4.6. 1980’Lİ YILLARDA TÜRKİYE’DEKİ İÇ VE DIŞ GELİŞMELER
1. 12 Eylül Sonrası Siyasi Gelişmeler ve Sivilleşme Adımları
Millî Güvenlik Konseyi Yönetimi: Türkiye, 12 Eylül 1980 Askerî Darbesi’nden 6 Kasım 1983 genel seçimlerine kadar olağanüstü yetkilerle donatılan Millî Güvenlik Konseyi (MGK) tarafından yönetilmiştir.
1982 Anayasası ve Kenan Evren: Askerî yönetime bağlı Danışma Meclisi tarafından hazırlanan anayasa taslağı, demokratik olmayan bir ortamda yapılan halk oylamasında %91,37 oy oranıyla kabul edilmiştir. Anayasa’nın kabulüyle MGK Başkanı Kenan Evren cumhurbaşkanı seçilmiş; yeni anayasa temel hak ve özgürlükleri önemli ölçüde sınırlandırmıştır.
Siyasi Partilerin Kurulması ve 1983 Seçimleri: Dış baskıların da etkisiyle 24 Nisan 1983’te siyasi parti kurulmasına izin verilmiş; ancak askerî yönetim seçime girecek parti sayısını kanunla sınırlandırmıştır:
Anavatan Partisi (ANAP): Turgut Özal liderliğinde kurulmuştur.
Milliyetçi Demokrasi Partisi (MDP): Askerî yönetimin desteğiyle emekli Orgeneral Turgut Sunalp tarafından kurulmuştur.
Halkçı Parti (HP): Sol ideolojiyi temsilen emekli Başbakanlık Müsteşarı Necdet Calp tarafından kurulmuştur.
Büyük Türkiye Partisi (BTP) ise kapatılmış, Süleyman Demirel ve arkadaşları Zincirbozan’da gözetim altına alınmıştır.
ANAP’ın Zaferi: 6 Kasım 1983 genel seçimlerini beklenmedik bir şekilde Turgut Özal liderliğindeki ANAP kazanmıştır. Özal’ın dört siyasi eğilimi (sosyal demokrasi, liberalizm, milliyetçilik ve muhafazakârlık) bir araya getiren uzlaşmacı tutumu bu başarıda etkili olmuştur.
Siyasi Yasakların Kaldırılması (6 Eylül 1987 Referandumu): Darbe dönemi liderlerinin siyasi yasakları halk oylamasıyla çok az oy farkıyla kaldırılmıştır. Yasakların kalkmasıyla Süleyman Demirel (DYP), Bülent Ecevit (DSP), Alparslan Türkeş (MÇP) ve Necmettin Erbakan (RP) partilerinin başına geçmiştir.
29 Kasım 1987 Erken Genel Seçimleri: Seçimleri %36,4 oy oranıyla 292 milletvekili çıkaran ANAP yeniden kazanmış; SODEP ve HP birleşimiyle kurulan Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) ise %24,8 oy oranıyla Mecliste ikinci parti olmuştur. %10’luk ülke barajını geçemeyen DSP, RP ve MÇP Meclise girememiştir.
İlk Sivil Cumhurbaşkanı (1989): Kenan Evren’in görev süresinin dolması üzerine 31 Ekim 1989’da TBMM kararıyla Turgut Özal 8. Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Özal, 1960 Darbesi’nden sonra seçilen ilk sivil cumhurbaşkanı olarak Türk siyasetinin sivilleşmesinde tarihi bir adım atmıştır.
2. Ekonomik Dönüşüm: Neo-Liberal Politikalar ve Serbest Piyasa
24 Ocak Kararları’nın Uygulanması: Turgut Özal iktidarında ithal ikameci sanayileşme modeli tamamen terk edilerek ihracat odaklı ve dışa açık neo-liberal serbest piyasa ekonomisi hayata geçirilmiştir.
Mali ve İdari Reformlar: Sermaye Piyasası Kanunu ve Bankalar Yasası uluslararası standartlara uydurulmuş; ithalat serbest bırakılarak esnek kur politikasına geçilmiştir.
