4. Ünite: Hısımlık, Yerleşim Yeri, Kişilik Hakkı ve Korunması

I. HISIMLIK KAVRAMI VE TÜRLERİ

Hısımlık, sadece gerçek kişiler bakımından söz konusu olan ve insanlar arasındaki yakınlık bağını gösteren hukuki bir kurumdur. Aile, miras ve usul hukukunda büyük önem taşır. Hısımlık doğuş şekline göre üç türe ayrılır:

                                  HISIMLIK TÜRLERİ
                                         │
         ┌───────────────────────────────┼───────────────────────────────┐
         ▼                               ▼                               ▼
  1. KAN HISIMLIĞI                2. KAYIN HISIMLIĞI              3. EVLAT EDİNMEDEN
  (Soy Hısımlığı)                 (Evlilikten Doğan)              DOĞAN HISIMLIK
  - Üstsoy-Altsoy                 - Eş ile diğer eşin             - Mahkeme kararıyla
  - Yansoy (Tam/Yarım Kan)          kan hısımları arasında          - Tek taraflıdır

1. Kan Hısımlığı (Soy Hısımlığı)

Bir kimse ile onun kan bağıyla bağlı bulunduğu kişiler arasındaki hısımlıktır. Hısımlığın derecesi hısımlar arasındaki doğum sayısı ile belirlenir. İki gruba ayrılır:

  • A. Üstsoy – Altsoy Hısımlığı (Düz Hat Hısımlığı): Biri diğerinden gelen (birbirinden üreyen) kişiler arasındaki hısımlıktır.
    • Üstsoy: Anne, baba, dede, büyükanne.
    • Altsoy: Çocuk, torun, torun çocuğu.
    • Üstsoy-altsoy hısımlığı sınırsızdır.
  • B. Yansoy Hısımlığı: Ortak bir soydan (kökten) gelenler arasındaki hısımlıktır.
    • Kardeşler; amca, hala, dayı, teyze ile yeğenler; kuzenler yansoy hısımıdır.
    • Tam Kan Yansoy Hısımlığı: Anne ve babaları aynı olan kişiler (Örn: Öztag kardeşler).
    • Yarım Kan Yansoy Hısımlığı: Sadece anneleri veya sadece babaları ortak olan kardeşler.

⚠️ AÖF DERECE HESAPLAMA Formülü: İki kişi arasındaki derece bulunurken, ortak köke çıkıp diğer kişiye inene kadar gerçekleşen doğum sayısı sayılır.

  • Kardeşler arası: 2. derece yansoy kan hısımı (Senden anneye 1 doğum + anneden kardeşe 1 doğum = 2).
  • Amca/Dayı/Hala/Teyze ile yeğen: 3. derece yansoy kan hısımı.
  • Kuzenler arası: 4. derece yansoy kan hısımı.

2. Kayın Hısımlığı

Evlenme ile meydana gelen hısımlıktır. Eşlerden biri ile diğer eşin kan hısımları, aynı tür ve dereceden kayın hısımı olurlar.

  • Kritik Kurallar (Sınavda Kesin Sorulur!):
    1. Evliliğin Sona Ermesinin Etkisi: Boşanma, ölüm veya iptal ile evlilik sona erse dahi kayın hısımlığı SONA ERMEZ. (Bu durum evlenme engeli yaratmaya devam eder).
    2. Taraf Sınırı: Kayın hısımlığı sadece bizzat eş ile diğer eşin kan hısımları arasındadır. Eşlerin kan hısımları arasında (Örn: Dünürler veya bacanaklar arasında) HİÇBİR HISIMLIK YOKTUR.

3. Evlat Edinmeden Doğan Hısımlık (Yapay Hısımlık)

Mahkeme kararıyla evlat edinen ile evlatlık (ve onun altsoyu) arasında kurulan hısımlıktır.

  • Sınırları: Sadece evlat edinen ile evlatlık arasında kurulur; bunların hısımları arasında bir hısımlık doğurmaz.
  • Miras Özelliği: Evlatlık tek taraflı mirasçıdır; evlat edinene mirasçı olur ancak evlat edinen evlatlığa mirasçı olamaz. Evlatlığın kendi öz ailesindeki mirasçılığı da devam eder.
  • Evlatlık ilişkisi ortadan kalkarsa hısımlık da kendiliğinden sona erer.

