1. Sanayi Devrimi Öncesinde Sosyal Politika
Modern sosyal politikanın doğuşu 18. yüzyıl ve sonrasına dayansa da, iktisadi faaliyetlerin ve insan emeğinin varlığı insanlık tarihi kadar eskidir.
- İlk Çağlar ve Köleci Toplum Düzeni: Ekonominin tarıma dayandığı ilk çağlarda toplum yapısı aile ekonomisi ve kölelik düzeni üzerine kurulmuştur. Beden gücüne dayalı çalışma köleler ve tutsaklar için geçerli sayılmış; hür insanlar için çalışmak onur kırıcı görülerek askerlik, sanat, felsefe ve yönetimle ilgilenmişlerdir.
- Feodalite (Orta Çağ): Mülkiyet ile egemenliğin birbirine katıldığı, siyasal ve ekonomik iktidarın tek kişide (toprak sahibinde) birleştiği, kapalı tarım ekonomisine dayalı toplum düzenidir. Bu düzende toprağı işleyen serfler, toprağın sahibi değil yalnızca kullanım hakkına sahip bağımlı kitleyi oluşturmuştur.
- Korporasyonlar ve Lonca Düzeni: Orta Çağ kent ekonomisinde aynı bölgedeki esnaf ve zanaatkarların örgütlendiği meslek organizasyonlarıdır. Loncalar; emek-sermaye, üretici-tüketici ve fert-devlet ilişkilerini düzenleyerek toplumsal dengenin ve dayanışmanın korunmasında önemli rol oynamıştır.
2. Sanayi Devrimi ve Sosyal Politika
19. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de başlayan Sanayi Devrimi, insan gücü dışındaki kesintisiz enerji kaynaklarının (buhar gücü) üretime uygulanmasıyla çalışma hayatını ve toplumsal yapıyı kökten değiştirmiştir.
- Teknolojik ve Ekonomik Yapı: James Watt’ın geliştirdiği buhar makinesi (1769) ve dokuma sanayindeki buluşlar fabrika sistemini doğurmuştur. Üretim araçlarına sahip olan Burjuvazi sınıfı ekonomik gücünü artırarak “doğal haklar” anlayışıyla siyasal iktidarda da hak iddia etmeye başlamıştır.
- Çalışma Koşullarının Ağırlaşması:
- Üretimin atölyelerden fabrikalara kaymasıyla aile işletmeden ayrılmış ve emeğiyle geçinen işçi sınıfı (proletarya) doğmuştur.
- Çalışma süreleri günlük 14–16 saate kadar uzamış, ücretler temel ihtiyaçları karşılayamayacak seviyelere düşmüş ve zaman zaman nakit yerine kâğıt kupon/mal ödemesi yapılan truck sistemi gibi istismarlar görülmüştür.
- Yetişkin erkek iş gücüne kıyasla daha ucuz ve kolay yönetilebilir olan kadın ve çocuk emeği yoğun bir şekilde sömürülmüştür. Bu durum aile yapısının bozulmasına, kitlelerin sefaletine ve ilk olarak İngiltere’de fabrikalarda ciddi çatışmaların yaşanmasına yol açmıştır.
3. Sınıf Bilinci ve Sendikal Hareket
Sanayi Devrimi ile loncaların ortadan kaldırılması işçileri kurumsal korumadan yoksun bırakmıştır. Ağır koşullara karşı işçiler kendi aralarında örgütlenme arayışına girmiştir.
- Örgütlenme Mücadelesi:
- Örgütlenmenin kesin olarak yasaklandığı Fransa gibi ülkelerde işçiler, hayırsever dernekler görünümü altında gizli örgütlenmeler kurarak mücadele etmiştir.
- İngiltere’de işçiler uzun mücadeleler sonucunda 1824 yılında parlamentodan birleşme (örgütlenme) hakkını elde etmiştir.
- Uluslararası Boyut: İşçi hareketlerinin uluslararası nitelik kazanmasındaki en önemli adım 1864 yılında Londra’da toplanan Birinci Enternasyonel olmuştur.
4. Sosyal Politikaya Yön Veren Düşünce Akımları
- Liberalizm: Bireyciliği ve piyasanın “gizli bir el” tarafından kendiliğinden dengeleneceğini savunur (Adam Smith). Devletin ekonomiye ve çalışma hayatına müdahalesini reddeder. Malthus ve Spencer gibi liberal düşünürler, toplumsal yardımlara karşı çıkarak uyum sağlayamayanların yok olmasını ifade eden “doğal ayıklanma” sürecini savunmuşlardır.
- Sosyalizm: Liberalizmin bireyciliğine karşı toplumun bireye üstünlüğünü ve kolektif mülkiyeti savunur.
- Ütopik Sosyalizm: Saint-Simon, Charles Fourier ve Robert Owen gibi temsilciler; ikna, eğitim ve ideal modellerle toplumsal düzeni iyileştirmeyi amaçlamıştır.
- Bilimsel Sosyalizm (Marksizm): Karl Marx ve Friedrich Engels tarafından 1848’de yayımlanan Komünist Manifesto ile temelleri atılmıştır. Tarihsel materyalizm, sınıf çatışması ve üretim araçlarının mülkiyetinin devlete geçmesini hedefler.
- Reformcu (Revizyonist) Sosyalizm: Toplumsal sorunların devrimle değil, demokratik parlamenter yollar ve sosyal reformlarla çözülebileceğini savunur.
5. Kamu Müdahalesinin Doğuşu ve Gelişimi
Başlangıçta yaşanan sefalete kayıtsız kalan devletler; salgın hastalıklar, toplumsal huzursuzluklar ve rejim tehdidi karşısında ekonomiye ve çalışma hayatına müdahale etmek zorunda kalmıştır.
- İlk Yasal Müdahale: Dünyada sosyal politika anlamında ilk kamu müdahalesi 1802 yılında İngiltere’de dokuma sanayinde çalışan çocukların günlük çalışma sürelerini 12 saat ile sınırlandıran ve çalışma koşullarını düzenleyen kanundur.
- Sosyal Sigortaların Kuruluşu (Bismarck Modeli): 19. yüzyılın son çeyreğinde Almanya’da Şansölye Otto von Bismarck önderliğinde sosyalist akımların etkisini kırmak ve çalışanları korumak amacıyla devlet eliyle ilk sosyal sigortalar kurulmuştur: 1883 Hastalık, 1884 İş Kazaları ve 1889 Malullük, Yaşlılık ve Ölüm Sigortaları.
- Modern Refah Devleti ve Beveridge Raporu: II. Dünya Savaşı sırasında İngiltere’de Sir William Beveridge tarafından hazırlanan 1942 Beveridge Raporu, asgari gelir güvencesi, ulusal sağlık hizmeti ve tam istihdam ilkeleriyle modern sosyal güvenlik sistemlerinin altyapısını oluşturmuştur.
6. Türkiye’de Sosyal Politikanın Tarihsel Gelişimi
a. Cumhuriyet Öncesi Dönem
- Geleneksel Koruma Kurumları: Osmanlı’da sosyal koruma temel olarak aile içi yardımlaşma, dini esaslara dayalı vakıflar (hayrat, mebarrat, iane, fukaraperver) ve esnaf örgütlenmesi olan Ahi Teşkilatı eliyle yürütülmüştür.
- Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemi:
- İlk Türk borçlar/medeni kanunu niteliğindeki Mecelle kabul edilmiştir.
- Maden işçilerinin çalışma koşullarını ve iş güvenliğini düzenleyen 1865 Dilaver Paşa Nizamnamesi ve Maadin Nizamnamesi uygulanmıştır.
- İlk işçi örgütlenmeleri olarak 1871 Ameleperver Cemiyeti ve 1894 Osmanlı Amele Cemiyeti kurulmuş; 1909 yılında grevleri sınırlandıran Tatil-i Eşgal Kanunu çıkarılmıştır.
b. Cumhuriyet Dönemi
- İlk Yıllar ve Devletçilik: 1924 Anayasası liberal esaslara dayandığı için sosyal devlet ilkesine yer vermemiştir. 1926 Borçlar Kanunu kabul edilmiş, 1932 sonrası Devletçilik politikalarıyla birlikte 1936 yılında ilk kapsamlı 3008 sayılı İş Kanunu yürürlüğe girmiştir.
- 1950’li Yıllar: 1951’de asgari ücret tespiti ve hafta tatili ücreti uygulaması başlamış, 1952’de Türk-İş kurulmuş ve Korunmaya Muhtaç Çocuklar Hakkında Kanun çıkarılmıştır.
- 1961 Anayasası ve Sosyal Devlet: Türk Anayasa sistemine “Sosyal Devlet” düşüncesi ilk kez 1961 Anayasası ile girmiştir. 1963 yılında çıkarılan 274 sayılı Sendikalar ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu ile endüstri ilişkileri modern bir yapı kazanmıştır.
- Akademik Öncüler: Türkiye’de sosyal politika eğitiminin ve akademisinin kurulmasına Gerhard Kessler ile Türk bilim insanları öncülük etmiştir.
