2.1. İslam Dünyasında Yeni Siyasi Yapılanma ve İlim Merkezlerinin Oluşumu
2.1.1. VIII-IX. Yüzyıllarda Yeni Siyasi, İktisadi ve Kültürel Yapılanma
Emevilerden sonra idareyi ele alan Abbasiler Dönemi’nde başkent Şam’dan Bağdat‘a taşınmıştır. Bu değişim Pers ve Türkistan kültürlerinin etkisiyle daha geniş ve çok kültürlü bir İslam uygarlığına geçişi sağlamıştır.
- Siyasi Yapılanma: Pers yönetim geleneğinden alınan vezirlik kurumu geliştirilmiş; adalet, maliye, savaş ve idari atamalarda geniş yetkilere sahip vezirler halifeden sonra en yetkili kişiler hâline gelmiştir.
- İktisadi Yapılanma: Basra, Bağdat, Kahire, Horasan ve Buhara gibi şehirler Doğu-Batı ticaretinin kavşak noktası olmuştur. Tarımsal gelirleri düzenlemek amacıyla haraç (toprak vergisi) ve öşür (ürün vergisi) sistemleri yapılandırılmıştır.
2.1.2. İlim Merkezlerinin Oluşumu
Abbasi halifeleri (Mansur, Harun Reşid, Memun) ve devlet adamları (özellikle Bermeki ailesi) bilim insanlarını ve tercüme faaliyetlerini büyük ölçüde desteklemişlerdir.
- Halife Mansur: Sarayında çeviriler için Hizanetülhikme adlı kütüphaneyi kurarak ilmi çalışmaları başlatmıştır.
- Halife Harun Reşid: Kütüphaneyi zenginleştirmiş; fethedilen yerlerden getirilen eserlerin tercümesini emretmiş ve Bağdat’ta Cündişapur modelinde hastane kurdurmuştur.
- Halife Memun: Bilim kuruluna başkanlık etmiş, Bizans’tan yazma eserler getirtmiş ve 830 yılında Beytülhikme‘yi kurumsal bir akademiye dönüştürmüştür.
2.1.3. Beytülhikme (Bilgelik Evi)
Bağdat’ta kurulan Beytülhikme; kütüphane, tercüme bürosu, araştırma merkezi ve rasathane fonksiyonlarını bir arada barındıran küresel bir bilim merkezidir.
- Kadro Yapısı: Başında “sâhibü Beytilhikme” unvanlı bir müdür bulunur; bünyesinde müellif (yazar), mütercim (çevirmen), kâtip, müstensih (kitap çoğaltan), verrâk (kâğıt/kitap satıcısı) ve mücellitler (ciltçi) görev yapardı.
- 1258 yılında Moğolların Bağdat’ı işgaliyle yıkılmıştır.
2.2. İslam Dünyasında İlk Medreselerin Kuruluş
İslam tarihinde medreseler iki aşamada gelişmiştir:
- Cami Merkezli Erken Dönem Medreseleri: Müstakil binaları olmayıp cami müştemilatında eğitim veren kurumlardır (Örn. Tunus’taki Kayrevan Medresesi).
- Müstakil Medreseler: Kendine özgü mimarisi ve eğitim modeli olan yapılardır.
- Karaviyyîn Medresesi (Fas): Fatıma Fihri tarafından kurulmuş; fıkıh, hadis ve tefsir alanında yükseköğretim vererek dünya üniversite tarihine öncülük etmiştir.
- Nizamiye Medreseleri: Büyük Selçuklu Veziri Nizamülmülk tarafından ilk olarak Nişabur ve Bağdat’ta kurulmuş, ardından Isfahan, Belh, Musul ve Merv gibi şehirlere yayılmıştır. Dini korumak, devlet görevlisi yetiştirmek ve medrese sistemini kurumsallaştırmak amacıyla açılmıştır.
- Müstansıriyye Medresesi (Bağdat): Dört mezhep için ayrı mekânlar barındıran, zengin kütüphanesi ve öğrencilere sağladığı burs/barınma imkânlarıyla öne çıkan yükseköğretim kurumudur.
- Vakıf Sistemi: Medreselerin giderleri, müderris maaşları ve öğrenci bursları vakıflar kanalıyla karşılanmıştır. Eğitimini tamamlayanlara icazetname (diploma) verilmiştir.
2.3. İslam Dünyasında Gözlem ve Deneye Yöneliş
Müslüman bilim insanları teorik bilgileri gözlem ve deneyle sınamışlardır.
- Halife Memun Dönemi Dünya Haritası: Müslüman gök bilimci ve coğrafyacılardan oluşan bir ekip, enlem-boylam hesapları ve Dünya’nın çevresini ölçme çalışmaları yaparak dönemin en gelişmiş dünya haritasını çizmişlerdir.
- Kereci: Cebir ve yer altı suları uzmanı olan Kereci, gözlem tüpü ve içinin su doldurulduğu silindir kaplar kullanarak geometrik cisimlerin alan ve hacimlerini deneysel olarak ölçmüştür. Bu çalışma, Pascal’dan yüzyıllar önce matematik ile deneysel fiziğin kesiştiği pratik bir örnektir.
2.4. Temel Bilim Alanlarında Yapılan Çalışmalar
2.4.1. Gök Bilimi (Astronomi / İlmü’l-Felek)
İslam dünyasında gök bilimi; yön, zaman, kıble tayini ve takvim hesapları sebebiyle büyük gelişme göstermiştir.
- Kurumsal Rasathaneler: Devlet eliyle kurulan ilk gözlemevleri Bağdat’taki Şemmâsiye ve Şam’daki Kasiyûn rasathaneleridir.