II. YERLEŞİM YERİ (İKÂMETGÂH) VE HÂKİM OLAN İLKELER

Doktrinde yerleşim yeri; bir kimsenin oturmakta olduğu, iş ve aile ilişkilerinin merkezi olan yerdir.

1. Yerleşim Yerinin Çeşitleri (TMK m. 19–21)

                                 YERLEŞİM YERİ ÇEŞİTLERİ
                                            │
         ┌──────────────────────────────────┼──────────────────────────────────┐
         ▼                                  ▼                                  ▼
  1. İRADİ YERLEŞİM YERI             2. İTİBARİ YERLEŞİM YERİ           3. YASAL YERLEŞİM YERİ
  - Kendi isteğiyle seçilen          - İradi yerleşim yeri yoksa        - Kanunun doğrudan belirlediği
  - Fiilen oturma (Objektif)         - Yabancı ülkeden dönüp henüz      - Velayet altındakiler -> Ana/Baba
  - Sürekli kalma niyeti (Sübjektif)    edinmemişse oturduğu yer            - Vesayet altındakiler -> Vesayet Makamı
  1. İradi Yerleşim Yeri (TMK m. 19/I): Kişinin kendi iradesiyle seçtiği yerdir. İki unsur aralır:
    • Objektif Unsur: Bir yerde fiilen oturmak.
    • Sübjektif Unsur: Orada sürekli kalma niyetinin bulunması. (Not: Oturma niyeti yoksa orası yerleşim yeri değil, meskendir/konuttur).
  2. İtibari Yerleşim Yeri (TMK m. 20/II): İradi bir yerleşim yeri bulunmayan, önceki yerleşim yeri belli olmayan veya yurt dışından gelip henüz yerleşim yeri edinmeyen kişilerin halen oturdukları yer (meskeni) itibari yerleşim yeri sayılır.
  3. Yasal Yerleşim Yeri (TMK m. 21): Kanunun doğrudan tayin ettiği yerdir:
    • Velayet altındaki küçüklerin yerleşim yeri: Anne ve babasının (ortak değilse çocuğun bırakıldığı tarafın) yerleşim yeridir.
    • Vesayet altındaki kişilerin yerleşim yeri: Bağlı oldukları vesayet makamının (Sulh Hukuk Mahkemesi’nin) bulunduğu yerdir.

2. Yerleşim Yerine Hâkim Olan İlkeler

  • A. Yerleşim Yerinin Tekliği İlkesi (TMK m. 19/II): Bir kimsenin aynı zamanda birden fazla yerleşim yeri olamaz.
    • İstisnası (TMK m. 19/III): Ticari ve sınai kuruluşlar için bu ilke uygulanmaz; şubelerinin bulunduğu yer de şube davalarında yerleşim yeri sayılır.
  • B. Yerleşim Yerinin Zorunluluğu İlkesi: Herkesin mutlaka bir yerleşim yeri bulunmak zorundadır.

III. KİŞİLİK HAKKI VE KİŞİLİĞİN KORUNMASI

Kişilik hakları; insanın insan olması nedeniyle sahip olduğu maddi (bedensel), manevi ve sosyal/ekonomik bütünlüğü üzerindeki mutlak haklarıdır.

Kişilik Hakkı KategorisiKapsadığı Değerler ve Örnekler
Fiziki (Maddi) VarlıklarYaşama hakkı, sağlık, beden tamlığı, hareket özgürlüğü.
Manevi (Deruni) VarlıklarOnur, şeref, ruhsal alan, dini ve vicdani inançlar, duygusal alan.
Sosyal VarlıklarÖzel hayatın gizliliği, resim, isim, sır alanı, ekonomik özgürlük ve faaliyette bulunma.

1. Kişiliğin İçe Karşı Korunması (TMK m. 23)

Kişinin kendi özgürlüklerini veya haklarını aşırı derecede sınırlamasına ya da vazgeçmesine karşı korunmasıdır.

  • Kanun Hükmü: “Kimse, hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez. Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz” (TMK m. 23).
  • Uygulamaları:
    • Hiç kimse hiç evlenmeyeceğini, hiç taşınmaz satın almayacağını taahhüt edemez (hak ehliyetinden vazgeçilemez).
    • Hizmet sözleşmelerinde 10 yılı aşan süreler işçiyi bağlamaz (özgürlük aşırı kısıtlanamaz).

