BM sisteminde insan haklarının korunması temel olarak Sözleşmeye Dayalı (Sözleşme-İçi) Usuller ve Sözleşme-Dışı Koruma Usulleri olmak üzere iki ana koruma rejimi altında incelenmektedir.
1. Giriş ve BM Şartı’nın Getirdiği İnsan Hakları Rejimi
- Tarihsel Dönüm Noktası: II. Dünya Savaşı öncesinde insan hakları ihlalleri devletlerin kendi iç hukuk sorunu (milli egemenlik alanı) kabul edilirken, savaşın yıkıcı sonuçları insan haklarının uluslararası alanda korunması gerekliliğini ortaya koymuştur.
- BM Şartı: 24 Ekim 1945 tarihinde yürürlüğe giren BM Şartı, insan haklarına saygıyı uluslararası barış ve güvenliğin sürdürülmesinin temel şartı kılmış ve bu alandaki küresel koruma sisteminin temellerini atmıştır.
2. Sözleşmeye Dayalı (Sözleşme-İçi) Koruma Usulleri
a. Hukuksal Dayanağı ve Genel Niteliği
Sözleşmeye dayalı sistemlerin işleyebilmesi için ilgili devletin söz konusu uluslararası insan hakları sözleşmesini ulusal hukuku gereğince onaylamış olması şarttır. Bir devletin BM üyesi olması, doğrudan o sözleşmeden doğan hukuki yükümlülükleri üstlendiği anlamına gelmez. Ayrıca bireysel veya devletlerarası şikâyet mekanizmalarının işletilebilmesi için taraf devletin, denetim organının inceleme yetkisini açıkça tanıması gerekmektedir.
b. Anlaşma İzleme Birimleri (Komiteler)
Sözleşmelerin uygulanmasını ve taraf devletlerin yükümlülüklerine uyup uymadığını denetlemek üzere “Anlaşma İzleme Birimleri” (Komiteler) kurulmuştur. Bu komiteler tipik yargı-dışı kuruluşlar olup kararları AİHM gibi mahkemeler gibi doğrudan bağlayıcı veya cezai yaptırımlı değildir; ancak uluslararası kamuoyu baskısı oluşturması bakımından büyük önem taşır. Sekretarya hizmetleri İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (İHYK) tarafından yürütülmektedir.
- Irk Ayrımcılığının Kaldırılması Komitesi (CERD): BM bünyesinde yükümlülükleri izlemek üzere oluşturulan ilk Komitedir. 18 tarafsız uzmandan oluşur.
- İnsan Hakları Komitesi: Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi’nin (KSHS) uygulanmasını ve taraf devletlerin bu haklara saygı gösterip göstermediğini denetlemek üzere kurulmuştur.
- Diğer Komiteler: Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi (ESKHK), İşkenceye Karşı Komite (CAT), Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi Komitesi (CEDAW), Çocuk Hakları Komitesi ve Göçmen İşçiler Komitesi.
c. Denetim Usulleri
- Rapor Usulü: Sözleşmeye dayalı en yaygın ve temel denetim usulüdür. Taraf devletler, sözleşmeyi onayladıktan sonra genellikle bir yıl içinde bir başlangıç raporu ve ardından belirli aralıklarla (örneğin KSHS’de her 5 yılda bir, İşkenceye Karşı Sözleşme’de her 4 yılda bir) periyodik raporlar sunmakla yükümlüdürler. Komiteler raporları inceler, devlete sorular yöneltir ve genel yorum veya tavsiyelerini açıklar.
- Devletlerarası Şikâyet Usulü: Bir taraf devletin, başka bir taraf devletin sözleşme hükümlerini yerine getirmediğini ileri sürerek ilgili Komiteye başvurmasıdır. Bu usulün işletilebilmesi için kural olarak her iki devletin de Komitenin inceleme yetkisini tanıması şarttır. Süreç öncelikle taraflar arasında yazılı bildirim ve 3 aylık izahat süresiyle başlar; 6 ay içinde çözülemezse konu Komiteye taşınır ve dostane çözüm aranır.
- Bireysel Başvuru Usulü: Taraf devletin yetki alanındaki bir bireyin, sözleşmede tanınan haklarının ihlal edildiği iddiasıyla doğrudan ilgili Komiteye başvurmasıdır.
- Kabul Edilebilirlik Şartları: Başvurunun yazılı ve imzalı olması, dilekçe hakkının kötüye kullanılmaması, tüm iç hukuk yollarının tüketilmiş olması, aynı konunun başka bir uluslararası/bölgesel organda incelenmiyor olması ve sözleşmeyle bağdaşır olması gerekir.
- Başvuru devlete iletilir; devlet 6 ay içinde görüş sunar. Komitenin ulaştığı sonuçlar ve görüşler tavsiye niteliğindedir.
- Soruşturma Usulü: Taraf bir devletin sözleşmede yer alan hakları ciddi, ağır ve sistematik biçimde ihlal ettiğine dair güvenilir bilgi alındığında yürütülen gizli inceleme usulüdür. Komite üyelerinden birini araştırma yapmakla görevlendirebilir ve taraf devletin rızasıyla ülke ziyareti gerçekleştirilebilir. (Örn. CEDAW SP, CAT, ESKHS SP, ÇHS İhtiyari Protokolü).
- Ziyaret Usulü: İşkenceye Karşı Sözleşmeye Ek Seçimlik Protokol (OPCAT) uyarınca bağımsız uluslararası ve ulusal organlar tarafından kişilerin özgürlüklerinden mahrum bırakıldığı yerlere (cezaevi, karakol vb.) düzenli ziyaretler yapılmasını öngören önleyici denetim sistemidir.
3. Sözleşme-Dışı Koruma Usulleri
a. Hukuksal Dayanağı ve Genel Niteliği
Sözleşme-dışı koruma usulleri, özel bir sözleşmenin onaylanmış olmasına bağlı değildir. Dayanağını doğrudan BM Şartı ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nden (İHEB) alır. Devletin yalnızca BM üyesi olması, bu denetim mekanizmasına tabi olması için yeterlidir.
b. Sözleşme-Dışı Koruma Organları
- BM Genel Kurulu: İnsan hakları konusunda tavsiye kararları alan ve bildirgeler (örn. İHEB) kabul eden ana organdır.
- Güvenlik Konseyi: Uluslararası barış ve güvenliğin korunmasından sorumludur; insan hakları ihlallerinin devletler arası çekişmeye dönüşmesi veya barışı tehdit etmesi durumunda yaptırım gücü olan kararlar alabilir.
- Ekonomik ve Sosyal Konsey (ESK): BM’nin insan hakları alanındaki çalışmalarını koordine eden ana organlardandır.
- İnsan Hakları Konseyi (İHK): BM Genel Kurulu’nun 15 Mart 2006 tarihli kararıyla (60/251), 1946’da kurulmuş olan İnsan Hakları Komisyonu’nun yerini almak üzere kurulmuştur. 47 üyelidir ve BM’nin insan hakları politikasının ana belirleyicisidir.
- İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (İHYK): Daha önce “İnsan Hakları Merkezi” olarak bilinen ve 15 Eylül 1997’den itibaren bu yeni ismiyle anılan, BM sistemindeki tüm insan hakları faaliyetlerinin koordinasyonunu sağlayan yürütme organıdır.
- Uluslararası Adalet Divanı (UAD) ve Mülteciler Yüksek Komiserliği (MYK/UNHCR).
c. Sözleşme-Dışı Denetim Usulleri
- 1235 Usulü (1967): ESK kararıyla oluşturulmuştur. Bir ülkede açık ve sistemli insan hakları ihlallerinin varlığını araştırmak amacıyla kamuya açık toplantılarla yürütülür. Özel ülke veya konu raportörleri atanabilir. Bireysel mağduriyetleri tek tek karara bağlamadığı için teknik anlamda bir “soruşturma yetkisi” değildir; kamusal baskı oluşturmayı amaçlar.
- 1503 Usulü (1970): Belgelerle saptanmış tutarlı ve ağır insan hakları ihlallerini inceleyen gizli bir usuldür. Kişilerin tek tek hak ihlallerini gidermeyi değil, şikâyetin yapıldığı ülkedeki genel ihlal durumunu değerlendirerek dolaylı yoldan çözüm bulmayı hedefler. (2007 yılında İnsan Hakları Konseyi tarafından 5/1 Şikâyet Usulü olarak yenilenmiştir).
- Özel Usuller (Special Procedures): İnsan Hakları Konseyi tarafından belirli ülkelerdeki ihlalleri veya tematik konuları (işkence, yargısız infaz vb.) incelemek üzere özel raportör, özel temsilci, bağımsız uzman atanması veya çalışma grupları kurulmasıdır.
- Acil Eylem (Urgent Action): Bir kişinin işkence, yargısız infaz veya idam riski altında olduğu çok yakın hayati tehlike durumlarında, ilgili raportör veya çalışma grubunca hükümetler nezdinde derhal insani girişimde bulunulmasıdır.
- Evrensel Periyodik Gözden Geçirme Usulü (EPİ / UPR): İnsan Hakları Konseyi’nin en yenilikçi mekanizmasıdır. Büyüklüğüne veya siyasi statüsüne bakılmaksızın tüm BM üyesi devletlerin (193 ülke) insan hakları performansları, her 4.5 yılda bir eşit şartlar altında periyodik olarak gözden geçirilmektedir. İnceleme “Troika” adı verilen 3 devlet temsilcisinden oluşan çalışma grubu tarafından yürütülür.
4. Uzman Kuruluşlarda İnsan Haklarının Korunması
- Uluslararası Çalışma Örgütü (UÇÖ / ILO):
- Diğer uluslararası kuruluşlardan farklı olarak üçlü yapıya (Hükümet, İşçi ve İşveren temsilcileri) sahiptir.
- Denetim Mekanizmaları: Zorunlu Rapor Sistemi (m. 19 ve 22 uyarınca sözleşme onaylanmasa dahi belirli aralıklarla rapor sunma yükümlülüğü), Şikâyet Bildirimi Prosedürleri ve Madde 19 Prosedürüdür.
- UNESCO (Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü): Kendi yetki alanına giren (eğitim, kültür, bilim, bilgiye erişim) hakların korunmasına yönelik şikâyet ve inceleme usulleri yürütmektedir.
5. Uluslararası Ceza Yargısı: Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM)
1998 yılında kabul edilen Roma Statüsü ile kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesi; devletleri değil, en ağır uluslararası suçları (soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu) işleyen bireysel failleri yargılamakla yetkili sürekli ve bağımsız bir uluslararası yargı organıdır.