Yabancı Sermaye ve KDV (1985): Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu ile ülkeye yabancı yatırımcı çekilmiş, vergi gelirlerini artırmak amacıyla 1985 yılında Katma Değer Vergisi (KDV) uygulaması başlatılmıştır.
Özelleştirme Hamlesi: Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT) doğrudan satış ve halka arz yöntemleriyle özelleştirilerek devletin ekonomideki doğrudan payı azaltılmıştır.
Sonuçlar: 1981-1990 yılları arasında Türk ekonomisi istikrarlı büyüme kaydetmiş, özel sektörün teknoloji yatırımlarıyla sanayinin millî gelirdeki payı artmıştır.
3. Dış Politika ve İnsan Hakları İhlali: Bulgaristan Türkleri ve 1989 Zorunlu Göçü
BKP ve Todor Jivkov’un Asimilasyon Politikası: Bulgaristan Komünist Partisi (BKP) yönetimi, ülkede yaşayan Türk azınlığı yok sayarak “tek uluslu Bulgaristan” projesi doğrultusunda 1984-1985 yılları arasında ağır bir asimilasyon ve Bulgarlaştırma kampanyası başlatmıştır.
Baskı ve İnsan Hakları İhlalleri: Türklerin isimleri zorla Bulgar isimleriyle değiştirilmiş; Türkçe konuşmak, sünnet yaptırmak, ibadet etmek, oruç tutmak, dinî defin ve geleneksel kıyafetler yasaklanmıştır. Mezar taşlarındaki Türkçe yazılar silinmiş, Türk gazeteleri ve okulları kapatılmıştır.
Belene Toplama Kampı: Baskılara karşı Varna ve Kırcalı gibi şehirlerde protesto gösterisi düzenleyen Türkler şiddetle bastırılmış, binlerce soydaş Belene Toplama Kampı’na götürülerek işkenceye maruz bırakılmıştır.
Naim Süleymanoğlu (1986): Dünyaca ünlü halterci Naim Süleymanoğlu, Bulgar yönetiminin baskılarından kaçarak 1986’da Türkiye’ye iltica etmiş; Başbakan Turgut Özal’ın girişimleriyle Türkiye’ye getirilerek baskıları dünya kamuoyuna duyurmuştur.
1989 Zorunlu Soydaş Göçü: Todor Jivkov’un sınırları açması üzerine Haziran 1989’da 300 binden fazla Türk eşyalarını geride bırakarak Türkiye’ye zorunlu göç etmiştir. Türkiye sınır kapılarını açarak soydaşlarını kucaklamıştır. Göç nedeniyle Bulgaristan tarım ve ekonomisi çökmüş; Kasım 1989’da Mladenov Hükûmeti asimilasyona son vermiştir.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
1982 Anayasası (%91,37): Kenan Evren’i cumhurbaşkanı yapan ve temel hakları kısıtlayan anayasadır.
Dört Siyasi Eğilim: Turgut Özal’ın ANAP çatısı altında birleştirdiği sosyal demokrasi, liberalizm, milliyetçilik ve muhafazakârlıktır.
6 Eylül 1987 Referandumu: 12 Eylül öncesi siyasi liderlerin yasaklarının kaldırıldığı halk oylamasıdır.
Katma Değer Vergisi (KDV – 1985): Özal döneminde vergi gelirlerini artırmak için başlatılan dolaylı vergi uygulamasıdır.
İlk Sivil Cumhurbaşkanı (1989): Turgut Özal’ın 1960 sonrası asker kökenli olmayan ilk sivil cumhurbaşkanı olarak seçilmesidir.
Belene Kampı: Bulgaristan’daki asimilasyona direnen Türklerin işkence gördüğü toplama kampıdır.
1989 Soydaş Göçü: Bulgar rejiminin baskılarından kaçan 300 binden fazla Türk’ün Türkiye’ye sığındığı kitlesel göç dalgasıdır.