2. Kişiliğin Dışa Karşı Korunması (TMK m. 24, 25)

Kişilik haklarına başkaları tarafından yapılan hukuka aykırı saldırılara karşı korumadır.

A. Hukuka Uygunluk Sebepleri (Saldırıyı Hukuka Uygun Kılan Haller)

Kişilik hakkına yapılan bir müdahale şu 6 halden birine dayanıyorsa hukuka aykırı sayılmaz:

  1. Zarar Görenin Rızası: Geçerli bir rıza olmalı; TMK m. 23 ve ahlaka aykırı olmamalıdır.
  2. Üstün Nitelikte Özel Yarar: Bilinci kapalı hastaya doktorun acil müdahale etmesi.
  3. Üstün Nitelikte Kamu Yararı: Uçağa binecek kişinin üzerinin aranması, suçlunun hapsedilmesi.
  4. Kanunun Verdiği Yetkinin Kullanılması: Polisin suçüstü yakalama yapması.
  5. Haklı Savunma (Meşru Müdafaa): Kişinin saldırıyı defetmek için güç kullanması.
  6. Iztırar Hali (Zorda Kalma): Kendini veya başkasını korumak için üçüncü kişinin malına zarar verme.

B. Kişiliğin Dışa Karşı Korunması İçin Açılacak Davalar (TMK m. 25)

                          KİŞİLİĞİN KORUNMASI DAVALARI (TMK m. 25)
                                             │
         ┌───────────────────┬───────────────┼───────────────┬───────────────────┐
         ▼                   ▼               ▼               ▼                   ▼
  1. Durdurma         2. Önleme       3. Tespit       4. Tazminat         5. Vekâletsiz İş
  (Saldırıya Son      (Henüz başlamamış  (Sona ermiş     - Maddi Tazminat    Görme
   verme - Devam      saldırı tehlikesi)  ama etkisi     - Manevi Tazminat   (Haksız kazancın
   eden saldırı)                          devam eden)                        iadesi)
  1. Saldırıya Son Verilmesi (Durdurma) Davası: Başlamış ve halen devam eden hukuka aykırı saldırıyı durdurmak için açılır. Saldırıda bulunanın kusurlu olması şart DEĞİLDİR.
  2. Önleme Davası: Henüz başlamamış ama yakın zamanda gerçekleşme tehlikesi olan saldırıyı engellemek için açılır.
  3. Tespit Davası: Saldırı sona ermiş fakat etkileri halen devam ediyorsa açılır. (Hâkimden kararın yayımlanması veya 3. kişilere bildirimi istenebilir).
  4. Tazminat Davaları:
    • Maddi Tazminat Davası: Uğranılan maddi zararı gidermek için açılır; kusur ve illiyet bağı aranır.
    • Manevi Tazminat Davası: Duyulan elem ve üzüntüyü hafifletmek içindir. Şahsa sıkı sıkıya bağlı hak olduğundan karşı tarafça kabul edilmedikçe devredilemez; mirasbırakan tarafından açılmış olmadıkça mirasçılara geçmez.
  5. Vekâletsiz İş Görme Davası (TBK m. 530): Kişilik hakkı ihlaliyle saldırıda bulunanın elde ettiği haksız kazancın hak sahibine verilmesi için açılır (Örn: İzinsiz fotoğrafla dergi satıp kazanç sağlama).
  • Yetkili Mahkeme: Davacının kendi yerleşim yeri veya davalının yerleşim yeri mahkemesidir.

IV. AD VE ADIN KORUNMASI (TMK m. 26, 27)

Ad, kişiyi diğer bireylerden ayırmaya yarayan, kişiye sıkı sıkıya bağlı, devredilemez bir tanıtım aracıdır.

1. Adın Türleri ve Kazanılması

  • Öz Ad (Ön Ad): Çocuğun adını anne ve babası birlikte koyar. Doğumda değil, nüfus memurluğuna yapılan beyanla kazanılır.
  • Soyadı: Aile fertlerini ayırır. Evlilik içi çocuk ailenin; evlilik dışı çocuk ananın soyadını alır. Evlenen kadın kocanın soyadını alır (isterse kendi soyadını önünde kullanabilir). Evlat edinilen küçük, evlat edinenin soyadını alır.
  • Geniş Anlamda Adlar: Takma ad (müstear ad), lakap (başkaları tarafınca takılan), ticaret unvanı (taciri tanıtan) ve işletme adı (işletmeyi tanıtan).

