3. Ünite: ENDÜLÜS’TE İSLAM BİLİMİNİN GELİŞİMİ

3.1. Endülüs Bilim Havzası

Müslümanlar, 711 yılında Tarık bin Ziyad ve 712’de Musa bin Nusayr komutasında İber Yarımadası’na (İspanya ve Portekiz) geçerek bölgeyi fethetti. 732 Puvatya Savaşı ile ilerleyiş durdurulsa da Müslümanlar bölgede 781 yıl boyunca (1492 Gırnata’nın düşüşüne kadar) varlık gösterdi. Bu süreçte daha önce kaynakları ihmal edilmiş ve donmuş olan İspanya; sosyal, siyasi ve ekonomik istikrara kavuşarak Batı’nın en ileri kültür ve bilim ülkesi hâline getirildi.

Halife II. Hakem döneminde başkent Kurtuba’da kurulan Kurtuba Medresesi ve bünyesindeki 400.000 kitaplık devasa kütüphane, şehri dünyanın her yerinden ve dininden öğrencilerin akın ettiği küresel bir eğitim merkezi yapmıştır. Kurtuba’da 70’ten fazla kütüphane ve 50 hastane hizmet vermiştir.

3.1.1. Matematik

Endülüslü matematikçiler Antik Yunan ve Hint matematiğini geliştirmiş, rakam sistemlerini düzenleyerek ondalık kesirleri ve “sıfır” kavramını Batı dünyasına tanıtmışlardır.

Mecritî (ö. 1007): “Endülüs’ün Öklid’i” olarak tanınır. Ticari aritmetik ve gök bilimi üzerine okul kurmuş; gelir vergisi ve resmi ödemeleri içeren Mu’âmelât adlı eseri yazmıştır. Ayrıca İhvân-ı Safâ Risalelerini Endülüs’e taşıyarak felsefi düşünceyi yaymıştır.
Câbir bin Eflah: Batlamyus’un Almagest eserini yeniden düzenleyerek trigonometri ve geometriye önemli katkılar sağlamıştır.

3.1.2. Tıp

Endülüs hastaneleri hem tedavi hem de uygulama tıp eğitimi veren kurumlar olarak çalışmıştır.

Ebülkasım ez-Zehravî (ö. 1012): Modern cerrahinin temellerini atan bilim insanıdır. 30 bölümden oluşan Kitâbü’t-Tasrîf adlı eserinde döneminde bilinmeyen yüzlerce cerrahi yöntem ve aleti görselleriyle anlatmıştır. Ameliyatlarda kedi/hayvan bağırsağından dikiş ipi (katgüt) ve piston şırıngayı kullanmıştır. Batı’da “Abulcasis” olarak tanınmış, eseri Cremonalı Gerard tarafından Latinceye çevrilerek Avrupa tıp okullarında temel ders kitabı olmuştur.
İbn Zühr & İbn Rüşd: Hastalıkların tanı ve tedavisinde klinik gözlemi esas almışlardır.

3.1.3. Gök Bilimi (Astronomi)

Endülüs’te gök biliminin gelişmesinde namaz vakitleri/kıble yönü tayini gibi dini sebepler ile kervan ve deniz ticaretinde yön bulma ihtiyacı etkili olmuştur.

Zerkalî (1029-1087): Tuleytula’da (Toledo) yetişen ünlü gök bilimcidir. Geliştirdiği Tuleytula Zîci, Avrupa’da Toledo Cetvelleri olarak tanınmış ve Kopernik gibi bilim insanlarına zemin hazırlamıştır. Geleneksel usturlaplardaki her enlem için ayrı disk kullanma zorunluluğunu kaldırıp tek diske indirgeyen es-Safîhatü’z-Zerkâliyye (evrensel disk usturlap) aletini icat etmiştir.
Abbas bin Firnas (IX. yy.): Kuş tüyü ve kumaş kaplı kanatlı bir düzenek tasarlayarak tarihteki ilk uçuş denemesini gerçekleştirmiş ve yaklaşık 10 dakika havada kalmayı başarmıştır.

3.1.4. Coğrafya

İdrîsî (ö. 1165): Sicilya Kralı II. Roger için hazırladığı Nüzhetü’l-Müştâk fî İhtirâkı’l-Âfâk (Heyecan Verici Yolculuklar) adlı eseriyle dönemin en kapsamlı dünya coğrafyasını kaleme almıştır. Dünyayı ekvatorla ikiye ayırıp kuzey yarım küreyi 7 iklim kuşağına bölmüş; Avrupa, Asya ve Afrika haritalarını gerçeğe çok yakın çizmiştir. Ayrıca yer çekimini XII. yüzyılda “Dünya’nın cisimleri kendine çekmesi” şeklinde tanımlamıştır.

3.1.5. Felsefe

İbn Rüşd (1126-1198): Kurtuba doğumlu hekim, fakih ve filozoftur. Aristo’nun eserlerine yaptığı derin şerhler (yorumlar) nedeniyle Batı’da “Yorumcu/Açıklayıcı” (Commentator) olarak anılmıştır.
- Gazali’nin felsefecilere yönelik eleştirilerine cevap olarak Tahâfütü’t-Tahâfüt (Tutarsızlığın Tutarsızlığı) eserini yazmıştır.
- Faslü’l-Makâl eserinde akıl ile vahiy (din ile bilim) arasında bir çatışma olmadığını, ikisinin de aynı hakikate yöneldiğini savunmuştur.
İbn Bâce & İbn Tufeyl: İbn Tufeyl’in insan aklının tek başına hakikate ulaşabileceğini anlatan felsefi romanı Hayy bin Yakzan, felsefe tarihinin başyapıtlarındandır.

3.1.6. Ziraat ve Botanik

Endülüs’te kurulan botanik bahçelerinde gübreleme, sulama, aşı ve yeni bitki türlerinin adaptasyonu üzerine deneysel çalışmalar yapılmıştır.

İbnülavvam (XII. yy.): Kitâbü’l-Filâha (Tarım Kitabı) adlı ansiklopedik eserinde 585 bitki türünü ve ziraat tekniklerini incelemiş; toprağın işlenmesi, zeytincilik ve hayvan bakımı üzerine döneminin en ileri bilgilerini vermiştir.
İbnülbaytar (ö. 1248): Botanikçi ve eczacı olup Akdeniz havzasını gezerek tıbbi bitkileri incelemiş ve deneysel farmakolojinin öncüsü olmuştur.

3.2. İslam Biliminin Avrupa’ya Geçişi

İslam bilim ve kültür birikimi Avrupa’ya 3 ana güzergâh üzerinden aktarılmıştır:

Endülüs (İber Yarımadası) Güzergâhı: Kurtuba, Tuleytula ve Gırnata üzerinden.
Sicilya (Güney İtalya) Güzergâhı: Palermo ve Salerno üzerinden.
Anadolu Güzergâhı: Tebriz-Erzurum-İstanbul ve Doğu Akdeniz hattından.

Önemli Çeviri Merkezleri ve Kurumlar

Toledo (Tuleytula) Çeviri Okulu: XII. yüzyılda İspanya’da başpiskoposun himayesinde Müslüman, Hristiyan ve Yahudi bilginlerin bir arada çalıştığı en büyük tercüme merkezidir. XIII. yüzyılda Kral X. Alfonso döneminde kurumsallaşmıştır.
Salerno Tıp Okulu (İtalya): Doğu tıbbının Avrupa’ya aktarıldığı ana kurumdur.
Ripoll Manastırı (İspanya): Matematik ve astronomi metinlerinin çevrildiği merkezlerdendir.

Öne Çıkan Çevirmenler

Cremonalı Gerard (XII. yy.): Tuleytula’da Zehravi’nin Kitâbü’t-Tasrîf‘ini, Farabi’nin İhsâü’l-Ulûm‘unu, Zerkalî’nin cetvellerini ve Öklid ile Batlamyus’un Arapça çevirilerini Latinceye kazandırmıştır.
Afrikalı Konstantin (XI. yy.): Tunus doğumlu hekimdir; Salerno Tıp Okulu’nda Razi, İbnülcezzar, Galen ve Hipokrat’ın Arapça tıp metinlerini Latinceye çevirmiştir.
Chesterlı Robert (XII. yy.): Harizmi’nin cebir kitabını (Kitâbü’l-Muhtasar fî Hısâbi’l-Cabr ve’l-Mukâbele) ve Cabir bin Hayyan’ın kimya eserlerini Latinceye tercüme ederek cebir ilmini Avrupa’ya tanıtmıştır.
Sevillalı John (XII. yy.): Fergani, Razi ve İbn Sina’nın gök bilimi ve tıp eserlerini çevirmiştir.

3.3. İslam Biliminin Avrupa’da Yeni Bir Medeniyetin Doğuşuna Etkisi

Prof. Dr. Fuat Sezgin’in “Batı bilimi, İslam biliminin çocuğudur.” tespiti bu etkileşimi özetler. İslam biliminin Avrupa’daki dönüşüme etkileri şu şekildedir:

Matematikte Devrim: XIII. yüzyılda İtalyan matematikçi Fibonacci, Liber Abaci adlı eseriyle Hint-Arap rakam sistemini, “sıfır”ı ve basamaklı sayı düzenini Avrupa’ya tanıtmıştır. Bu durum ticaret ve bilimsel hesaplamaları kolaylaştırmıştır.
Felsefede Rönesans ve Averroizm: İbn Rüşd’ün eserlerinin Paris ve Padua üniversitelerinde okutulmasıyla Avrupa’da Averroism (İbn Rüşdçülük) ekolü doğmuştur. Akılcı sorgulama Skolastik düşünceyi sarsmış; Spinoza, Kant ve Albertus Magnus gibi filozofları etkilemiştir.
Gök Bilimi ve Coğrafyada İlerleme: Zerkalî, Battani ve Uluğ Bey’in zîcleri (cetvelleri); Kopernik ve Tycho Brahe gibi Avrupalı gök bilimcilere rehberlik etmiştir. İdrîsî’nin haritaları ise Coğrafi Keşifler’e zemin hazırlamıştır.
Tıpta Modernleşme: İbn Sina’nın el-Kânûn fi’t-Tıbb eseri ile Zehravi’nin cerrahi teknikleri 500 yıldan fazla Avrupa üniversitelerinde temel tıp metni olarak okutulmuştur.
1492 Sonrası Bilgi Göçü: 1492’de Gırnata’nın düşmesiyle sürgün edilen Endülüslü âlimler Kuzey Afrika, Kahire ve Osmanlı coğrafyasına (İstanbul vb.) sığınarak bilim mirasını İslam dünyasının farklı bölgelerine taşımışlardır.