1. Dünyadaki Enerji Kaynaklarının Dağılımı, OPEC ve OAPEC
- Enerji İhtiyacının Artması: Yumuşama Dönemi sonrasında hızlı kentleşme, nüfus artışı ve sanayileşmeye bağlı olarak küresel enerji tüketimi hızla artmış; bu durum küresel ve bölgesel güçlerin zengin enerji kaynaklarına sahip Orta Doğu üzerindeki rekabetini tırmandırmıştır.
- OPEC’in Kuruluşu (1960): Dünya petrol ihracatının üçte ikisini elinde bulunduran Venezuela, Suudi Arabistan, İran, Irak ve Kuveyt; uluslararası petrol şirketlerinin fiyat baskılarına karşı üretici ülkelerin haklarını korumak amacıyla OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) çatısı altında birleşmiştir. Günümüzde dünyadaki kanıtlanmış petrol rezervlerinin %80,4’ü OPEC üyelerinde; OPEC rezervlerinin de %67,1’i Orta Doğu’dadır.
- OAPEC (1968) ve Petrolün Siyasi Koz Olması: 9 Ocak 1968’de OAPEC (Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Teşkilatı) kurulmuş ve petrol, küresel güçlere karşı siyasi bir baskı aracı olarak kullanılmaya başlanmıştır.
- Alternatif Enerji Arayışları: Petrol krizleri sonrasında Batılı devletler nükleer enerji ve yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelmiş, nükleer enerjiden elde edilen elektrik üretimi ivme kazanmıştır.
2. Arap-İsrail Savaşları ve Süper Güçlerin (ABD-SSCB) Rekabeti
1948’de İsrail Devleti’nin kurulması, Orta Doğu’daki dengeleri altüst ederek ABD ve SSCB’nin bölgedeki nüfuz mücadelesini tırmandırmıştır.
- 1948 Arap-İsrail Savaşı: BM’nin Filistin’i bölme kararı (Çoğunluk Planı) sonrası İngiltere’nin çekilmesiyle Yahudiler saldırıya geçmiş; 15 Mayıs 1948’de Ürdün, Irak, Suriye, Mısır ve Lübnan orduları savaşa girmiştir. ABD ve SSCB desteğini alan İsrail savaşı kazanarak topraklarını genişletmiş; Filistin toprakları İsrail, Mısır (Gazze) ve Ürdün (Doğu Kudüs ve Batı Şeria) arasında paylaşılmıştır. Yaklaşık 800 bin Filistinli mülteci konumuna düşmüştür.
- 1956 Süveyş (Mısır-İsrail, İngiltere, Fransa) Savaşı: Mısır’da iktidara gelen Cemal Abdünnasır‘ın Süveyş Kanalı’nı millîleştirmesi üzerine İngiltere, Fransa ve İsrail Mısır’a saldırmıştır. ABD ve SSCB’nin sert baskısı üzerine bu üç devlet geri çekilmek zorunda kalmıştır. İngiltere ve Fransa bölgedeki etkinliğini tamamen kaybederken yerlerini ABD ve SSCB almıştır. Mısır ve Suriye 1958’de Birleşik Arap Cumhuriyeti‘ni kurmuş; ABD ise komünizme karşı bölge ülkelerine askerî ve ekonomik yardım vaat eden Eisenhower Doktrini‘ni ilan etmiştir.
- 1967 Arap-İsrail Savaşı (Altı Gün Savaşı): Mısır’ın Tiran Boğazı’nı kapatması üzerine İsrail; Mısır, Suriye ve Ürdün’e ani bir hava taarruzu başlatmıştır. 6 günde büyük bir zafer kazanan İsrail; Gazze, Batı Şeria, Doğu Kudüs, Golan Tepeleri ve Sina Yarımadası’nı işgal ederek topraklarını dört katına çıkarmıştır. 1964’te kurulan Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) başkanlığına 1969’da Yaser Arafat getirilmiştir. BM Güvenlik Konseyi 242 sayılı Karar ile İsrail’in işgal ettiği topraklardan çekilmesini istemiş ancak İsrail bu karara uymamıştır.
- 1973 Arap-İsrail Savaşı (Yom Kippur / Ramazan Savaşı): Mısır ve Suriye’nin kaybettikleri toprakları geri almak amacıyla Yahudilerin kutsal günü olan Yom Kippur’da başlattığı ani saldırıdır. İlk hafta Arap orduları üstünlük sağlasa da sonrasında İsrail durumu dengelemiştir. Savaş sonunda imzalanan 101. Kilometre Antlaşması ile Mısır, Sina Yarımadası’nda bazı stratejik noktaları geri almış ve SSCB’den uzaklaşarak ABD ile yakınlaşmıştır.
3. 1973 Petrol Krizi ve Küresel Stagflasyon
- Petrol Ambargosu ve Fiyat Artışı: 1973 Savaşı’nda İsrail’i destekleyen ABD ve Batılı devletlere karşı OAPEC üyeleri (önce Libya ve Suudi Arabistan) petrol ambargosu başlatmış ve petrol üretimini her ay %5 azaltma kararı almıştır. Fiyatlar bir yıl içinde dört katına çıkmıştır.
- Stagflasyon: Üretim maliyetlerinin fırlaması ve talebin düşmesiyle küresel çapta ekonomik durgunluk ile yüksek enflasyonun bir arada yaşandığı stagflasyon krizi baş göstermiştir.
- IEA’nın Kuruluşu (1974): OECD üyesi sanayileşmiş ülkeler (Fransa hariç), enerji güvenliğini sağlamak ve krize karşı ortak hareket etmek amacıyla Uluslararası Enerji Ajansı’nı (IEA) kurmuşlardır.
4. Diplomatik Dönüm Noktası: Camp David Antlaşmaları (1978-1979)
- Mekik Diplomasisi: ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’ın yürüttüğü “Mekik Diplomasisi” sayesinde ABD, Mısır ve Suriye ile diplomatik temasları yeniden kurmuştur. Mısır Lideri Enver Sedat, SSCB ile yapılan Dostluk ve İş Birliği Antlaşması’nı feshederek tamamen Batı yanlısı bir çizgiye kaymıştır.
- Camp David Zirvesi (1978): ABD Başkanı Jimmy Carter’ın ara buluculuğunda Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat ile İsrail Başbakanı Menahem Begin Camp David’de bir araya gelmiştir.
- Mısır-İsrail Barış Antlaşması (26 Mart 1979): Washington’da imzalanan antlaşma ile İsrail Sina Yarımadası’ndan çekilmeyi kabul etmiş, Mısır ise İsrail’i resmen tanıyan ilk Arap devleti olmuştur. Bu adım yüzünden Mısır Arap dünyasından tecrit edilmiş, Enver Sedat ise 1981’de uğradığı suikast sonucu hayatını kaybetmiştir.
5. İran-Irak Savaşı (1980-1988) ve Irangate Skandalı
- Savaşın Nedenleri: 1979’da İran’da Ayetullah Humeyni liderliğinde gerçekleşen İslam Devrimi, Şattülarap su yolu üzerindeki anlaşmazlıklar ve Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak’ın bölgedeki liderlik iddialarıdır.
- Savaşın Seyri: Irak ordusunun 22 Eylül 1980’de İran’a saldırmasıyla başlayan savaş 8 yıl sürmüş ve her iki taraf için de yıkıcı olmuştur.
- Süper Güçlerin Tutumu ve Irangate: ABD ve SSCB savaş boyunca tarafsız görünmeye çalışarak iki ülkeye de silah ve kredi satmış; bölgede tek bir tarafın ezici üstünlük kurmasını engellemeye çalışmıştır. ABD’nin İran’a gizlice silah sattığının ortaya çıkması “Irangate (İran-Kontra)” skandalına yol açmıştır. Savaş 20 Ağustos 1988’de sonuçsuz şekilde sona ermiştir.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
- OPEC & OAPEC: Üretici ülkelerin haklarını korumak ve petrolü siyasi koz olarak kullanmak amacıyla kurulmuş petrol örgütleridir.
- Eisenhower Doktrini: ABD’nin Orta Doğu’daki Sovyet etkisini kırmak için bölge ülkelerine askerî ve ekonomik yardım vaat ettiği doktrindir.
- Altı Gün Savaşı (1967): İsrail’in Gazze, Batı Şeria, Doğu Kudüs, Golan Tepeleri ve Sina’yı işgal ederek topraklarını 4 katına çıkardığı savaştır.
- Stagflasyon: 1973 Petrol Krizi sonrasında dünyada yaşanan ekonomik durgunluk (işsizlik) ve yüksek enflasyonun eş zamanlı görülmesidir.
- Mekik Diplomasisi: Henry Kissinger’ın Arap-İsrail anlaşmazlığını çözmek için taraflar arasında yürüttüğü diplomatik temaslardır.
- Camp David Antlaşmaları (1978-1979): Mısır’ın İsrail’i resmen tanıdığı ve Sina Yarımadası’nı geri aldığı antlaşmadır.
- Irangate Skandalı: İran-Irak Savaşı sırasında ABD’nin silah ambargosuna rağmen İran’a gizlice silah sattığının ortaya çıkması olayıdır.