- Öncü Gök Bilimciler:
- Sabit bin Kurre: Güneş ve Ay’ın hareketlerini izlemiş, ekinoksların salınım (presesyon) hareketini ve yıldızların titreşim teorisini hesaplamıştır.
- Abdurrahman es-Sufi: Kitâbü Suveri’l-Kevâkibi’s-Sâbite adlı eserinde 48 takımyıldızı incelemiş, yıldız katalogları hazırlamış ve Arapça yıldız isimlerini literatüre kazandırmıştır.
- Ebu Said Siczi: Dünya’nın kendi ekseni etrafında döndüğü görüşünü savunmuş ve buna uygun kayık biçiminde usturlap geliştirmiştir.
2.4.2. Matematik ve Fen Bilimleri
- El-Harezmî: Cebir ilminin kurucusudur; Hint rakamlarını ve “sıfır”ı Batı’ya tanıtmıştır.
- Cabir bin Hayyan: Kimyayı deneysel bir bilim hâline getirmiştir.
- İbnülheysem (Optik): Kitâbü’l-Menâzır (Optik Kitabı) eserinde ışığın doğrudan gözden çıktığı yönündeki Antik Yunan kuramını çürütmüş; görmenin nesnelerden göze gelen ışınlarla gerçekleştiğini kanıtlamıştır. Karanlık oda (kamera obscura) ve ışığın kırılması deneyleriyle modern fotoğraf makinesi ve fiziğin temellerini atmıştır.
- İbnünnefis (Biyoloji/Tıp): el-Mûcez fi’t-Tıb eserinde Galen ve İbn Sina’nın kalbin karıncıklarındaki gözenek teorisini reddetmiş; kirli kanın sağ karıncıktan akciğerlere gidip temizlenerek sol kulakçığa döndüğünü açıklayarak küçük kan dolaşımını keşfetmiştir.
2.4.3. Sağlık Bilimleri (Tıp)
İslam tıbbı hurafelerden arındırılarak bimaristanlarda (hastanelerde) klinik gözleme dayalı yürütülmüştür.
- Ali bin Abbas el-Mecusi: Tıp bilgisini sistemleştiren ilk büyük eserlerden birini yazmıştır.
- Ebu Bekir er-Razi: Hastayı sürekli izlemeye ve klinik takibe dayalı yöntemler geliştirmiştir.
- İbn Sina: “el-Kânûn fi’t-Tıbb” (Tıbbın Kanunu) eseriyle tıp tarihinin en büyük otoritesi olmuştur. 5 bölümden oluşan bu eser (anatomi, ilaçlar/botanik, organ hastalıkları, cerrahi/ateşli hastalıklar ve eczacılık) yüzyıllar boyunca Doğu’da ve Avrupa üniversitelerinde temel ders kitabı olarak okutulmuştur.
2.4.4. Sosyal Bilimler
- Kindi: İlk İslam filozofudur; din ile felsefenin aynı hakikatin farklı anlatımları olduğunu savunmuş, 200’den fazla eser kaleme almıştır.
- Mesudi: Mürûcüz-Zeheb (Altın Bozkırlar) eseriyle tarih ve coğrafyayı gözlemleriyle birleştiren gezgin coğrafyacıdır.
- İbnünnedim: el-Fihrist adlı ilk bibliyografik eserinde o döneme kadar yazılmış binlerce kitabı ve yazarını kaydetmiştir.
- İbn Haldun: Mukaddime adlı eserinde toplumların yapısını, doğuşunu ve çöküşünü inceleyen Ümran ilmini (Sosyoloji ve Tarih Felsefesi) kurmuş; toplumları ayakta tutan dayanışma ruhunu Asabiyet kavramıyla açıklamıştır.
2.5. İslam Dünyasında Tekniğin Yükselişi
2.5.1. Teknolojinin Gelişimi ve Benî Musa Kardeşler
Muhammed, Ahmed ve Hasan adlı üç kardeş, Kitâbü’l-Hiyel (Teknoloji Kitabı) eserinde mekanik ve otomat sistemlerinin öncülüğünü yapmıştır.
- Geliştirdikleri Sistemler: Şaşırtmalı kaplar (içecek otomatları), sönmeyen kandil (yağ seviyesini otomatik ayarlayan şamandıralı sistem) ve sıcak-soğuk suyu sırayla veren vanalı otomatlar. Otomatik kontrol ve pnömatik (hava/sıvı basıncı) sistemlerin ilk örneklerini vermişlerdir.
2.5.2. Askerî Teknolojiler
- İbni Erenbuğa Zerdkaş: el-Enîk fî el-Manâcnîk eserinde hareketli ve denge ağırlıklı mancınıkları, ok atarları ve yangın tencerelerini anlatmıştır.
- Hasan Rammah: Kitâbü’l-Fürûsiyye ve’l-Menâsıbi’l-Harbiyye eserinde potasyum nitrat (güherçile) kullanımını ve roket teknolojisini anlatmıştır. İki demir sacın contalanıp içine patlayıcı doldurulmasıyla elde edilen ve “yanan yumurta” dediği ilk kendinden hareketli torpidoyu icat etmiştir.
2.5.3. Cerrahi Aletler
- Ebülkasım ez-Zehravi: Kitâbü’t-Tasrîf adlı eserinde 168 cerrahi aletin çizimini ve kullanımını (koter/dağlama aletleri, neşter, kanca, diş çekim pensleri) tanıtmıştır. Ayrıca ameliyatlarda kedi/hayvan bağırsağından dikiş ipi (katgüt) kullanımını başlatmıştır.
