Küba Buhranı ve Güven Bunalımı (1962): ABD’nin Sovyetleri çevreleme politikası doğrultusunda Türkiye kritik bir müttefik kabul edilmekteydi. Ancak 1962 Küba Buhranı’nda ABD’nin Türkiye’ye danışmadan ülkedeki Jüpiter nükleer füzelerini kaldırma kararı alması, Türk kamuoyunda ve devlet kademesinde ABD’ye duyulan güveni ciddi şekilde sarsmıştır.
Johnson Mektubu (1964): Rumların Kıbrıs’taki Türklere yönelik katliamları üzerine Türkiye’nin adaya müdahale kararı almasıyla ABD Başkanı Lyndon B. Johnson, Başbakan İsmet İnönü’ye sert bir mektup göndermiştir. Mektupta, Türkiye’nin yapacağı bir müdahalede SSCB ile karşı karşıya gelinmesi durumunda NATO’nun Türkiye’yi savunma yükümlülüğü olmayacağı belirtilmiş; bu durum iki ülke arasındaki müttefiklik ilişkisinin derin bir sorgulama sürecine girmesine yol açmıştır.
Haşhaş Kriz (1971-1974): ABD Başkanı Nixon yönetimi, ülkelerindeki uyuşturucu kullanımının kaynağı olarak Türkiye’deki ekimleri göstererek haşhaş üretiminin yasaklanmasını istemiştir. 12 Mart Muhtırası sonrası kurulan Nihat Erim Hükûmeti Haziran 1971’de haşhaş ekimini yasaklamış; ancak CHP-MSP koalisyon hükûmeti 1 Temmuz 1974’te bu yasağı kaldırmıştır.
Kıbrıs Harekâtı ve ABD Ambargosu (1975-1978): 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında ABD Kongresi Türkiye’ye silah ve ticaret ambargosu uygulamıştır. Türkiye karşılık olarak 1969 tarihli Savunma ve İş Birliği Antlaşması’nı askıya almış, İncirlik dışındaki tüm Amerikan üs ve tesislerinin denetimini Türk Silahlı Kuvvetlerine devretmiştir. Bu ambargo sürecinde Türkiye, dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla yerli savunma sanayisini kurma çalışmalarına hız vermiştir.
SSCB ile İlişkiler ve Ekonomik İş Birliği: ABD ile yaşanan gerginlikler üzerine Türkiye, SSCB ve Doğu Bloku ülkeleriyle ilişkilerini yumuşatmıştır. Sovyet kredi ve teknoloji desteğiyle İzmir Aliağa Petrol Rafinerisi (1972), Bandırma Sülfürik Asit Fabrikası (1972), Seydişehir Alüminyum Tesisleri (1974), İskenderun Demir-Çelik Fabrikası (1975) ve Artvin Lif Levha Tesisi kurulmuştur. Türkiye, 1973 Arap-İsrail Savaşı’nda ABD’nin İncirlik’i kullanmasına izin vermezken SSCB uçaklarının Arap ülkelerine malzeme taşımasına izin vermiştir. Ancak SSCB’nin Kıbrıs’ta Rum tezlerini desteklemesi ve 1979’da Afganistan’ı işgali ilişkilerde yeniden mesafe doğurmuştur.
2. Türkiye-Yunanistan İlişkileri ve Ege Sorunları
Ege Adalarının Silahlandırılması: 1923 Lozan ve 1947 Paris Antlaşmalarına göre Yunanistan’ın Doğu Ege ve 12 Adalarda askerî tesis kurması yasaktı. Buna rağmen Yunanistan’ın Leros, Rodos, İstanköy ve Limni adalarını silahlandırması üzerine Türkiye nota vermiş; 1975’te İzmir merkezli bağımsız Ege Ordusu’nu kurmuştur.
Kıta Sahanlığı Sorunu: Yunanistan’ın adaların da kıta sahanlığı olduğu iddiasına (1958 Cenevre) karşı Türkiye, sözleşmeye taraf olmadığını ve adaların anakara kıta sahanlığını kesemeyeceğini savunmuştur. 1976’da MTA Sismik-1 araştırma gemisinin Yunan kuvvetlerince taciz edilmesi tırmanmaya yol açmış; BM ve Lahey kararları sonrası taraflar 11 Kasım 1976 Bern Deklarasyonu ile Ege’de tek taraflı arama yapmama konusunda uzlaşmıştır. Yunanistan’ın 1987’de Taşoz Adası çevresinde petrol araması üzerine Türk Donanması müdahale ederek çalışmaları durdurmuştur.
Kara Suları ve “Mavi Vatan”: Yunanistan’ın karasularını 6 milden 12 mile çıkarma çabası Ege’deki uluslararası suları %51’den %19’a düşüreceği için Türkiye, 1975 ve 1995 TBMM kararlarıyla bu durumu “casus belli” (savaş sebebi) sayacağını ilan etmiştir. Türkiye, deniz haklarını korumak için Deniz Hâkimiyet Teorisi’ne dayanan Mavi Vatan doktrinini geliştirmiştir.
FIR Hattı (Uçuş Bilgi Bölgesi) Sorunu: Yunanistan’ın karasuları 6 mil olmasına rağmen ulusal hava sahasını 10 mil ilan etmesi ve FIR sınırlarını askerî uçakları da kapsayacak şekilde milli sınır gibi kullanmak istemesi diplomatik krize yol açmıştır.
3. Kıbrıs Meselesi ve Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)
Arka Plan ve EOKA Terörü: Doğu Akdeniz’deki stratejik konumu nedeniyle Kıbrıs, 1955’te Georgios Grivas liderliğinde kurulan EOKA terör örgütünün adayı Yunanistan’a bağlama (Enosis) hedefine sahne olmuştur. Türk halkı bu saldırılara karşı Volkan ve 1957’de Rauf Denktaş ile Dr. Fazıl Küçük öncülüğünde Türk Mukavemet Teşkilatı’nı (TMT) kurmuş; adanın paylaştırılmasını savunan Taksim tezi benimsenmiştir.
Kıbrıs Cumhuriyeti (1960): 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları ile Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantörlüğünde iki toplumlu bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuştur. Cumhurbaşkanlığına Rum lider Makarios, yardımcılığına Dr. Fazıl Küçük getirilmiştir.
Akritas Planı, Kanlı Noel ve Cengiz Topel: Rumların Türkleri yok etmeyi amaçlayan Akritas Planı doğrultusunda 21 Aralık 1963 Kanlı Noel saldırıları başlamış; Dr. Binbaşı Nihat İlhan’ın ailesi banyoda katledilmiştir. Olaylar üzerine BM Barış Gücü kurulmuş ve Lefkoşa Yeşil Hat ile ikiye ayrılmıştır. 1964 Erenköy hava harekâtında uçağı düşen Hava Pilot Yüzbaşı Cengiz Topel, Rumlarca işkence edilerek şehit edilmiş ve Cumhuriyet tarihinin ilk hava harp şehidi olmuştur.
1974 Kıbrıs Barış Harekâtı: 15 Temmuz 1974’te Nikos Sampson’un darbe yaparak Enosis ilan etmesi üzerine Başbakan Bülent Ecevit liderliğindeki CHP-MSP koalisyonu müdahale kararı almıştır. 20 Temmuz 1974’te I. Barış Harekâtı gerçekleşmiştir. Cenevre görüşmelerinin tıkanması üzerine “Ayşe tatile çıksın” parolasıyla (Dışişleri Bakanı Turan Güneş’in kızı Ayşe) 14 Ağustos 1974’te II. Barış Harekâtı başlatılmış; Mağusa, Lefkoşa ve Lefke hattı güvenceye alınmıştır.
KKTC’nin İlanı (15 Kasım 1983): Harekât sonrasında 13 Şubat 1975’te kurulan Kıbrıs Türk Federe Devleti (KTFD), BM’nin Türk tarafını azınlık görme çabalarına tepki olarak 15 Kasım 1983’te Rauf Denktaş liderliğinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) adıyla bağımsızlığını ilan etmiştir.
4. Ermeni Diasporasının Faaliyetleri ve ASALA Terörü
Diaspora İddiaları: Ermeni diasporası, 1915 Sevk ve İskân Kanunu uygulamalarını tarihî gerçeklerden saptırarak uluslararası alanda Türkiye karşıtı baskı ve siyasi propaganda malzemesi yapmıştır. Oysaki Osmanlı Devleti savaş şartlarında zorunlu göç ettirdiği insanların can/mal güvenliğini sağlamış ve görevi ihmal edenleri cezalandırmıştır.
ASALA Terör Örgütü: İddialarını kabul ettiremeyen diaspora, 1970’lerde kurulan ASALA terör örgütü aracılığıyla Türk diplomatlarına suikastlar düzenlemiştir. ASALA’nın Türkiye’deki ilk eylemi 7 Ağustos 1982 Ankara Esenboğa Havalimanı baskını; dönüm noktası ise 15 Temmuz 1983 Fransa Orly Havalimanı THY bürosu bombalı saldırısı olmuştur. Batılı sivillerin de öldüğü Orly saldırısı sonrası uluslararası destek kesilmiş ve ASALA çöküşe geçmiştir.
Türkiye’nin Bilimsel ve Diplomatik İnisiyatifleri: Türkiye, iddiaların tarihçilerce araştırılması için devlet arşivlerini açmış; 2005’te Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın Ermenistan Cumhurbaşkanı Koçaryan’a gönderdiği ortak tarih komisyonu teklifi TBMM oy birliğiyle desteklenmiştir.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
Johnson Mektubu (1964): ABD’nin Kıbrıs’a müdahaleyi engellemek için gönderdiği ve müttefiklik ilişkisinde kırılma yaratan belgedir.
Cengiz Topel: 1964 Kıbrıs Erenköy hava harekâtında şehit düşen ilk Türk hava harp şehididir.
TMT (Türk Mukavemet Teşkilatı): Rum EOKA saldırılarına karşı Kıbrıs Türklerini korumak için 1957’de Rauf Denktaş ve arkadaşlarınca kurulan örgüttür.
“Ayşe Tatile Çıksın”: 14 Ağustos 1974’te II. Kıbrıs Barış Harekâtı’nı başlatan diplomatik şifreli paroladır.
ASALA & Orly Saldırısı (1983): Türk diplomatlarını hedef alan Ermeni terör örgütü ve çöküşünü getiren Fransa’daki bombalı eylemdir.
Ege Ordusu (1975): Yunanistan’ın Ege adalarını antlaşmalara aykırı silahlandırması üzerine İzmir’de NATO’dan bağımsız kurulan ordudur.
