3.1. İKİ KUTUPLU DÜNYA DÜZENİNE GEÇİŞ

1. Soğuk Savaş Kavramı ve Kutuplaşmanın Doğuşu

II. Dünya Savaşı Sonrası Güç Dengesi: II. Dünya Savaşı sonrasında Almanya ve Japonya’nın yenilmesi, İngiltere ve Fransa’nın ise büyük ölçüde güç kaybetmesiyle küresel siyasetin merkezine ABD ve SSCB yerleşmiştir.
Soğuk Savaşın Tanımı: Tarafların doğrudan sıcak ve silahlı bir çatışmaya girmekten kaçındığı, ideolojik, siyasi, askerî ve ekonomik nüfuz mücadelesine Soğuk Savaş adı verilmiştir.
Kavramın Tarihsel Gelişimi: “Soğuk savaş” ifadesi ilk kez XIV. yüzyılda İspanyol Prens Juan Manuel tarafından kullanılmıştır. 1947 yılında Amerikalı siyasetçi Bernard Baruch, “Kendimizi kandırmayalım, biz bugün soğuk bir savaşın tam ortasındayız” diyerek dönemi tanımlamış; bu kavram daha sonra gazeteci Walter Lippmann tarafından yaygınlaştırılmıştır.
Demirperde (Iron Curtain) İlanı: İngiltere Başbakanı Winston Churchill, ABD’de yaptığı ünlü konuşmasında “Baltık’taki Stettin’den Adriyatik’teki Trieste’ye, Kıta’ya demir bir perde indi” diyerek Doğu ve Orta Avrupa’nın tamamen Sovyet hegemonyası ve polis rejimleri altına girdiğini ilan etmiştir.

2. Doğu Bloku’nun Kurulması ve Örgütlenmesi

SSCB, Kızıl Ordu’nun işgal ettiği Doğu Avrupa ve Balkanlar’da komünist partileri iktidara getirerek kendisine bağlı uydu yönetimlerden oluşan bir tampon bölge yaratmıştır.

Cominform (Komünist Bilgilenme Bürosu – 1947): SSCB; Doğu Bloku ülkeleri (Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya) ile Fransa ve İtalya Komünist Partisi liderlerini Polonya’da toplayarak Cominform’u kurmuştur. Amacı, komünist partilerin ideolojik faaliyetlerini tek bir merkezden yönetmektir.
Molotov Planı (1947) ve COMECON (25 Ocak 1949): ABD’nin Marshall Planı’na karşı Doğu Bloku ülkelerini korumak amacıyla SSCB Dışişleri Bakanı Molotov bir ekonomik plan hazırlamıştır. Bu doğrultuda komünist ülkeler arasında ekonomik yardımlaşma ve ticari iş birliğini sağlamak için COMECON (Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi) kurulmuştur.
Varşova Paktı (14 Mayıs 1955): NATO’nun kurulması ve Batı Almanya’nın silahlandırılması üzerine SSCB liderliğinde 8 sosyalist ülke (SSCB, Arnavutluk, Bulgaristan, Çekoslovakya, Doğu Almanya, Macaristan, Polonya ve Romanya) tarafından kurulan askerî ittifaktır. Arnavutluk 1968’de bu pakttan ayrılmıştır.

3. Batı Bloku’nun Kurulması ve Örgütlenmesi

ABD, geleneksel yalnızlık politikası olan Monroe Doktrini’ni terk ederek Sovyet yayılmacılığına karşı küresel düzeyde liderlik üstlenmiştir.

Truman Doktrini (12 Mart 1947): ABD Başkanı Harry Truman, Sovyet tehdidi ve baskısı altındaki bağımsız uluslara (özellikle Türkiye ve Yunanistan) mali ve askerî yardım yapacağını resmen ilan etmiştir.
Marshall Planı (1948): ABD Dışişleri Bakanı George Marshall öncülüğünde hazırlanan yardım planıdır. Amacı; savaştan zarar gören Avrupa ekonomilerini restore etmek, demokratik hükûmetleri desteklemek ve ABD malları için yeni pazarlar oluşturmaktır.
NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü – 4 Nisan 1949): Sovyet tehdidine karşı Batı Avrupa’nın askerî güvenliğini sağlamak amacıyla ABD liderliğindeki 12 ülke (ABD, İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, İtalya, İzlanda, Danimarka, Lüksemburg, Norveç, Portekiz, Kanada) tarafından kurulan askerî savunma örgütüdür. Türkiye ve Yunanistan 1952’de NATO’ya üye olmuştur.

4. Almanya’nın Bölünmesi, Berlin Buhranı ve Berlin Duvarı

İşgal Bölgeleri ve Anlaşmazlık: Yalta ve Potsdam konferanslarında Almanya ve Berlin; ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB arasında dört işgal bölgesine ayrılmıştır. Batılı müttefikler üniter ve demokratik bir Almanya isterken SSCB cezalandırıcı bir tutum izlemiştir.
Berlin Ablukası (1948-1949): Batılı güçlerin işgal bölgelerini birleştirip Deutsche Mark para birimini oluşturması üzerine SSCB, 24 Haziran 1948’de Batı Berlin’in kara ve demir yolu ulaşımını keserek ablukaya almıştır. Batılı devletler tarihin en büyük hava ikmali operasyonunu (Vittles Operasyonu) başlatarak uçaklarla halkın temel ihtiyaçlarını taşımış ve SSCB 12 Mayıs 1949’da ablukayı kaldırmak zorunda kalmıştır.
İki Almanya’nın Kurulması (1949):
- Federal Almanya Cumhuriyeti (Batı Almanya): 23 Mayıs 1949’da demokratik ve serbest piyasaya dayalı olarak kurulmuştur.
- Demokratik Alman Cumhuriyeti (Doğu Almanya): 7 Ekim 1949’da SSCB etkisinde komünist rejimle kurulmuştur.
Berlin Duvarı (13 Ağustos 1961): Batı Berlin’in ekonomik refahı nedeniyle Doğu’dan Batı’ya yaşanan yoğun insan göçünü engellemek amacıyla Doğu Alman yönetimi tarafından inşa edilmiş ve Soğuk Savaş’ın simgesi hâline gelmiştir.

5. Avrupa Birliği’ne Giden Yol (Avrupa’da Bütünleşme Hareketleri)

İlk Adımlar: Churchill öncülüğünde 1947’de Birleşik Avrupa Hareketi başlatılmış; 1948 Brüksel Antlaşması ve 1949’da Avrupa Konseyi kurulmuştur.
Schuman Bildirisi (9 Mayıs 1950): Fransa Dışişleri Bakanı Robert Schuman ve Jean Monnet tarafından hazırlanan bildiriyle, Fransa ve Almanya arasındaki tarihî kömür-çelik çatışmasını bitirmek için ortak bir yönetim teklif edilmiştir.
Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu (AKÇT – 18 Nisan 1951): Paris Antlaşması ile Altılar Grubu (Fransa, Batı Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda, Lüksemburg) tarafından kurulmuştur. Avrupa devletleri ilk kez egemenlik haklarının bir kısmını uluslarüstü bir kuruma devretmiştir.
Roma Antlaşması ve AET (25 Mart 1957): Altı ülke Roma Antlaşması’nı imzalayarak malların, sermayenin, hizmetlerin ve insanların serbest dolaşımını hedefleyen Avrupa Ekonomik Topluluğu’nu (AET) ve EURATOM‘u kurmuştur.

💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları

Demirperde: Churchill’in Doğu Bloku ve Sovyet hegemonyasını tanımlamak için kullandığı kavramdır.
Truman Doktrini & Marshall Planı: ABD’nin komünizmi çevrelemek amacıyla başlattığı askerî yardım doktrini ve ekonomik kalkınma paketidir.
Cominform & COMECON: SSCB’nin Doğu Bloku’nda sırasıyla ideolojik denetim ve ekonomik iş birliği sağlamak için kurduğu örgütlerdir.
NATO (1949) vs. Varşova Paktı (1955): Soğuk Savaş Dönemi’nin Batı ve Doğu askerî bloklaşma örgütleridir.
Berlin Ablukası ve Hava İkmali: SSCB’nin Batı Berlin’i açlığa mahkûm etme girişimine karşı Batılıların kurduğu hava koridoru operasyonudur.
Schuman Bildirisi & Paris Antlaşması: Avrupa Birliği’nin temellerini atan, Kömür ve Çelik Topluluğu’nu kuran tarihî adımlardır.