1. Doğu Avrupa Ülkelerindeki Yönetim Değişiklikleri (Doğu Bloku’nun Dağılması)
Helsinki Nihai Senedi’nin Etkisi (1975): Yumuşama Dönemi’nde 35 ülkenin katılımıyla kabul edilen Helsinki Nihai Senedi, hukuki bir bağlayıcılığı olmasa da Doğu Bloku ülkelerindeki aydınlar ve milliyetçi grupların hak ile özgürlük taleplerini cesaretlendirmiştir. Gorbaçov’un uygulamaya koyduğu glasnost ve perestroyka hamleleri de dağılmayı durduramamıştır.
Polonya:Lech Wałęsa liderliğindeki Dayanışma Hareketi’nin (Solidarność) başlattığı işçi eylemleri sonucunda 1989’da bağımsız seçimler yapılmış ve komünist yönetim iktidardan düşürülmüştür. Polonya, komünist sistemin yıkıldığı ilk Doğu Avrupa ülkesi olmuştur.
Çekoslovakya ve Kadife Devrim: Prag’da Vaclav Havel liderliğinde yürütülen kansız protesto gösterileri sonucunda komünist yönetim devrilmiş ve bu sürece Kadife Devrim adı verilmiştir. Çekoslovakya, 1993 yılında barışçıl bir şekilde Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olarak iki ayrı devlete bölünmüştür.
Romanya: Komünist rejimin şiddet kullanılarak devrildiği tek Doğu Avrupa ülkesidir. 1965-1989 yılları arasında ülkeyi yöneten baskıcı lider Nikolay Çavuşesku, 1989 yılındaki halk ayaklanması sonucu iktidardan indirilmiştir.
2. Doğu ve Batı Almanya’nın Birleşmesi
Halk Ayaklanmaları ve Göç Krizleri: Doğu Almanya’daki komünist rejime karşı başlayan gösteriler ve Batı elçiliklerine yönelik kitlesel sığınma talepleri uluslararası bir krize yol açmıştır.
Berlin Duvarı’nın Yıkılışı (9 Kasım 1989): Ayaklanmaların önüne geçemeyen Doğu Alman yönetimi kapıları açmak zorunda kalmış; Ocak 1990’da Soğuk Savaş’ın en önemli simgesi olan Berlin Duvarı yıkılarak Berlin’in iki kanadı birleşmiştir.
Moskova Antlaşması (12 Eylül 1990): Batı Almanya Başbakanı Helmut Kohl’ün diplomatik girişimleriyle SSCB, ABD, İngiltere, Fransa, Doğu Almanya ve Batı Almanya arasında Moskova Antlaşması imzalanmış ve Almanya tek devlet çatısı altında birleşmiştir.
3. Avrupa Birliği’nin Genişlemesi ve Derinleşmesi
AET’den Avrupa Birliği’ne: 1957 Roma Antlaşması ile kurulan Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET); 1973 (İngiltere, İrlanda, Danimarka), 1981 (Yunanistan) ve 1986 (İspanya, Portekiz) katılımlarıyla genişlemiştir.
Maastricht Antlaşması (1992/1993): İmzalanan antlaşmayla AET’nin ismi resmi olarak Avrupa Birliği (AB) adını almıştır.
Üyelik Kriterleri:
Kopenhag Kriterleri (1993): Demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve azınlık güvencelerini şart koşar.
Madrid Kriteri (1995): AB mevzuatını uygulayabilecek idari ve hukuki altyapı/kapasite zorunluluğu getirmiştir.
Tarihî Genişleme Dalgaları: 1995 (Avusturya, Finlandiya, İsveç); 2004’te 10 ülke (Çek Cumhuriyeti, Slovakya, Slovenya, Polonya, Macaristan, Estonya, Letonya, Litvanya, Malta, GKRY); 2007 (Bulgaristan, Romanya) ve 2013’te Hırvatistan birliğe dâhil olmuştur.
Brexit (31 Ocak 2020): İngiltere kendi kararıyla AB’den ayrılan ilk ülke olmuştur.
Yeni Adaylar: 2022’de Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında Ukrayna ve Moldova aday ülke statüsüne alınmıştır.
4. Yugoslavya’nın Dağılması ve Balkan Savaşları
Dağılma Süreci: Tito’nun 1980’deki ölümünün ardından Slobodan Miloseviç 1987’de aşırı Sırp milliyetçisi politikalarla özerklikleri kaldırmış; bu durum üzerine Slovenya ve Hırvatistan 1991’de bağımsızlık ilan ederek iç savaşı başlatmıştır.
Bosna Savaşı (1992-1995) ve Soykırım:
Aliya İzzetbegoviç liderliğinde Bosna-Hersek 3 Mart 1992’de bağımsızlığını ilan etmiştir.
Sırplar, Bosnalı Müslümanlara karşı Srebrenica başta olmak üzere ağır katliamlar ve etnik temizlik gerçekleştirmiştir. BM’nin silah ambargosu ve küresel güçlerin duyarsızlığı Sırpların lehine işlemiştir.
NATO hava harekâtı düzenlemiş; 1995’te imzalanan Dayton Barış Antlaşması ile Bosna Savaşı sona ermiştir.
Kosova Savaşı (1998-1999):
Sırpların Kosova’nın özerkliğini kaldırması üzerine Arnavutlar Kosova Kurtuluş Ordusu (UÇK) çatısı altında direnişe geçmiştir.
NATO 24 Mart 1999’da hava operasyonu başlatmış (Türkiye 11 savaş uçağıyla katılmıştır); Sırpların çekilmesiyle KFOR barış gücü kurulmuş ve Kosova 2008’de bağımsız olmuştur.
Kuzey Makedonya İsim Sorunu: Yunanistan ile yaşanan 27 yıllık isim uyuşmazlığı 2018 Prespa Anlaşması ile çözülmüş ve ülkenin adı Kuzey Makedonya olmuştur.
💡 Sınavda Çıkabilecek Anahtar Kavramlar ve İpuçları
Kadife Devrim (1989): Çekoslovakya’da Vaclav Havel önderliğinde kansız şekilde gerçekleşen ve komünist yönetimi deviren halk hareketidir.
Solidarność (Dayanışma Hareketi): Polonya’da Lech Wałęsa liderliğinde komünizmin yıkılmasını sağlayan ilk Doğu Avrupa işçi hareketidir.
Maastricht Antlaşması (1992/1993): AET’yi Avrupa Birliği (AB) ismine kavuşturan kurucu antlaşmadır.
Dayton Barış Antlaşması (1995): Bosna Savaşı’nı sona erdiren diplomatik barış antlaşmasıdır.
Prespa Anlaşması (2018): Yunanistan ile yaşanan isim krizini çözerek Makedonya’nın adını Kuzey Makedonya yapan anlaşmadır.
