4. Ünite: Dava Kavramı, Davanın Türleri, Dava Şartları ve İlk İtirazlar, Davanın Temel Aşamaları (Dilekçeler Teatisi, Ön İnceleme, Tahkikat)

1. Dava Kavramı ve Dava Hakkı

  • Dava Kavramı: Bir başkası tarafından hakkı ihlal edilen veya tehlikeye sokulan kişinin, mevcut ihlal veya tehlikenin ortadan kaldırılmasını sağlamak üzere mahkemeden hukuki koruma istemesidir.
  • Tasarruf İlkesi (HMK m. 24/1): Çekişmeli yargıda dava hakkının kullanılması esastır. Hâkim, iki taraftan birinin talebi olmaksızın resen (kendiliğinden) davaya bakamaz ve karar veremez. (Çekişmesiz yargıda ise çocuğun korunması gibi istisnai hallerde re’sen harekete geçilebilir).
  • Yargılamanın 5 Temel Aşaması: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na (HMK) göre ilk derece yargılaması sırasıyla 5 temel aşamadan oluşur:
    1. Dilekçelerin karşılıklı verilmesi (Dilekçeler teatisi)
    2. Ön İnceleme
    3. Tahkikat
    4. Sözlü Yargılama
    5. Hüküm

2. Dava Çeşitleri

Mahkemeden istenen hukuki korumaya (talep sonucunun niteliğine) ve talep sonucunun niceliğine (sayısına) göre davalar iki temel kategoride sınıflandırılır.

                                    DAVA ÇEŞİTLERİ
                                          |
        +---------------------------------+---------------------------------+
        |                                                                   |
TALEP SONUCUNUN NİTELİĞİNE GÖRE                               TALEP SONUCUNUN NİCELİĞİNE GÖRE
* Eda Davası                                                  * Kısmi Dava
* Tespit Davası                                               * Davaların Yığılması (Kümülatif)
* İnşaî Dava                                                  * Terditli Dava
* Belirsiz Alacak ve Tespit Davası                            * Seçimlik Dava
                                                              * Topluluk Davası

A. Mahkemeden İstenen Hukuki Korumaya (Talep Sonucunun Niteliğine) Göre Davalar

  1. Eda Davası (HMK m. 105): Davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya (içtinap etmeye) mahkûm edilmesinin talep edildiği davadır.
    • Özelliği: Eda davasının kabulü halinde verilen hüküm hem tespit hem de eda hükmünü içerir. Kabul kararı ilâmlı icra yoluyla takip edilebilir. Eda davasının reddi halinde ise karar bir olumsuz tespit hükmüdür.
  2. Tespit Davası (HMK m. 106): Bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun veya bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesinin talep edildiği davadır.
    • Sınav Kuralları:
      • Maddi vakıalar tek başına tespit davasına konu olamaz (İstisnası: senedin sahteliğinin tespiti davası).
      • Tespit davası açılabilmesi için davacının güncel ve korunmaya değer bir hukuki yararının bulunması dava şartıdır.
      • Eda davası açılmasının mümkün olduğu hallerde tespit davası açılmasında hukuki yarar yoktur.
  3. İnşaî Dava (HMK m. 108): Yeni bir hukuki durum yaratılması, mevcut bir hukuki durumun içeriğinin değiştirilmesi veya onun ortadan kaldırılmasının talep edildiği davadır (Örn: boşanma, evlenmenin butlanı, soybağının reddi).
    • Özelliği: Kanunda açıkça öngörülen hallerde inşaî bir hakka dayanılarak açılır. İnşaî hükümler aksi kanunda belirtilmedikçe geçmişe etkili değildir. İnşaî hüküm kesinleşmekle kendiliğinden sonuç doğurduğundan ilâmlı icraya ihtiyaç bırakmaz.
  4. Belirsiz Alacak ve Tespit Davası (HMK m. 107): Davacının davanın açıldığı tarihte alacağının miktarını veya değerini tam ve kesin olarak belirlemesinin kendisinden beklenemeyeceği veya bunun imkânsız olduğu hallerde açılan davadır.
    • Sınav Detayı: Belirsiz alacak davası açıldığında zamanaşımı, davanın açıldığı tarihte alacağın tamamı için kesilir.