2. Adın Korunması Davaları (TMK m. 26)

Adı haksız olarak kullanılan veya çekişmeli olan kişi 4 dava açabilir:

  1. Tespit Davası: Adın kullanımı çekişmeli ise açılır.
  2. Saldırıya Son Verilmesi (Durdurma) Davası: Ad haksız olarak kullanılıyorsa açılır.
  3. Önleme Davası: Saldırı tehlikesi varsa açılır.
  4. Tazminat Davası: Haksız kullanan kusurlu ise maddi/manevi tazminat istenir.

V. AÖF SINAVINDA %100 ÇIKACAK KRİTİK NOTLAR VE TÜYOLAR

  1. Evliliğin İptali/Boşanma Sonrası Kayın Hısımlığı: Evlilik bitse dahi kayın hısımlığı sona ermez. Eşlerin kan hısımları (dünürler) arasında ise hısımlık yoktur.
  2. Vesayet Altındakilerin Yerleşim Yeri: Vesayet altındakilerin yasal yerleşim yeri Vesayet Makamının (Mahkemenin) bulunduğu yerdir.
  3. Yerleşim Yerinin Tekliği İstisnası: Ticari ve sınai kuruluşların şubeleri teklik ilkesinin istisnasıdır.
  4. Saldırıya Son Verilmesi (Durdurma) Davasında Kusur: Durdurma davası için saldırıda bulunanın kusurlu olması gerekmez.
  5. Manevi Tazminatın Mirasçılara Geçmesi: Manevi tazminat davası mirasbırakan tarafından sağlığında açılmış olmadıkça mirasçılara geçmez.
  6. Mirasçılıkta Evlatlık: Evlat edinilen küçük evlat edinenin soyadını alır. Evlatlık tek taraflı mirasçıdır.

VI. ÖRNEK AÖF SINAV SORULARI VE ÇÖZÜMLERİ

S1: Babaları ayrı, anneleri bir olan iki kardeş arasındaki hısımlık türü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yarım kan üstsoy hısımlığı
B) Kayın hısımlığı
C) Tam kan yansoy hısımlığı
D) Tam kan kayın hısımlığı
E) Yarım kan yansoy hısımlığı
Cevap: E (Kardeşler yansoy hısımıdır; tek ebeveyn ortak olduğu için yarım kan yansoy hısımlığı oluşur).

S2: Aşağıdakilerden hangisi yasal yerleşim yerine tabi olan kimselerden biridir?
A) Velayet altında bulunanlar
B) Vesayet makamı
C) Kendilerine yasal danışman atananlar
D) Yurt dışında yaşayanlar
E) Tüzel kişiler
Cevap: A (Velayet altındakilerin ve vesayet altındakilerin yerleşim yeri kanun tarafından doğrudan belirlenen yasal yerleşim yeridir).

S3: Aşağıdakilerden hangisi adın korunması amacıyla açılacak davalardan biri değildir?
A) Tespit davası
B) Saldırıya son verilmesi davası
C) Önleme davası
D) Tazminat davası
E) Tescil davası
Cevap: E (TMK m. 26 gereği tespit, durdurma, önleme ve tazminat davaları açılır; tescil davası yoktur).

S4: Bir kimseye başkaları tarafından takılan isme ne ad verilir?
A) İşletme adı
B) Takma ad
C) Öz ad
D) Lakap
E) Ticaret unvanı
Cevap: D (Kişinin kendisinin kullandığı takma ad “müstear ad”; başkalarınca takılan isim ise “lakap”tır).

S5: Kişilik haklarına yapılan bir saldırı neticesinde, saldırıda bulunanın elde ettiği haksız kazancın hak sahibine verilmesi amacıyla açılan dava aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sebepsiz zenginleşme davası
B) Vekâletsiz iş görme davası
C) Maddi tazminat davası
D) Tespit davası
E) İptal davası
Cevap: B (TMK m. 25/III uyarınca elde edilen haksız kazanç vekâletsiz iş görme hükümlerine göre talep edilir).

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının