5.3. ORTA DOĞU VE AFGANİSTAN’DA MEYDANA GELEN SİYASİ GELİŞMELER

Camp David Sonrası Durum ve Sabra-Şatilla Katliamı (1982): 1979 Camp David Antlaşması’yla Mısır’ın İsrail’i tanıması ve ABD’den yardım alarak çizgi değiştirmesi, Arap dünyasındaki ortak mücadele zeminini zayıflatmıştır. İsrail’in Lübnan’ı işgali sırasında Beyrut yakınlarındaki Sabra ve Şatilla mülteci kamplarına giren Lübnanlı Hristiyan falanjist milisler, İsrail Savunma Bakanı Ariel Şaron (“Beyrut Kasabı”) denetiminde binlerce sivil Filistinliyi katletmiştir. Birleşmiş Milletler 16 Aralık 1982’de bu katliamı soykırım olarak kınamıştır.
Filistin Halkının Direnişi: I. İntifada (1987): Cebaliye Mülteci Kampı’nda Filistinlilerin İsrail araçlarınca katledilmesi üzerine başlayan ve “topyekûn direniş” anlamına gelen I. İntifada hareketinde Yaser Arafat ve FKÖ öncülüğünde genel grev, boykot ve sivil itaatsizlik eylemleri yapılmıştır.
II. İntifada (2000) ve Muhammed Durra: Mescid-i Aksa krizleri sırasında 11 yaşındaki Muhammed Durra’nın babasının kucağında İsrail askerlerince katledilmesi II. İntifada’nın sembolü olmuştur. Uluslararası Af Örgütü İsrail’in kamplara saldırılarını savaş suçu saymıştır. 2004’te Arafat’ın vefatı sonrası Filistin Devlet Başkanlığına Mahmud Abbas seçilmiştir.

I. Körfez Savaşı (1990-1991): İran-Irak Savaşı sonrası ağır ekonomik krize giren Irak lideri Saddam Hüseyin’in Kuveyt’i işgal etmesi üzerine ABD öncülüğündeki 28 ülkelik koalisyon ordusu 1991’de “Çöl Fırtınası Harekâtı” başlatarak Irak ordusunu dağıtmış ve Kuveyt’i kurtarmıştır. 1998’de silah denetim krizleri sebebiyle ABD ve İngiltere Irak’a “Çöl Tilkisi Harekâtı” düzenlemiştir.
II. Körfez Savaşı (2003): ABD ve İngiltere’nin kitle imha silahı bulunduğu iddiasıyla başlattığı “Özgürleştirme Operasyonu” ile Irak işgal edilmiş, Saddam Hüseyin devrilerek 2006’da idam edilmiştir. 2005 seçimleriyle Celal Talabani cumhurbaşkanı seçilse de iddia edilen kimyasal silahlar bulunamamış; ülke etnik ve mezhepsel çatışmalarla bölünmenin eşiğine gelmiştir.

11 Eylül Saldırıları (2001): New York’taki Dünya Ticaret Merkezi ve Washington’daki Pentagon binalarına düzenlenen terör saldırıları sonrası ABD, El Kaide terör örgütünü ve onu barındıran Afganistan’daki Taliban rejimini hedef almıştır.
Afganistan Harekâtı (7 Ekim 2001): NATO ve müttefiklerin desteğiyle başlatılan askerî harekâtta Kuzey İttifakı ile iş birliği yapılarak Taliban yönetimi devrilmiştir. 11 Eylül sonrasında devletlerin güvenlik ve tehdit algıları değişmiş, “asimetrik savaş” ve küresel terörizm en büyük güvenlik tehdidi olarak öne çıkmıştır.

Sınır Aşan Sular: Fırat, Dicle, Asi, Ürdün ve Nil nehirleri gibi sınır aşan suların paylaşımı, iklim değişikliği ve nüfus artışıyla birleşerek bölgede çatışma riski oluşturmaktadır.
Golan Tepeleri: İsrail’in 1967’de Suriye’ye ait su kaynakları bakımından zengin Golan Tepelerini işgal ve 1981’de ilhak etmesi su krizini tırmandırmıştır.

Doğuşu (Tunus – 2010): 17 Aralık 2010’da Muhammed Buazizi’nin kendisini yakmasıyla başlayan Yasemin Devrimi sonucu 23 yıllık Devlet Başkanı Zeynel Abidin Bin Ali ülkeyi terk etmiştir.
Mısır: Tahrir Meydanı gösterileriyle Hüsnü Mübarek devrilmiş; Haziran 2012’de seçilen Muhammed Mursi, 3 Temmuz 2013’te Abdülfettah el Sisi’nin gerçekleştirdiği askerî darbe ile görevden uzaklaştırılmıştır.
Libya: Muammer Kaddafi’ye karşı başlayan gösteriler NATO müdahalesiyle iç savaşa dönüşmüş, Kaddafi’nin öldürülmesiyle rejim yıkılmıştır. Ülke Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükümeti ile Tobruk merkezli Hafter yönetimi arasında bölünmüştür.
Yemen ve Bahreyn: Yemen’de Ali Abdullah Salih devrilmiş, Şii Husiler ile yönetim arasında kanlı iç savaş çıkmıştır. Bahreyn’deki protestolara Körfez İşbirliği Konseyi müdahale etmiştir.
Suriye İç Savaşı: 15 Mart 2011’de Dera kentinde başlayan gösteriler iç savaşa dönüşmüş; Özgür Suriye Ordusu (ÖSO), DEAŞ ve PYD/YPG gibi yapılar ortaya çıkmıştır. Rusya ve İran Esad rejimini desteklerken; Cenevre, Astana ve Soçi süreçleriyle çözüm aranmıştır. Aralık 2024’te muhaliflerin Şam’ı ele geçirmesiyle 61 yıllık Baas rejimi feshedilmiştir. Savaş II. Dünya Savaşı’ndan sonraki en büyük mülteci krizine yol açmıştır.

Sabra ve Şatilla (1982): Ariel Şaron denetiminde binlerce Filistinli mültecinin katledildiği soykırımdır.
İntifada: İsrail işgaline karşı Filistin halkının başlattığı topyekûn direniştir.
Çöl Fırtınası (1991) & Özgürleştirme Operasyonu (2003): Sırasıyla I. ve II. Körfez Savaşlarında ABD öncülüğünde Irak’a düzenlenen askerî harekâtlardır.
Yasemin Devrimi (2010): Tunus’ta Arap Baharı’nı başlatan ve Bin Ali rejimini deviren halk hareketidir.
Asimetrik Savaş: 11 Eylül sonrası küresel terör örgütleri ve devlet dışı aktörlerin dahil olduğu yeni çatışma ortamıdır.