ve Yargısal içtihatlar.
  5. Mahkemeleri ve hâkimleri bağlayan tek içtihat türü hangisidir?
    • 👉 Cevap: İçtihadı Birleştirme Kararları.
  6. “Nişanlanma evlenme vaadiyle olur” hükmü ne tür bir hukuk kuralıdır?
    • 👉 Cevap: Tanımlayıcı Hukuk Kuralı.
  7. Yürürlük tarihi belirtilmemiş bir kanun ne zaman yürürlüğe girer?
    • 👉 Cevap: Resmî Gazete’de yayımlandığı gün.
  8. Ceza Hukukunda hangi yorum/mantık ilkesi ve uygulama kesinlikle YASAKTIR?
    • 👉 Cevap: Kıyas yapmak ve Hâkimin Hukuk Yaratması yasaktır.
  9. “Çimlere basmanın yasak olduğu yerde çimlere oturmanın da yasak olması” hangi mantık ilkesidir?
    • 👉 Cevap: Evleviyet (Argumentum a fortiori).
  10. Kanunda ve örf-âdet hukukunda hüküm bulunmaması durumunda ortaya çıkan boşluk türü nedir ve hâkim ne yapar?
    • 👉 Cevap: Hukuk Boşluğu vardır; hâkim kanun koyucu gibi hareket ederek hukuk yaratır.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının