3.5. DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİ’NDE TÜRKİYE’DE MEYDANA GELEN SİYASİ, EKONOMİK VE SOSYOKÜLTÜREL GELİŞMELER
1. Demokrat Partinin Kuruluşu ve İktidara Gelişi (1945-1950)
Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve İtirazlar: II. Dünya Savaşı sonrasında topraksız köylüyü topraklandırmak amacıyla 11 Haziran 1945’te kabul edilen 4753 sayılı kanun, CHP içinde görüş ayrılıklarına neden olmuştur. Büyük arazi sahipleri ile Adnan Menderes ve Refik Koraltan gibi milletvekilleri tasarıya sert eleştiriler getirmiştir.
Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945): Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü, Meclisin özgürce denetlenmesi ve siyasi hakların genişletilmesi amacıyla CHP Meclis Grubu Başkanlığına Dörtlü Takrir adı verilen önergeyi sunmuşlardır. Önergenin reddi ve basındaki muhalif yazılar üzerine Menderes, Köprülü ve Koraltan partiden ihraç edilmiş, Celal Bayar ise istifa etmiştir.
Demokrat Partinin Kuruluşu (7 Ocak 1946): CHP’den ayrılan dörtlü kadro tarafından kurulan parti, programında liberal ekonomi ve demokrasi vurgusunu ön plana çıkarmıştır.
1946 Seçimleri: “Açık oy, gizli sayım” usulüyle yapılan ve yargı denetiminden uzak olan seçimleri CHP kazanmış; ancak şaibe iddiaları nedeniyle seçim uzun süre tartışılmıştır.
1950 Seçimleri ve “Beyaz Devrim” (14 Mayıs 1950): 16 Şubat 1950’de kabul edilen yeni seçim kanunuyla ilk kez “gizli oy, açık sayım” usulü uygulanmıştır. 14 Mayıs 1950 seçimlerini oy oranını %55,2’ye çıkaran DP kazanmış ve Cumhuriyet tarihinde ilk kez iktidar olaysız şekilde el değiştirmiştir. Celal Bayar cumhurbaşkanı seçilmiş, Adnan Menderes ise başbakan olarak hükûmeti kurmuştur.
2. DP Dönemi Siyasi Gelişmeleri ve 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi
İlk İcraatlar ve Gerginlikler: 16 Haziran 1950’de Türkçe okunan ezan ve kamet yasağı kaldırılarak Arapça ezana dönülmüştür. 1951’de Halkevleri kapatılmış, 1953’te CHP’nin malları hazineye devredilmiş ve 1954’te Millet Partisi kapatılmıştır.
Seçim Sistemleri ve Muhalefet: DP, muhalefetteyken karşı çıktığı çoğunluk sistemini iktidardayken de sürdürmüş ve 1954 (%56,6) ile 1957 (%47,9) genel seçimlerinden de birinci parti olarak çıkmıştır.
9 Subaylar Olayı (1957): TSK içindeki cuntacı yapılanmaların darbe hazırlığında olduğu ihbarı üzerine 9 subay tutuklanmış, delil yetersizliğinden beraat etseler de ordu içindeki cunta örgütlenmesi devam etmiştir.
Toplumsal Kutuplaşma (Vatan Cephesi ve Millî Muhalefet Cephesi): 1958 devalüasyonu ve ekonomik darboğaz sonrası muhalefet partileri Millî Muhalefet Cephesi’ni; DP ise kendisine destek toplamak amacıyla Vatan Cephesi’ni kurmuştur.
Tahkikat Komisyonu (18 Nisan 1960): Muhalefetin ve basının faaliyetlerini soruşturmak amacıyla tamamı DP’li milletvekillerinden oluşan olağanüstü yetkili kurul ihdas edilmiştir. Bu durum Ankara ve İstanbul’da üniversite öğrencilerinin protestolarına ve Harp Okulu öğrencilerinin yürüyüşüne (21 Mayıs 1960) yol açmıştır.
27 Mayıs 1960 Darbesi: Org. Cemal Gürsel başkanlığındaki Millî Birlik Komitesi (MBK) yönetime el koymuş, Anayasa ve TBMM feshedilmiştir. Yassıada yargılamaları sonucunda Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idam edilmiş; Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın cezası ise yaşlılık sebebiyle müebbete çevrilmiştir.
3. Ekonomik Gelişmeler ve Sanayileşme Politikaları
Liberal Ekonomi ve Tarımda Makineleşme: Devletçilik esnetilerek serbest piyasa ekonomisi benimsenmiştir. Marshall Yardımları ile ülkeye giren traktör ve biçerdöver sayısı hızla artmış, işlenen tarım alanları genişleyerek Türkiye tahıl ihraç eden bir ülke konumuna yükselmiştir.
Dışa Bağımlılık ve 1958 Devalüasyonu: Tarım makinelerinin ve yedek parçaların ithal edilmesi dış ticaret dengesini bozmuştur. 1954 sonrası yaşanan döviz sıkıntısı nedeniyle IMF’den borç alınmış ve 1958 İktisadi İstikrar Tedbirleri kapsamında Türk lirası %220 devalüe edilmiştir.
Altyapı ve İmalat Sanayisi: Demir yolları yerine kara yolu yapımına ağırlık verilmiş, motorlu araç sayısı hızla artmıştır. ABD uzman raporları doğrultusunda imalat yerine montaj sanayisine ağırlık verillmiştir. 1956’da Necmettin Erbakan öncülüğünde yerli motor üretimi için Gümüş Motor (Gümüş Sanayi ve Ticaret A.Ş.) kurulmuştur.
4. Sosyokültürel Hayat, Sanat ve Edebiyat
Nüfus Artışı, Göç ve Gecekondu: Sağlık imkânlarının gelişmesiyle ülke nüfusu 1950’de 20,9 milyondan 1960’ta 27,7 milyona ulaşmıştır. Tarımda makineleşme sonucu köylerde işsiz kalan kitleler kentlere göç etmiş; büyük şehirlerde gecekondu, çarpık kentleşme ve altyapı sorunları baş göstermiştir.
Sinema (Yeşilçam): Tiyatro odaklı anlatı terk edilerek gerçek sinematografik dile geçilmiştir. Muhsin Ertuğrul’un yönettiği Halıcı Kız (1953) Türk sinema tarihinin ilk uzun metrajlı renkli filmi olmuştur. Ömer Lütfi Akad (Kanun Namına), Metin Erksan (Karanlık Dünya) ve Sami Ayanoğlu (İstanbul’un Fethi) dönemin öne çıkan yönetmenleridir.
Radyo ve Müzik: Zeki Müren, Müzeyyen Senar ve Hamiyet Yüceses’in yanı sıra Muzaffer Sarısözen’in hazırladığı Yurttan Sesler programı geniş kitlelerce dinlenmiştir.
Edebiyat ve İkinci Yeni Akımı: Garip akımına tepki olarak doğan; şiirde imgeleme, duyguya ve hayal gücüne önem veren İkinci Yeni akımı ortaya çıkmıştır. Başlıca temsilcileri: Cemal Süreya, Ece Ayhan, Edip Cansever, Sezai Karakoç, Turgut Uyar, Ülkü Tamer ve İlhan Berk’tir.
Tiyatro: Ahmet Kutsi Tecer (Koçyiğit Köroğlu), Turgut Özakman (Pembe Evin Kaderi, Duvarların Ötesi), Orhan Asena (Hürrem Sultan) ve Güngör Dilmen (Midas’ın Kulakları) gibi yazarlar toplumsal sorunları ve tarihî temaları işlemiştir.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
Beyaz Devrim: 14 Mayıs 1950 seçimleriyle iktidarın olaysız şekilde CHP’den DP’ye geçmesini ifade eden kavramdır.
