1. Siyasi Gelişmeler: 12 Mart Muhtırası ve 12 Eylül 1980 Darbesi
Adalet Partisi İktidarı ve Üniversite Olayları: 1965 seçimlerinde Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi (AP) %52,87 oy alarak tek başına iktidara gelmiştir. Ancak 1968 yılından itibaren üniversitelerde başlayan boykot, işgal ve gösteriler kısa sürede tırmanmış; ODTÜ’lü öğrencilerin ABD büyükelçisinin makam arabasını yakması ve 6. Filo protestolarında yaşanan sağ-sol çatışmaları ülkedeki gerilimi artırmıştır.
12 Mart 12 Mart 1971 Muhtırası: Üniversite olayları, siyasi kutuplaşmalar ve hükümet krizleri üzerine Türk Silahlı Kuvvetleri 12 Mart 1971’de hükûmete muhtıra vermiştir. Süleyman Demirel istifa etmiş ve muhtıra sonrasında tarafsız isimlerce kurulan koalisyon hükûmetleri dönemi başlamıştır.
12 Eylül 1980 Askerî Darbesi’ne Giden Süreç: 12 Mart sonrasında kurulan kısa ömürlü koalisyonlar siyasi istikrar sağlayamamış; 1 Mayıs 1977 katliamı, siyasi suikastlar, sokakların ideolojik olarak bölünmesi ve tırmanan terör eylemleri toplumsal barışı ağır şekilde bozmuştur.
12 Eylül Darbesi ve ABD’nin Tutumu: 12 Eylül 1980 sabahı Orgeneral Kenan Evren liderliğindeki Millî Güvenlik Konseyi yönetime el koymuş, TBMM ve anayasa feshedilmiştir. ABD’deki CIA Ankara Şefi Paul Henze’e darbe günü “Bizim çocuklar yaptı” mesajının iletilmesi, ABD’nin darbe sürecindeki aktif desteğini ve kendi çıkarlarına uygun siyasi yapı arayışını göstermektedir. Darbe sonrasında kurulan askerî yönetim, Yunanistan’ın NATO’nun askerî kanadına dönüşünü onaylayarak ABD’ye karşılık vermiştir.
2. Ekonomik Gelişmeler: Planlı Kalkınma, Krizler ve 24 Ocak Kararları
Planlı Kalkınma ve DPT: 27 Mayıs Darbesi sonrasında ekonomide planlı kalkınma ilkesi benimsenmiş ve Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) kurulmuştur. İthal edilen ürünlerin yurt içinde üretimini esas alan ithal ikameci karma ekonomi modeliyle 1960’lı yıllarda ekonomi hızla büyümüştür.
1973 Petrol Krizi ve Döviz Darboğazı: 1973 Petrol Krizi, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı harcamaları, ABD ambargosu ve sürekli değişen koalisyon hükûmetleri ekonomiyi krize sürüklemiştir. Türk lirası değer kaybetmiş, enflasyon tırmanmış ve ülke döviz darboğazına girmiştir.
Karaborsa ve Kuyruklar: 1978-1979 yıllarında temel ihtiyaç maddelerine yapılan zamlar sonrasında tüpgaz, margarin gibi ürünler karaborsaya düşmüş ve tüp/yağ dükkânlarının önünde uzun kuyruklar oluşmuştur.
24 Ocak 1980 Kararları: Ekonomik çöküşü durdurmak amacıyla 1980 yılında köklü yapısal dönüşümler içeren serbest piyasa ve ihracat odaklı 24 Ocak Kararları yürürlüğe koyulmuştur.
3. Yurt Dışına İşçi Göçü ve “Gurbetçilerin” Türk Ekonomisine Etkisi
İşçi Göçü Dalgası: 1960-1980 yılları arasında Türkiye’den binlerce işçi; Almanya, Avusturya, Hollanda, Belçika, Fransa, İsveç, Libya, Suudi Arabistan ve Avustralya’ya çalışmaya gitmiştir.
Sosyoekonomik Etkileri: Yurt dışına yapılan işçi göçü Türkiye’deki işsizlik baskısını hafifletmiştir. İşçilerin memlekete gönderdiği dövizler dış ticaret açığının kapatılmasına ve döviz krizlerinin aşılmasına büyük katkı sağlamıştır. Ancak gurbetçilerin birikimlerini sanayi yerine konut, arsa ve hizmet sektörüne yatırması uzun vadeli sanayi kalkınmasına sınırlı etki yapmıştır.
4. Sosyokültürel Dönüşüm: Köyden Kente Göç, Gecekondu ve Televizyon
Köyden Kente Göç: Tarımda makineleşme, hızlı nüfus artışı ve kentlerdeki sanayileşme nedeniyle kırsaldan şehirlere yoğun göç yaşanmıştır. 1950’de toplam nüfusun %25’i kentlerde yaşarken bu oran 1980’de %44’e yükselmiştir. Bu durum kentlerde çarpık yapılaşma, gecekondu mahalleleri ve altyapı yetersizliğini doğurmuştur.
Televizyon Yayıncılığı (TRT): İlk televizyon yayını 1952’de İTÜ-TV tarafından yapılsa da TRT çatısı altında ilk resmî yayın 31 Ocak 1968’de sunucu Nuran Devres’in anonsuyla Ankara Televizyonu’ndan başlamıştır. Televizyonun yaygınlaşmasıyla evlerde toplanarak sosyalleşme kültürü doğmuş, reklamcılık gelişmiş ve kitlelerin tüketim ile eğlence alışkanlıkları değişmiştir.
5. Kültür, Sanat, Edebiyat ve Müzik
Sinema Akımları ve Yeşilçam:
Politik Sinema: Yılmaz Güney 1970 yapımı Umut filmiyle politik sinemanın öncülüğünü yapmıştır.
Millî Sinema: Yücel Çakmaklı, Türkan Şoray ve İzzet Günay’ın oynadığı Birleşen Yollar filmiyle millî sinema akımını başlatmıştır.
Popüler Oyuncular: Kemal Sunal Hababam Sınıfı ile komedi filmlerine; Cüneyt Arkın ise Malkoçoğlu ve Battalgazi karakterleriyle tarihî aksiyon filmlerine damga vurmuştur.
Tiyatro ve Edebiyat:
Tiyatro: Vasıf Öngören epik tiyatro, Melih Cevdet Anday absürt tiyatro örnekleri vermiş; Turgut Özakman ve Oktay Arayıcı geleneksel tiyatro unsurlarını kullanmıştır.
Edebiyat ve Roman: Oğuz Atay Tutunamayanlar ve Tehlikeli Oyunlar romanlarıyla ilk postmodern örnekleri vermiştir. Abbas Sayar (Yılkı Atı – Almanya göçü), Fakir Baykurt (Köygöçüren), Yaşar Kemal (Demirciler Çarşısı Cinayeti), Adalet Ağaoğlu (Ölmeye Yatmak, Bir Düğün Gecesi) ve Füruzan (47’liler) dönemin siyasi/sosyal koşullarını romanlaştırmıştır.
Müzikte Çeşitlilik:
Anadolu Pop-Rock: Barış Manço, Moğollar, Üç Hürel ve Modern Folk Üçlüsü tarafından geniş kitlelere ulaştırılmıştır.
Protest / Özgün Müzik: Cem Karaca, Edip Akbayram, Selda Bağcan, Ruhi Su ve Zülfü Livaneli politik içeriğe sahip müzikler üretmiştir.
Pop ve Eurovision: Sezen Aksu, Nilüfer ve Erol Evgin öne çıkmış; Türkiye Eurovision’a ilk kez 1975’te Semiha Yankı’nın Seninle Bir Dakika şarkısıyla katılmıştır.
Arabesk ve Halk Müziği: Orhan Gencebay ve Ferdi Tayfur arabesk müzikle kentleşen kitlelerin sesi olurken; Neşet Ertaş ve Âşık Mahzuni Şerif halk müziğinin simgeleri olmuştur.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
Devlet Planlama Teşkilatı (DPT): 1960 sonrası ithal ikameci karma ekonomiyi ve planlı kalkınmayı yönetmek için kurulan kurumdur.
24 Ocak Kararları (1980): Türkiye’yi ithal ikameci modelden ihracata dayalı serbest piyasa ekonomisine geçiren tarihi tedbirler paketidir.
31 Ocak 1968: TRT Ankara Televizyonu’nun Nuran Devres anonsuyla ilk televizyon yayınını başlattığı tarihtir.
Umut (1970) & Birleşen Yollar: Sırasıyla Yılmaz Güney’in politik sinemayı, Yücel Çakmaklı’nın ise millî sinemayı başlattığı filmlerdir.
Tutunamayanlar (Oğuz Atay): Türk edebiyatında bireyin iç dünyasını esas alan ilk postmodern roman örneğidir.
Seninle Bir Dakika (1975): Semiha Yankı’nın seslendirdiği ve Türkiye’nin katıldığı ilk Eurovision şarkısıdır.