B. Talep Sonucunun Niceliğine (Sayısına) Göre Davalar

  1. Kısmi Dava (HMK m. 109): Davacının, aynı hukuki ilişkiden doğan alacağının tamamını dava etmeyerek, şimdilik sadece bir kısmını talep ettiği davadır. Talep konusunun bölünebilir olması gerekir.
  2. Davaların Yığılması / Kümülatif Dava Yığılması (HMK m. 110): Davacının, aynı davalıya karşı olan, birbirinden bağımsız birden fazla asli talebini aynı dava dilekçesinde ileri sürmesidir. Talepler arasında aslilik-ferîlik ilişkisi yoktur. Mahkeme her talep hakkında ayrı ayrı karar vermek zorundadır.
  3. Terditli Dava (HMK m. 111): Davacının, aynı davalıya karşı birden fazla talebini aralarında aslilik-ferîlik (kademeli) ilişkisi kurarak aynı dilekçede ileri sürdüğü davadır. (Örn: Öncelikli olarak tapu iptali ve tescil, kabul edilmezse tenkis talebi).
    • Kritik Kural: Mahkeme, davacının asli talebini esastan reddetmedikçe fer’î (yardımcı) talebini inceleyemez ve karara bağlayamaz. Asli talep kabul edilirse fer’î talep hakkında karar verilmez.
  4. Seçimlik Dava (HMK m. 112): Seçimlik borçlarda borçlunun veya üçüncü kişinin seçim hakkını kullanmaktan kaçınması halinde alacaklının açtığı davadır.
  5. Topluluk Davası (HMK m. 113): Dernekler ve tüzel kişilerin, üyelerinin veya temsil ettikleri kesimin menfaatlerini korumak amacıyla kendi adlarına açtıkları davadır .

3. Dava Şartları ve İncelenmesi

Dava şartları, davanın esastan görülüp karara bağlanabilmesi için varlığı veya yokluğu hâkim tarafından davanın her aşamasında re’sen (kendiliğinden) gözetilen dinlenebilirlik koşullarıdır.

+----------------------------------------------------------------------------------------+
|                                  DAVA ŞARTLARI                                         |
+----------------------------------------------------------------------------------------+
| GENEL DAVA ŞARTLARI (HMK m. 114)                 | ÖZEL DAVA ŞARTLARI                   |
+--------------------------------------------------+-------------------------------------+
| 1. Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması | * Özel kanunlarda düzenlenen        |
| 2. Yargı yolunun caiz olması                     |   şartlardır.                       |
| 3. Mahkemenin görevli olması                     | * Örn: Dava şartı olan              |
| 4. Kesin yetki hallerinde yetkili bulunması      |   arabuluculuğa başvuru.   |
| 5. Tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olması|                                   |
| 6. Davada iki tarafın bulunması                  |                                     |
| 7. Dava takip yetkisinin bulunması               |                                     |
| 8. Davacının davayı açmakta HUKUKİ YARARININ olması|                                   |
| 9. Aynı davanın daha önce açılmış olmaması (Derdestlik - Olumsuz Şart)|                |
| 10. Aynı davanın KESİN HÜKME bağlanmamış olması (Olumsuz Şart) |              |
+----------------------------------------------------------------------------------------+
  • Dava Şartlarının İncelenmesi (HMK m. 115):
    • Hâkim davanın her aşamasında re’sen inceler; taraflar da her zaman ileri sürebilir.
    • Dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkünse (tamamlanabilen şart ise), hâkim kesin süre verir. Süre içinde giderilmezse dava usûlden reddedilir.
    • Dava şartı noksanlığı başlangıçta var olmasına rağmen hüküm anında tamamlanmışsa, usul ekonomisi gereği dava artık usulden reddedilemez (HMK m. 115/3).
    • Arabuluculuğa başvurulmadan dava açılması durumunda ise kesin süre verilmez, dava doğrudan dosya üzerinden usulden reddedilir.

4. İlk İtirazlar

Dava şartları dışında kalan ve kanunda sınırlı sayıda (tahdidi) sayılmış olan, sadece davanın başında ileri sürülebilen usûlî savunmalardır.

