1. SOSYAL ÇALIŞMA FELSEFESİNİN ORTAYA ÇIKIŞI VE KOŞULLARI
A. Mesleğin Ortaya Çıkışındaki İki Temel Kaynak
Sosyal hizmet mesleği tarihsel olarak iki temel kaynaktan doğmuştur:
- Toplumsal Yaraları Sarma Çabası (Sosyal Reform): Kapitalist kalkınmanın yarattığı sanayileşme, kentleşme ve göç sonucu ortaya çıkan sorunları çözme çabalarıdır. Hak savunuculuğu, sosyal sorumluluk ve yaşam koşullarını iyileştirme amacı taşır.
- İnsancıl / Hayırsever Amaçlar: Stres altındaki birey ve ailelere yapılan, başlangıçta dinsel ve gönüllü yardımlara dayanan çabalardır.
B. Dinsel Hayırseverlikten Hak Temelli Sosyal Devlete Geçiş
- Geleneksel dönemde yardımlar dinsel güdülere (sadaka, hayırseverlik) ve toplumsal liderlerin vicdanına dayanmaktayken; Aydınlanma, modernleşme ve sekülerleşmeyle (dünyevileşme) birlikte yardımlar rasyonelleşmiştir.
- Sosyal yardım bir dinsel lütuf/bağış olmaktan çıkıp, birey için yasal bir “hak”, devlet için ise anayasal bir yükümlülük (Sosyal Hukuk Devleti) haline gelmiştir.
C. Tarihteki İlk Sosyal Refah Düzenlemeleri ve Kurumları (Sınavda Çok Çıkar!)
- 1601 İngiltere Yoksullar Yasası (I. Elizabeth Dönemi): Tarihteki ilk resmi ve kamusal sosyal refah düzenlemesidir. Yardımlar dinsel kurumlar yerine kurulu idarenin (devletin) sorumluluğuna geçmiştir.
- Yoksulluğu Önleme Derneği (1820): John Griscom tarafından ABD’de kurulan ilk resmi sosyal refah örgütlenmesidir.
2. DÜNYADA SOSYAL ÇALIŞMANIN İLK TEMSİLCİLERİ VE TARİHSEL DÖNEMEÇLER
A. İlk Öncüler ve Uygulamalar
- Papaz Vincent de Paul (Fransa – 1630’lar):
- 1633’te hasta ve engellilerin bakımı için köylü kızlarını eğiterek “Hayırsever Kızlar” (Daughters of Charity) derneğini kurmuştur. Eğitim almış bu hemşireler, dünyada sosyal çalışmanın ilk öncüleri kabul edilir.
- Mary Richmond: 1897’de uygulama okulu planı yapmış, 1898’de New York’ta ilk sosyal hizmet kursunu açmıştır. “Social Diagnosis” (Sosyal Teşhis) eseriyle Bireyle Çalışmanın (Casework) kurucusudur.
B. Yerleşim Evleri Hareketleri (Settlement Movement) ve Toplum Merkezleri
- COS (Charity Organization Society – Hayır Çalışmaları Derneği): Seçmeci ve birey odaklı çalışmıştır.
- Toynbee Hall (1884/1885 – Londra/Whitechapel): Arnold Toynbee anısına kurulan dünyadaki ilk toplum merkezidir (yerleşim evi).
- Hull House (1889 – Şikago): Jane Addams tarafından kurulan ünlü yerleşim evidir.
- Farkı: COS bireye odaklanırken; Yerleşim Evleri işçi sınıfı ve göçmenlerin sosyal/eğitsel gelişimine dönük toplum örgütlenmesi hareketidir.
C. Dünyada Sosyal Hizmet Eğitiminin Okullaşması (Sınav Soru Kalıpları)
- Dünyadaki İlk Sosyal Çalışma Okulu: 1899 yılında Hollanda’nın Amsterdam şehrinde (Institute for Social Work Training) kurulmuştur.
- İlk 1 Yıllık Eğitim Programı: 1904 yılında New York Sosyal Yardım Okulu’nda uygulanmıştır.
- IASSW (International Association of Schools of Social Work – Uluslararası Sosyal Hizmet Okulları Birliği): 1928 yılında kurulmuş olup dünyadaki sosyal hizmet eğitiminin ana örgütüdür.
3. TÜRKLERDE SOSYAL HİZMETİN TARİHSEL GELİŞİMİ
A. İslamiyet Öncesi Türkler ve Selçuklu Dönemi
- Orhun ve Kül-Tigin Yazıtları: “Türk halkı aç idi, doyurdum” ifadeleri Türklerdeki ilk sosyal yardım ve koruma anlayışının belgesidir. Avcı boylardaki “uca” (sokum kemiği) paylaşım geleneği eşitlikçi yapıyı gösterir.
- Vakıf Sistemi: Türk-İslam sosyal hizmetinin temel direğidir. Kur’an’daki “Sevdiğiniz şeylerden Allah için harcamadıkça tam hayra erişemezsiniz” (Âl-i İmrân 3/92) ayeti ilke edinilmiştir.
- Hayrî Kurumlar: Aşevi (imaret), şifahane, medrese, kervansaray.
- Fütüvvet Teşkilatı ve Loncalar: Esnaf dayanışma örgütleridir. Gayrimüslimlerin katılımıyla Lonca adını almış, ortak yardım fonları günümüz sosyal güvenlik sisteminin ilk örneği olmuştur.
- Mahalle/Avarız Sandıkları: Yerel halkın yardımlaşma sandıklarıdır.
B. Osmanlı İmparatorluğu Dönemi Kurumsallaşması (Çok Önemli!)
Özellikle II. Abdülhamid Dönemi sosyal hizmetlerin kurumsallaşma dönemidir:
- 1868: Kızılay (Hilal-i Ahmer Cemiyeti) kuruldu.
- 1895: Darülaceze kuruldu (Yaşlı, engelli ve kimsesizler için).
- 1899: Hamidiye Etfal Hastane-i Âlisi (İlk çocuk hastanesi) kuruldu.
- 1902: Darül-Hayr-ı Âli (Korunmaya muhtaç çocuklar için) kuruldu.
- 1908: Himaye-i Etfal Cemiyeti ilk olarak Kırklareli‘nde kuruldu. 1921’de Ankara’da yeniden kurulmuş, 1934’te Atatürk tarafından adı “Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu” olarak değiştirilmiştir.
4. CUMHURİYET DÖNEMİ VE TÜRKİYE’DE SOSYAL HİZMET EĞİTİMİ
A. Kilit Yasal ve İdari Gelişmeler
- 1957 Balin Otel Toplantısı: BM Sosyal Refah Müşaviri Miss Hersey‘in Türkiye’ye gelişiyle Ankara Balin Otel’de yapılan toplantı, Türkiye’de bilimsel sosyal hizmetin miladıdır.
- 7355 Sayılı Kanun (12 Haziran 1959): Sosyal Hizmetler Enstitüsü‘nün kuruluş kanunudur. Türkiye’de sosyal hizmetlerin bilimsel temelle ele alınmasının ilk yasal adımıdır.
- 1960: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı bünyesinde Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü kuruldu.
- 1961 Anayasası: “Sosyal Devlet” ve “Sosyal Refah” kavramları ilk kez anayasaya girmiştir (2. Madde).
- 2828 Sayılı Kanun (1983): Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) kuruldu. SHÇEK; Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü, Korunmaya Muhtaç Çocukları Koruma Birlikleri, Sosyal Hizmetler Enstitüsü ve Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu’nu tek çatı altında birleştirmiştir.
- 2018 (4 Ağustos): Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile bakanlık çatısı Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı olmuştur.
B. Türkiye’deki Sosyal Hizmet Okulları (Sınavların En Kritik Konusu!)
- Sosyal Hizmetler Akademisi (1961 – Ankara):
- Türkiye’nin İLK sosyal hizmet okuludur.
- 7355 sayılı kanuna dayalı olarak Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı bünyesinde kurulmuştur.
- 4 yıllık lisans eğitimiyle “Sosyal Hizmet Mütehassısı” (Sosyal Çalışmacı) yetiştirmiştir.
- ABD desteği/Marshall Planı uzantısıyla kurulmuş, Amerikan müfredatı ve yabancı uzmanlar (Mrs. Stoll, Mr. Bisno vb.) etkili olmuştur.
- Yaklaşımı: Birey odaklı (Mikro ağırlıklı) bir eğitim anlayışına sahiptir.
- Hacettepe Üniversitesi Sosyal Çalışma Yüksekokulu (1967):
- Türkiye’de üniversite çatısı altında kurulan İLK sosyal hizmet okuludur.
- 1966’da Michigan Üniversitesi’nden dönen 27 yaşındaki Emre Kongar tarafından Prof. Dr. İhsan Doğramacı ve Prof. Dr. Nusret Fişek’in desteğiyle kurulmuştur.
- Yaklaşımı: Toplum ve Toplumbilim (Sosyoloji / Makro) odaklı bir eğitim anlayışına sahiptir.
- Not: 1983 YÖK düzenlemesiyle kapatılarak kadrosu Sosyal Hizmetler Akademisi’ne aktarılmıştır.
📝 AÖF SINAVLARINDA ÇIKAN / ÇIKABİLECEK ÖRNEK SORU TİPLERİ
- Dünyada ilk sosyal çalışma / sosyal hizmet okulu ne zaman ve nerede açılmıştır?
- A) Türkiye – 1961
- B) Fransa – 1800
- C) Hollanda (Amsterdam) – 1899
- D) ABD – 1904
- E) İngiltere – 1885
- Sosyal refaha ilişkin tarihsel olarak ilk resmi sosyal düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 1601 İngiltere Yoksullar Yasası
- B) Avrupa Sosyal Şartı
- C) Hammurabi Kanunları
- D) 1961 Anayasası
- E) Tanzimat Fermanı
- Aşağıdakilerden hangisi Osmanlı İmparatorluğu döneminde kurulan sosyal hizmet kurumlarından biri değildir?
- A) Darülaceze (1895)
- B) Hamidiye Etfal Hastane-i Âlisi (1899)
- C) Darül-Hayr-ı Âli (1902)
- D) Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK – 1983)
- E) Hilal-i Ahmer Cemiyeti / Kızılay (1868)
- Türkiye’de sosyal hizmet alanında eğitim veren İLK yüksekokul (Sosyal Hizmetler Akademisi) hangi kanuna dayalı olarak kurulmuştur?
- A) 7355 Sayılı Sosyal Hizmetler Enstitüsü Kanunu
- B) 2828 Sayılı SHÇEK Kanunu
- C) 1580 Sayılı Belediye Kanunu
- D) 2547 Sayılı YÖK Kanunu
- E) Medeni Kanun
- Hacettepe Üniversitesi Sosyal Çalışma Bölümü ile Sosyal Hizmetler Akademisi arasındaki temel eğitsel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Akademi sadece önlisans eğitimi vermiştir.
- B) Akademi birey ağırlıklı, Hacettepe Sosyal Çalışma Bölümü ise toplum/sosyoloji ağırlıklı yaklaşımı benimsemiştir.
- C) Hacettepe Sağlık Bakanlığına bağlıdır.
- D) Akademi sadece tıp alanında çalışmıştır.
- Dünyada kurulan İLK toplum merkezi (yerleşim evi) aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toynbee Hall (1884/1885 – Londra)
- B) Hull House
- C) Oxford House
- D) Balin Otel
- E) Darülaceze
