1. SOSYAL ÇALIŞMANIN NİTELİĞİ VE FELSEFESİ
A. Bir Meslek Olarak Sosyal Çalışmanın 5 Temel Ögesi (Emre Kongar)
AÖF sınavlarında bir etkinliğin meslek niteliği kazanması ve tanımlanması için Emre Kongar’ın belirttiği 5 temel öge sıkça sorulur:
- Amaç
- Yöntem
- Bilgi haznesi (dağarcığı)
- Uygulama alanı ve uygulayıcılar kadrosu
- Eğitim ve mesleki değerler
Sınav İpucu: Sosyal çalışma uygulaması; değer, amaç, yaptırım, bilgi ve yöntem birliğinden meydana gelir.
B. Meslek Felsefesi ve İnsan Hakları İlişkisi
- İnsan Hakları Uygulama Mesleği: Sosyal çalışma; insan hak ve özgürlüklerine saygı, toplumsal gelişme, sosyal adalet ve sosyo-ekonomik koşulların iyileştirilmesi felsefesine dayanır.
- Geleneksel Hayırseverlikten Hak Temelli Anlayışa Geçiş (Muslih Fer):
- Geleneksel dönemde dinsel ve filantropik (hayırsever) güdülerle yürütülen ve bir lütuf/bağış sayılan yardımlar;
- Çağdaş dönemde devletin ve toplumun yükümlülüğünde olan anayasal bir vatandaşlık hakkı ve uluslararası insan hakkı haline gelmiştir.
- Hümanist ve Demokratik Temel: Sosyal çalışmanın merkezinde insanın değer, onur ve haysiyetine saygı yer alır. İnsanın etnik kökenine, dinine, diline, cinsiyetine, siyasal görüşüne veya yaşam tarzına bakılmaksızın doğrudan hizmet sunulur.
2. SOSYAL HİZMET MESLEĞİNİN DEĞERLERİ VE ETİK İLKELERİ
A. Değer Kavramı ve William Gordon’ın Katkısı
- Değerler, mesleğe felsefi ve ahlaki içerik kazandırır, mesleği disipline eder ve yönlendirir.
- William Gordon: Bilgi ve değer ayrımını ele aldığı “Knowledge and Value: Their Distinction and Relationship in Clarifying Social Work Practice” isimli klasikleşmiş makalesiyle sosyal hizmet uygulamasının değer zeminini kavramsallaştırmıştır.
B. NASW (Amerikan Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği) 6 Temel Mesleki Değeri ve Etik İlkesi
AÖF sınavlarında kesin soru çıkan eşleştirme tablosudur:
| Mesleki Değer | Karşılık Gelen Etik İlke |
|---|---|
| 1. Hizmet | Birincil amaç muhtaç insanlara yardım etmek ve sosyal sorunlarla uğraşmaktır. |
| 2. Sosyal Adalet | Sosyal adaletsizlikle mücadele etmektir (özellikle incinebilir gruplar için). |
| 3. Bireyin Onuru ve Değeri | Bireyin kendine özgü değerine ve onuruna saygı göstermektir. |
| 4. İnsan İlişkilerinin Önemi | İnsan ilişkilerinin iyileştirici rolünün ve öneminin farkında olmaktır. |
| 5. Dürüstlük ve Güvenilirlik | Güvenilir ve dürüst bir tarzda davranmaktır. |
| 6. Yetkinlik | Yalnızca yetkin olunan alanlarda uygulama yapmak ve uzmanlığı geliştirmektir. |
C. Temel Değersel Kavramlar
- Kendi Kaderini Tayin Hakkı (Self-Determination): İhtiyaç içindeki kişinin, ihtiyaçlarının ne olduğuna ve bunların nasıl karşılanması gerektiğine kendisinin karar verme hakkıdır. İnsanın değer/onuruna saygı ile birlikte temel medeni katılım haklarındandır.
- Gizlilik ve Mahremiyet: Mesleki süreçte elde edilen bilgilerin korunması esastır; ülke mevzuatıyla uyuşmazlık yaşansa dahi gizlilik ilkesine bağlı kalınmalıdır.
3. SOSYAL ÇALIŞMANIN KONULARI, ODAĞI VE HEDEF KİTLESİ
- Konusu: İnsan ve toplum sorunlarıdır.
- Odağı ve Müdahale Noktası: İnsanın toplumsal işlevselliği ve çevresiyle (sistemlerle) olan etkileşimidir.
- Amacı: İnsan mutluluğunu, refahını ve sosyal adaleti sağlamaktır.
- Hedef Kitle (Müracaatçı / Başvuru Sahibi / Özel Gereksinim Grupları):
- Toplumsal işlevselliğini yerine getirmekte zorlanan, yoksullar, marjinaller, incinebilir gruplar (vulnerable groups); kadınlar, çocuklar, engelliler, yaşlılar, suçlular, mülteciler, göçmenler ve işsizlerdir.
- Ekip Çalışması (Çok Disiplinli Yapı): Sosyal hizmet alanlarında sadece sosyal çalışmacılar çalışmaz; psikologlar, ruh hekimleri, tabipler, hemşireler, öğretmenler, hukukçular ve ara meslek elemanları (sosyal yardımcılar, yaşlı/hasta bakıcılar) birlikte görev yapar.
4. MESLEĞİN AMAÇLARI VE İŞLEVLERİ
A. Temel Amaçlar (Duyan & Pincus/Minahan)
- İnsanların problem çözme, baş etme ve gelişimsel kapasitelerini artırmak.
- İnsanları kaynak, hizmet ve fırsat sağlayan sistemlerle buluşturmak.
- Sistemlerin etkili ve insancıl çalışmasını sağlamak.
- Sosyal politikaların geliştirilmesine katkı sunmak.
- Risk altındaki grupları güçlendirmek ve sosyal adaleti sağlamak.
B. Sosyal Çalışmacının 3 Temel Rolü (S. Uluğtekin)
AÖF sınavında doğrudan çıkan kalıp bilgidir:
- Güçlendiricilik
- Öğreticilik
- Kolaylaştırıcılık
C. Sağlıklı Toplum Vizyonu (Erich Fromm)
- Sağlıklı Toplum: İnsanın öteki insanları sevme yetisini, yaratıcı çalışmasını, benlik duygusunu artıran, kimsenin başkası için bir “araç” olarak kullanılmadığı toplumdur. Sosyal çalışmanın amacı adaletli ve sağlıklı bir toplumsal yapı kurmaktır.
5. SOSYAL ÇALIŞMANIN BİLGİ TEMELİ VE TÜRKİYE LİTERATÜRÜ (ALANYAZIN)
A. Bilgi Temeli
- Sosyal çalışma bilgisini üretirken tek bir alanla sınırlı kalmaz; sosyoloji, psikoloji, sosyal psikoloji, antropoloji, sosyal politika, ekonomi ve hukuk gibi disiplinlerden yararlanır.
B. Türkiye’deki Sosyal Çalışma Literatürü ve Önemli Eserler (Sınavın En Kritik Yazar-Eser Eşleştirmeleri!)
AÖF testlerinde bu yazarlar ve kitapları doğrudan soru olarak gelir:
- Emre Kongar:
- Eser: Sosyal Çalışmaya Giriş (1972).
- Önemi: Türkiye’de sosyal çalışma alanında yazılmış ilk akademiktir. Terminolojik düzenlemeleri sağlamıştır.
- Nesrin Güran Koşar:
- Eserleri: Sosyal Hizmetlerde Aile ve Çocuk Refahı Alanı (1992), Sosyal Hizmetlerde Yaşlı Refahı Alanı (1996), Sosyal Hizmetlerde Sosyal Yardım Alanı (2000).
- Önemi: Hizmet alanlarına ilişkin Batı literatürüne dayalı temel ders kitaplarını yazmıştır.
- İlhan Tomanbay:
- Eserleri: Sosyal Çalışmayı Yapılandırmak (1999 – ilk mesleki deneme kitabı), Sosyal Çalışma Sözlüğü (1999 – Türkiye’deki ilk mesleki sözlük), Sosyal Olmak (2007), Sosyal Çalışma ve Sosyal Hizmetlerde Önce Kavram (2012).
- İbrahim Cılga:
- Eserleri: Bilim ve Meslek Olarak Türkiye’de Sosyal Hizmet (2004), Sosyal Bilimler ve Sosyal Hizmet (2012 – Burcu Hatiboğlu ile).
- Önemi: Sosyal çalışmanın bilimselliğini ve sosyal reform yönünü vurgulamıştır.
- Veli Duyan:
- Eser: Sosyal Hizmet Mesleği: Temelleri Yaklaşımları Müdahale Yöntemleri (2010).
- Önemi: Mesleğin müdahale yöntemleri, etik değerleri ve kuramlarını içeren temel başvuru kaynağıdır.
- Aziz Şeker:
- Eserleri: Sosyal Çalışma Mesleği (2008), 101 Soruda Sosyal Hizmetler ve Sosyal Çalışma (2009), Sosyal Hizmetlerde Etik (2011), Sosyal Çalışma ve Sosyal Hizmetler Cep Sözlüğü (2015).
- İsmet Galip Yolcuoğlu:
- Eser: Sosyal Hizmete Giriş (2012).
📝 AÖF SINAVLARINDA ÇIKAN / ÇIKABİLECEK ÖRNEK SORU TİPLERİ
Aşağıdaki sorular kitabınızın ünite sonu değerlendirme soruları ve AÖF çıkmış soru kalıpları esas alınarak hazırlanmıştır:
- Emre Kongar’a göre bir etkinliğin meslek olarak kabul edilmesi için gerekli ögeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
- A) Amaç
- B) Yöntem
- C) Bilgi dağarcığı
- D) Eğitim ve mesleki değerler
- E) Yöntem farklılığı (Cevap: E)
- Sosyal çalışma mesleğinin felsefesi hangi temel kavram üzerinde şekillenmektedir?
- A) İnsan hakları
- B) Sivil toplum örgütleri
- C) Marjinal fayda
- D) Büyüme oranı
- E) Dini yükümlülük (Cevap: A)
- Sosyal hizmet alanında müracaatçının kendi sorunları ve çözümleri hakkında karar verme hakkını ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bireyselleşme
- B) Kendi kaderini tayin (Self-determination)
- C) Sosyal inceleme
- D) Mülakat
- E) Vaka yönetimi (Cevap: B)
- S. Uluğtekin’e göre sosyal çalışmacının birey ve çevre stresleriyle uğraşırken üstlendiği 3 temel rol hangisidir?
- A) Güçlendiricilik, Öğreticilik, Kolaylaştırıcılık
- B) Yöneticilik, Denetçilik, Ceza vericilik
- C) Soruşturmacılık, Analistlik, Planlamacılık
- D) Terapistlik, Hekimlik, Avukatlık (Cevap: A)
- NASW tarafından belirlenmiş etik ilkelere göre “Sosyal hizmet uzmanlarının adaletsizlikle mücadele etmesi” hangi mesleki değerin karşılığıdır?
- A) Hizmet
- B) Sosyal Adalet
- C) Dürüstlük
- D) Yetkinlik
- E) İnsan ilişkilerinin önemi (Cevap: B)
- Türkiye’de alanla ilgili çıkarılan İLK mesleki sözlük olan “Sosyal Çalışma Sözlüğü” (1999) hangi yazara aittir?
- A) Emre Kongar
- B) Nesrin Koşar
- C) İlhan Tomanbay
- D) Veli Duyan
- E) İbrahim Cılga (Cevap: C)
- Aşağıdakilerden hangisi sosyal çalışma uygulamasında öncelikli olarak yararlanılan bilim dalları arasında yer almaz?
- A) Sosyoloji
- B) Psikoloji
- C) Ekonomi
- D) Sosyal Antropoloji
- E) Zooloji (Cevap: E)