  1. Kesin Yetki Kuralının Bulunmadığı Hâllerde Yetki İtirazı (HMK m. 116/1-a)
  2. Uyuşmazlığın Tahkim Yoluyla Çözümlenmesi Gerektiği İtirazı (HMK m. 116/1-b)
  • İlk İtirazların İleri Sürülmesi ve Usulü (HMK m. 117):
    • İlk itirazların tamamı cevap süresi içinde ve cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır.
    • Cevap süresi geçtikten sonra ıslahla dahi ileri sürülemez; karşı tarafın muvafakatiyle genişletilemez. Mahkeme re’sen dikkate alamaz.
    • İlk itirazlar ön inceleme aşamasında, dava şartlarından SONRA incelenir ve ön sorunlar gibi karara bağlanır.

5. Davanın Açılması, Dilekçeler Teatisi ve Sonuçları

A. Davanın Açılma Zamanı ve Dava Dilekçesi

  • Açılma Anı: Dava, dava dilekçesinin tevzi bürosuna teslim edilip sisteme kaydedildiği tarihte açılmış sayılır (HMK m. 118). Fiziki başvuruda mesai saati sonuna, UYAP ortamında ise saat 24:00’a kadar açılabilir.
  • Dava Dilekçesinin Zorunlu Unsurları (HMK m. 119): Mahkemenin adı, tarafların adı-soyadı-adresleri, davacı gerçek kişi ise T.C. Kimlik No, varsa kanuni temsilci/vekil, dava konusu/değeri, vakıalar (sıra numarası ile), deliller, hukuki sebepler, açık talep sonucu ve imza.
    • Taleple Bağlılık İlkesi (HMK m. 26): Hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; talepten fazlasına veya başka bir şeye karar veremez.

B. Davanın Açılmasının Sonuçları

  • Maddi Hukuk Bakımından: Zamanaşımının kesilmesi, hak düşürücü sürenin korunması, şahısvarlığı hakkının malvarlığı hakkına dönüşmesi, davalının temerrüde düşmesi, iyiniyetin ortadan kalkması.
  • Usûl Hukuku Bakımından: Mahkemenin davayı inceleme zorunluluğu, derdestlik durumu, dava şartlarının açılış tarihine göre belirlenmesi, ihtiyati tedbir/haczin korunması, davayı geri alma yasağı (davalının açık rızası olmadan dava geri alınamaz).

C. Cevap Dilekçesi, Karşı Dava ve İkinci Dilekçeler

  • Cevap Dilekçesi (HMK m. 126-131): Cevap süresi dava dilekçesinin tebliğinden itibaren 2 haftadır. Süresinde cevap dilekçesi vermeyen davalı, davacının iddia ettiği vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır.
  • Karşı Dava (HMK m. 132): Davalının cevap dilekçesinde veya cevap süresi içinde aynı mahkemede davacıya karşı açtığı davadır. Karşı davaya karşı dava açılamaz.
  • Dilekçeler Teatisi:
    • Yazılı Yargılamada: Dava dilekçesi \(\rightarrow\) Cevap dilekçesi \(\rightarrow\) Cevaba cevap (replik) dilekçesi \(\rightarrow\) İkinci cevap (düplik) dilekçesi verilir.
    • Basit Yargılamada: Sadece Dava ve Cevap dilekçesi vardır; ikinci dilekçeler verilemez.

D. İddia ve Savunmanın Genişletilmesi ve Değiştirilmesi Yasağı (HMK m. 141)

Yargılamada zamanı verimli kullanmayı hedefleyen Teksif İlkesine dayanır.

  • Yasağın Başlangıcı:
    • Davacı için: Cevaba cevap dilekçesiyle başlar.
    • Davalı için: İkinci cevap dilekçesiyle başlar.
  • Yasağı Aşmanın İki Yolu Var:
    1. Karşı tarafın açık muvafakati (izni).
    2. Islah yapılması.

6. Ön İnceleme Aşaması (HMK m. 137-142)

Dilekçelerin teatisi tamamlandıktan sonra mahkemenin yapacağı ilk inceleme aşamasıdır. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez.

