4.1. Türkistan Bilim Havzası
Türkistan coğrafyası (Horasan ve Mâverâünnehir bölgeleri); Semerkant, Buhara, Merv ve Belh gibi şehirleriyle İslam biliminin en güçlü merkezlerinden biri olmuştur.
4.1.1. Türkistan Bilim Havzası’nın Yetiştirdiği Öncü Bilim İnsanları
- Biruni: Matematik, astronomi, coğrafya, Jeodezi ve antropoloji/dinler tarihi alanlarında çok yönlü çalışmalar yapmıştır. Farklı kültür ve inançları incelerken karşılaştırmalı, tarafsız ve gözleme dayalı bir bilimsel yöntem benimsemiştir.
- Nasirüddin Tusi (1201-1274):
- Trigonometriyi gök biliminden ayırarak müstakil bir bilim dalı hâline getirmiş; sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant kavramlarını sistemli biçimde açıklamıştır.
- 1259 yılında İlhanlı Hükümdarı Hülâgû’nun desteğiyle Merâga Rasathanesini kurmuş ve dönemin en gelişmiş zîci olan Zîc-i İlhânî‘yi hazırlamıştır.
- Gezegen hareketlerini açıklamak için geliştirdiği “Tusi Çifti” (Tusi Couple) modeli, daha sonra Kopernik’in Güneş merkezli evren sisteminde kullandığı matematiksel yöntemin temelini oluşturmuştur.
- Uluğ Bey (1394-1449): Timur’un torunu, hükümdar ve gök bilimcidir. Semerkant’ta kurduğu Semerkant Rasathanesi hem bir gözlemevi hem de matematik ve astronomi akademisi olarak çalışmıştır.
- 1018 yıldızın konumunu ve hareketlerini son derece hassas ölçümlerle kaydederek Zîc-i Uluğ Bey adlı eserini hazırlamıştır.
- Rasathanesinde Kadızade-i Rumi, Cemşid Kaşi ve Ali Kuşçu gibi büyük bilginleri yetiştirerek Semerkant ekolünü oluşturmuştur.
4.1.2. İslam Dünyasındaki Bilimsel Çalışmaların Çin ve Hint Coğrafyalarındaki Etkileri
- 751 Talas Savaşı: Müslümanlar ile Çinliler arasında yapılan bu savaş, Türklerin İslamiyet’i benimsemesini sağlamış; kâğıt, pusula ve barut imalatı teknolojilerinin İslam dünyasına aktarılmasına ve Doğu-Batı bilimsel etkileşiminin hızlanmasına vesile olmuştur.
- İpek Yolu: İpek Yolu üzerindeki ticari ve kültürel hareketlilik sayesinde Müslüman gök bilimcilerin ve matematikçilerin ürettiği bilgi Çin ve Hindistan coğrafyalarına taşınmıştır. (Örn. Çinli amiral Zheng He’nin deniz seferlerinde Müslüman denizcilik ve haritacılık tekniklerinden yararlanılması).
4.1.3. Moğol İstilasının Türkistan ve İslam Dünyasındaki Bilimsel Faaliyetlere Etkileri
XIII. yüzyıldaki Moğol istilası, Bağdat ve Buhara gibi şehirlerde kütüphanelerin, medreselerin ve şehir altyapılarının tahrip edilmesine yol açarak bilimsel faaliyetlere büyük bir darbe vurmuştur. Ancak Moğolların kurduğu İlhanlı Devleti döneminde Merâga Rasathanesi kurulmuş; Moğol istilasından kaçan bilim insanlarının Anadolu ve Mısır’a göç etmesi ise Selçuklu ve Osmanlı bilim merkezlerinin gelişmesini hızlandırmıştır.
4.2. Haçlı Saldırılarının Bilimin Batı’ya Geçişindeki Etkileri
4.2.1. Avrupa’nın İslam Dünyasından Etkilenmesinde Haçlı Saldırılarının Rolü
XI-XIII. yüzyıllar arasında gerçekleşen Haçlı Seferleri, askerî ve siyasi çatışmaların ötesinde Doğu ile Batı arasında yoğun bir bilgi ve teknoloji transferine sahne olmuştur.
- Avrupalılar; Antakya, Urfa, Şam, Kudüs ve İskenderiye gibi İslam şehirlerindeki gelişmiş yaşamı, tıp kurumlarını, kütüphaneleri ve üretim tekniklerini yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır.
- Teknoloji Aktarımı: Kâğıt imalatı, pusula, barut, dokuma teknikleri, mimari kemer/kubbe yapıları ve tarımsal sulama sistemleri Avrupa’ya taşınmıştır.
- Bilimsel Etki: Tıp, eczacılık, matematik, astronomi ve coğrafya alanında Müslümanların pratik uygulamaları ve eserleri Avrupalı araştırmacılar tarafından incelenerek Batı dünyasındaki bilimsel uyanışa (Rönesans) zemin hazırlamıştır.
4.3. Büyük Selçuklular, Birinci Beylikler ve Türkiye Selçukluları Dönemi Bilimsel Çalışmaları
4.3.1. Büyük Selçuklular ve Birinci Beylikler Dönemi’nde Yapılan Bilimsel Çalışmalar
- Nizamiye Medreseleri: Vezir Nizamülmülk tarafından Bağdat, Nişabur, İsfahan ve Merv gibi şehirlerde kurulan Nizamiye Medreseleri, devlet destekli ve burslu yükseköğretim sisteminin ilk düzenli örneklerindendir.
- Ömer Hayyam: Büyük Selçuklu Sarayı’nda matematik ve astronomi çalışmaları yürütmüştür.
- Üçüncü dereceden (kübik) denklemlerin geometrik çözümlerini sunarak cebir ilmine büyük katkı sağlamıştır.
- Sultan Melikşah adına Güneş yılı esasına dayalı Celâli Takvimi‘ni (Takvîm-i Melikşâhî) hazırlamıştır.
- Birinci Beylikler Dönemi:
- Danişmentliler: Tokat Niksar’da Anadolu’nun kapalı avlulu ilk medreselerinden olan Yağıbasan Medresesi‘ni inşa etmişlerdir.
- Mengücekliler: Sivas’ta tıp ve mimari şaheseri olan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası‘nı yapmışlardır.
4.3.2. Türkiye Selçukluları Dönemi’nde Bilimsel Kurumlar ve Teknik Gelişmeler
- Kayseri Gevher Nesibe Darüşşifası ve Tıp Medresesi (1206): I. Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından kız kardeşi Gevher Nesibe Sultan’ın vasiyeti üzerine yaptırılmıştır.
- Çifte Medrese Yapısı: Bina bünyesinde Gıyâsiyye (teorik tıp eğitimi verilen medrese) ve Şifâiyye (hastaların tedavi edildiği darüşşifa) bir arada yer alarak dünyada klinik tıp eğitiminin ilk entegre örneğini sunmuştur.
- Bimarhane (Akıl Hastanesi): Akıl ve ruh hastalarının müzik, su sesi ve telkinle tedavi edildiği hususi bölümlere ve özel akustik/ses kavislerine sahiptir.
- İçerisinde özel ışıklandırmalı ameliyathaneler ve katarakt operasyonlarının yapıldığı alanlar mevcuttur.
- El-Cezerî ve Mekanik/Otomat Çalışmaları:
- Artuklular döneminde Cizre/Diyarbakır sarayında başmühendis olarak çalışmıştır.
- “el-Câmi’ Beyne’l-İlm ve’l-Ameli’n-Nâfi’ fî Sınâati’l-Hiyel” (Faydalı Mekanik Çalışmalarda Teori ve Pratik Birlikteliği) adlı eserin yazarıdır.
- Sibernetik ve Robotik Biliminin Öncüsü: Su gücü ve hava basıncı (pnömatik) ile çalışan otomatlar, şifreli kilitler, çocuklu otomatik lavabolar (sensörlü musluğun erken örneği), fıskiyeler ve meşhur Fil Saati gibi 50’den fazla cihaz tasarlamıştır.
