1. II. Meşrutiyet’in İlanı (1908) ve Fikir Akımları
A. II. Meşrutiyet’in İlanına Giden Süreç
- İstibdat Dönemi ve Muhalefet: Sultan II. Abdülhamid’in 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) gerekçesiyle Meclis-i Mebusan’ı kapatıp Kanun-ı Esasi’yi askıya almasıyla 1908’e kadar sürecek mutlakiyetçi dönem başlamıştır.
- Jön Türkler ve İttihat ve Terakki Cemiyeti: Anayasal düzeni ve temsilî yönetimi yeniden kurmak isteyen aydınlar Jön Türkler adıyla örgütlenmiştir. 1889’da tıbbiye öğrencileri tarafından kurulan ve zamanla güçlenen İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1907’de Selânik’teki Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile birleşerek Rumeli’deki subaylar üzerinde büyük nüfuz kazanmıştır.
- Reval Görüşmeleri (Dış Etken): Haziran 1908’de İngiltere Kralı VII. Edward ile Rus Çarı II. Nikola’nın Baltık Denizi kıyısındaki Reval kentinde gizlice görüşerek Makedonya ve Boğazlar konusunu ele almaları, Osmanlı Devleti’nin parçalanacağı endişesini artırmıştır.
- İlanı: Rumeli’de Resneli Niyazi Bey ve Enver Bey gibi subayların dağa çıkarak meşrutiyet bayrağını açması üzerine Sultan II. Abdülhamid, 23 Temmuz 1908’de Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koyarak II. Meşrutiyet’i ilan etmiştir.
B. II. Meşrutiyet Dönemi Fikir Akımları
Dağılmayı önlemek amacıyla ortaya çıkan başlıca fikir akımları şunlardır:
- Osmanlıcılık: Din, dil ve ırk farkı gözetmeksizin tüm tebaayı eşit “Osmanlı milleti” kimliği altında birleştirmeyi savunur; Balkan Savaşları sonrası etkisini kaybetmiştir.
- İslamcılık (Panislamizm): Tüm Müslümanları halife etrafında birleştirmeyi amaçlar; Mehmet Akif Ersoy ve Said Halim Paşa önemli temsilcileridir.
- Türkçülük (Pantürkizm): Türkler arasında milli bilinç ve kültürel birlik oluşturmayı hedefler. Yusuf Akçura’nın Üç Tarz-ı Siyaset makalesiyle teorileşmiş, Ziya Gökalp ve Gaspıralı İsmail tarafından geliştirilmiştir; Balkan Savaşları sonrası ana ideoloji hâline gelmiştir.
- Batıcılık: Devleti kurtarmak için Batı’nın bilim, teknik ve kurumlarının örnek alınması gerektiğini savunur; Abdullah Cevdet ve Tevfik Fikret öne çıkan isimleridir.
- Ademimerkeziyetçilik: Prens Sabahattin tarafından savunulan, merkezi yönetimin yetkilerinin yerel idarelere devredilmesini öngören yönetim anlayışıdır.
2. 31 Mart Olayı (1909) ve 1909 Anayasa Değişiklikleri
A. 31 Mart Olayı (13 Nisan 1909)
- Nedenleri: Meşrutiyet’in ilanından sonra İttihat ve Terakki ile muhalefet arasındaki siyasi mücadelenin sertleşmesi, ordudaki mektepli-alaylı çatışması ve muhalif Serbestî gazetesi başyazarı Hasan Fehmi Bey’in Galata Köprüsü’nde öldürülmesi.
- Gelişimi: 13 Nisan 1909 (Rumi 31 Mart 1325) tarihinde İstanbul’da mevcut anayasal rejimi değiştirmeyi hedefleyen dini ve gerici bir halk ve asker ayaklanması çıkmıştır.
- Bastırılması: Selânik’ten gelen ve komutanlığını Mahmut Şevket Paşa’nın, kurmay başkanlığını Mustafa Kemal’in yaptığı Hareket Ordusu İstanbul’a girerek isyanı bastırmıştır.
- Sonuçları: Sultan II. Abdülhamid tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmed Reşad çıkarılmıştır. 31 Mart Olayı, Türk tarihinde mevcut rejimi değiştirmeye yönelik ilk isyan hareketidir.
B. 1909 Kanun-ı Esasi Değişiklikleri (Demokratikleşme Adımı)
31 Mart sonrası yapılan anayasa değişiklikleriyle:
- Padişahın meclisi kapatma ve sürgün yetkisi sınırlandırılmıştır.
- Hükûmet (Meclis-i Vükelâ) padişaha karşı değil, Meclis-i Mebusan’a karşı sorumlu hâle getirilmiştir.
- Padişahın veto yetkisi zorlaştırılmış, yasama erki ve meclisin yetkileri güçlendirilmiştir.
- Dernek kurma, toplantı yapma ve basın özgürlüğü genişletilmiştir.
3. Trablusgarp Savaşı (1911-1912)
- Nedenleri: Siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya’nın hammadde ve pazar arayışı (sömürgecilik), Fas Krizinden yararlanması ve Trablusgarp’ın coğrafi olarak İtalyan kıyılarına yakınlığı (İngiltere kontrolündeki Mısır ile Fransa kontrolündeki Tunus arasında kalması).
- Gelişimi: Osmanlı Devleti’nin bölgeye karadan asker gönderecek durumda olmaması (Mısır’ın İngiliz işgalinde olması) ve donanmasının yetersizliği nedeniyle Mustafa Kemal (Gazeteci Şerif bey lakabıyla), Enver Bey, Nuri (Conker) ve Ali Çetinkaya gibi gönüllü subaylar gizlice bölgeye gitmiştir.
- Mücadele: Yerli halk örgütlenerek Derne, Tobruk ve Bingazi’de İtalyanlara karşı büyük direniş gösterilmiştir. İtalya, Osmanlı’yı barışa zorlamak için Çanakkale Boğazı’nı ablukaya almış ve On İki Ada’yı işgal etmiştir.
- Uşi (Ouchy) Antlaşması (1912): Balkan Savaşı’nın başlaması üzerine imzalanmıştır.
- Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakılmıştır (Osmanlı Kuzey Afrika’daki son toprak parçasını kaybetmiştir).
- On İki Ada, Yunan işgali tehlikesine karşı geçici olarak İtalya’ya bırakılmıştır.
4. Balkan Savaşları (1912-1913) ve Bâbıâli Baskını
A. I. Balkan Savaşı (1912-1913)
- Nedenleri: Rusya’nın Panslavizm politikası ve kışkırtması, Osmanlı’nın Balkanlar’dan atılmak istenmesi (Şark Meselesi), Kiliseler Meselesi’nin çözülmesi ve Osmanlı’nın Trablusgarp Savaşında zayıf görünmesi.
- Savaşa Giren Devletler: Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ (savaşı başlatan).
- Gelişimi ve Mağlubiyet: Ordudaki mektepli-alaylı siyasi çekişmeleri ve savaştan önce terhis edilen birlikler nedeniyle Osmanlı ordusu ağır mağlubiyet almıştır. Kırkkilise ve Lüleburgaz muharebeleri kaybedilmiş, Bulgarlar Çatalca’ya kadar ilerlemiş; Sırplar Üsküp ve Manastır’ı, Yunanlar Selânik ve Ege Adalarını işgal etmiştir.
- Londra Antlaşması (1913): Osmanlı Devleti’nin batı sınırı Midye-Enez hattı olarak belirlenmiş; Edirne, Kırklareli ve Trakya kaybedilmiştir.
B. Bâbıâli Baskını (23 Ocak 1913)
- Kâmil Paşa hükûmetinin Edirne’yi Bulgarlara devredeceği söylentisi üzerine Enver ve Talat Beyler önderliğindeki İttihatçılar hükûmet binasını (Bâbıâli) basarak Harbiye Nazırı Nazım Paşa’yı öldürmüş ve Kâmil Paşa’yı istifa ettirmiştir. Bâbıâli Baskını, Türk tarihinde askeri bir grup tarafından gerçekleştirilen ilk hükûmet darbesidir.
C. II. Balkan Savaşı (1913)
- Nedenleri: I. Balkan Savaşı’nda en çok payı Bulgaristan’ın alması üzerine Sırbistan, Yunanistan, Karadağ ve Romanya’nın Bulgaristan’a saldırması.
- Osmanlı’nın Müdahalesi: Fırsattan yararlanan Enver Bey komutasındaki Osmanlı ordusu hücuma geçerek Edirne ve Kırklareli’yi geri almıştır.
- İmzalanan Antlaşmalar: Bükreş (Balkan devletleri kendi arasında), İstanbul (Bulgaristan ile – Edirne ve Doğu Trakya alındı), Atina (Yunanistan ile – Yanya ve Girit teslim edildi), İstanbul (Sırbistan ile – Türk azınlık hakları).
5. I. Dünya Savaşı (1914-1918)
A. Savaşa Giriş Süreci
- İttifak Arayışı: Siyasi yalnızlıktan kurtulmak isteyen Osmanlı Devleti, İtilaf Devletleri’ne yaptığı teklifler reddedilince 2 Ağustos 1914’te Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzalamıştır.
- Savaşa Fiilen Giriş: İngiliz donanmasından kaçan Alman savaş gemileri Goeben ve Breslau Osmanlı’ya sığınmış; bu gemilere Yavuz ve Midilli adları verilerek Osmanlı bayrağı çekilmiştir. Amiral Souchon komutasındaki bu gemilerin 28 Ekim 1914’te Rusya’nın Odesa ve Sivastopol limanlarını bombalamasıyla Osmanlı Devleti savaşa fiilen girmiştir.
B. Önemli Cepheler ve Gelişmeler
- Kafkasya Cephesi ve Sevk ve İskân Kanunu (1915): Sarıkamış Harekâtı sonrası Rus işgali genişlemiş; cephe gerisinde Ruslarla iş birliği yapan ve katliamlara girişen Ermeni komitacılarına karşı 27 Mayıs 1915’te Sevk ve İskân (Tehcir) Kanunu çıkarılarak bölgedeki Ermeniler Suriye ve Lübnan’a göç ettirilmiştir.
- Çanakkale Cephesi (1915): Müttefiklerin Boğazları geçme planı Anafartalar, Conkbayırı ve Arıburnu’nda Mustafa Kemal komutasındaki Türk ordusunun direnişiyle çökertilmiş; Rusya’ya yardım gidemediği için Çarlık Rusyası yıkılmıştır.
- Irak Cephesi ve Kut’ül-Amâre Zaferi (1916): Halil (Kut) Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri İngiliz generali Townshend ve 13 bin askerini esir alarak büyük bir zafer kazanmıştır.
- Kafkas İslam Ordusu ve Bakü’nün Kurtarılması (1918): Nuri (Killigil) Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, 15 Eylül 1918’de Bakü’yü İngiliz ve Ermeni işgalinden kurtarmıştır.
- Savaşın Sonu: 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi ile Osmanlı Devleti savaştan çekilmiştir.
6. Sınavda Çıkabilecek Kritik Püf Noktaları ve Özet Tablo
1908-1918 Siyasi ve Askerî Gelişmeler Özeti
| Olay / Gelişme | Tarih | Öne Çıkan Şahsiyetler | Sınav Açısından Önemi / Püf Noktası |
|---|---|---|---|
| II. Meşrutiyet | 1908 | Resneli Niyazi, Enver Bey | Reval Görüşmeleri sonrası ilan edildi; anayasal düzene dönüldü. |
| 31 Mart Olayı | 1909 | Mahmut Şevket Paşa, Mustafa Kemal | Rejime karşı ilk irticai ayaklanmadır; II. Abdülhamid tahttan indirildi. |
| Trablusgarp Savaşı | 1911-1912 | Mustafa Kemal, Enver Bey | Kuzey Afrika’daki son toprak kaybedildi (Uşi Antlaşması). |
| Bâbıâli Baskını | 1913 | Enver Bey, Talat Bey | İlk askerî hükûmet darbesidir; İttihat ve Terakki iktidarı tam ele geçirdi. |
| Balkan Savaşları | 1912-1913 | Enver Bey (Edirne Fatihi) | Batı Trakya ve Ege Adaları kaybedildi; Edirne II. Balkan’da geri alındı. |
| I. Dünya Savaşı | 1914-1918 | Enver Paşa, Mustafa Kemal, Nuri Paşa | Çanakkale ve Kut’ül-Amâre zaferleri kazanıldı; Mondros ile sona erdi. |
Sınav İçin Kavram Rehberi
- Reval Görüşmeleri (1908): İngiltere ve Rusya’nın Osmanlı topraklarını paylaşmak için yaptığı gizli görüşmedir; II. Meşrutiyet’in ilanını tetiklemiştir.
- Hareket Ordusu: 31 Mart İsyanı’nı bastırmak üzere Selânik’ten İstanbul’a gelen, Mustafa Kemal’in kurmay başkanı olduğu ordudur.
- Midye-Enez Hattı: I. Balkan Savaşı sonrasında imzalanan Londra Antlaşması’na göre Osmanlı Devleti’nin batı sınırı kabul edilen hattır.
- Kafkas İslam Ordusu: Nuri (Killigil) Paşa komutasında 1918’de Azerbaycan ve Bakü’yü Rus/Ermeni işgalinden kurtaran özel birliktir.