  • Ön İncelemede Yapılacak İşlemler (Sırasıyla):
    1. Dava şartları ve ilk itirazlar öncelikle dosya üzerinden incelenir ve karara bağlanır.
    2. Uyuşmazlık konuları tek tek tespit edilir.
    3. Taraflar sulhe veya arabuluculuğa teşvik edilir.
    4. Delillerin sunulması ve toplanması için gerekli işlemler yapılır.
  • Delil İhtarı: Ön inceleme duruşmasında, dilekçelerinde gösterdikleri halde sunmadıkları belgeler için taraflara 2 haftalık kesin süre verilir; sunulmazsa o delilden vazgeçilmiş sayılır.
  • Duruşma Sayısı:
    • Yazılı Yargılamada: Ön inceleme tek duruşmada tamamlanır (Zorunlu halde 1 defaya mahsus ertelenebilir).
    • Basit Yargılamada: Ayrı bir ön inceleme duruşması yapılmaz. Ön inceleme ve tahkikat birleştirilerek ilk duruşmada ön inceleme yapılır (Yargılama en fazla 3 duruşmada bitirilir).

7. Tahkikat Aşaması

Ön inceleme tamamlandıktan sonra uyuşmazlığın esasına ilişkin delillerin incelendiği ve araştırıldığı en uzun yargılama aşamasıdır.

  • Tahkikatın Konusu: Ön inceleme tutanağında tespit edilen ve taraflar arasında çekişmeli olan vakıalardır. Tutanağa geçmeyen hususlar tahkikatın konusu olamaz.
  • Ön Sorun (HMK m. 163-164): Davanın karara bağlanabilmesi için aynı mahkemece öncelikle çözülmesi gereken usule ilişkin konulardır (Örn: hâkimin reddi, yetkisizlik ilk itirazı, zamanaşımı).
  • Bekletici Sorun (HMK m. 165): Görülmekte olan bir davada hüküm verilebilmesinin, başka bir davaya veya idari makamın tespitine bağlı olması durumunda yargılamanın o davanın/kararın sonucuna kadar ertelenmesidir.
  • Davaların Birleştirilmesi ve Ayrılması (HMK m. 166-168):
    • Aralarında bağlantı bulunan davalar birleştirilebilir. (Aynı veya benzer sebepten doğması veya birinin hükmünün diğerini etkileyecek nitelikte olması bağlantı sayılır).
    • Aynı yargı çevresindeki mahkemelerde görülen davalar davanın her aşamasında birleştirilebilir. Farklı yargı çevresinde ise birleştirme ikinci davanın açıldığı mahkemeden talep edilir.

8. AÖF Sınavında 100 Alttıracak Özet “Soru Tipi” İpuçları

  1. Tespit Davası / Eda Davası: Eda davası açılabilecek bir durumda tespit davası açılmasında hukuki yarar yoktur. Maddi vakıalar tek başına tespit davasına konu edilemez.
  2. Belirsiz Alacak Davası: Belirsiz alacak davası açıldığında zamanaşımı alacağın tamamı için kesilir.
  3. İlk İtirazlar: Sadece 2 tanedir (Yetkisizlik ilk itirazı ve Tahkim ilk itirazı). Cevap dilekçesi dışında ve cevap süresi geçtikten sonra ıslahla dahi ileri sürülemez.
  4. Cevap Dilekçesi Verilmemesi: Davalı cevap dilekçesi vermezse, davacının dava dilekçesindeki iddialarının tamamını inkâr etmiş sayılır.
  5. İddia ve Savunmayı Genişletme Yasağı: Yazılı yargılamada davacı için cevaba cevap; davalı için ikinci cevap dilekçesiyle başlar. Basit yargılamada ise dava ve cevap dilekçesiyle başlar.
  6. Davanın Açılma Anı: Dava dilekçesinin tevzi edilerek sisteme kaydedildiği tarihte açılmış sayılır.
  7. Ön İnceleme Duruşma Sayısı: Yazılı yargılama usulünde ön inceleme kural olarak tek duruşmada tamamlanır.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının