1. Bölgesel Koruma Sistemlerinin Doğuşu ve Niteliği
- Bölgesel Sistemlerin Avantajı: BM Şartı’nın başlangıçta bölgesel düzeyde yalnızca barış ve güvenliğin korunmasını öngörmüş olması ve küresel mekanizmaların yetersiz kalması bölgesel girişimleri doğurmuştur. Bölgesel sistemler, üye devletler arasında ortak değerler ve daha güçlü siyasi yaptırımlar içerdiğinden uyum ve denetim açısından uluslararası sistemlere göre daha etkili ve hızlı sonuçlar üretir.
- Temel Bölgesel Sistemler: İnsan haklarını korumayı amaçlayan üç ana bölgesel sistem Avrupa Konseyi (AK), Amerikan Devletler Teşkilatı (ADT) ve Afrika Birliği (AB) bünyesinde kurulmuştur. (Arap Ligi, Bağımsız Devletler Topluluğu ve Asya-Pasifik sistemleri de oluşum/gelişim aşamasındadır).
2. Avrupa’da İnsan Haklarının Korunması
a. Yargısal Koruma Usulleri
- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM):
- 1950 yılında imzalanıp 1953’te yürürlüğe giren İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi (İHAS) ile kurulmuş ilk uluslararası yargısal denetim organıdır. İHAS, devletler arası karşılıklılık (mütekabiliyet) esasına dayanmayan objektif bir güvence düzeni getirmiştir.
- Başvuru Yolları: Mahkemeye taraf devletlerin başvurabileceği Devlet Başvurusu ve haklarının ihlal edildiğini ileri süren birey, grup veya sivil toplum kuruluşlarının yapabileceği Bireysel Başvuru yolları açıktır. Başvuru için iç hukuk yollarının tüketilmiş olması ve kesin karardan itibaren 6 aylık süre şartı aranmaktadır.
- Mahkemenin Yapısı: AİHM’de taraf devlet sayısı kadar bağımsız hâkim görev yapar. Hâkimler, taraf devletlerin sunduğu 3 kişilik aday listesi üzerinden Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi (AKPM) tarafından seçilir. Hâkimler geldikleri devletleri temsil etmez, kendi adlarına görev yaparlar. Mahkeme; tek hâkim, 3 hâkimli Komiteler, 7 hâkimli Daireler ve 17 hâkimden oluşan Büyük Daire şeklinde örgütlenmiştir.
- Kararların İnfazı: AİHM kararlarının ve dostane çözüm kararlarının uygulanmasını ve taraf devletlerce yerine getirilmesini denetleme görevi Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’ne aittir.
- Avrupa Toplulukları Adalet Divanı (ATAD):
- 1952/1957 antlaşmalarıyla kurulan ATAD, Avrupa Birliği (Topluluk) hukukunun (kurucu antlaşmalar ve ikincil mevzuatın) tüm üye ülkelerde birörnek uygulanmasını ve yorumlanmasını sağlamakla görevli yargı organıdır.
b. Yargısal Nitelikte Olmayan Koruma Usulleri
- Avrupa İşkenceyi Önleme Sözleşmesi Denetim Sistemi: İşkenceyi Önleme Komitesi (CPT), özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin bulunduğu yerlere (cezaevi, karakol vb.) bağımsız ve önleyici ziyaretler gerçekleştirir.
- Avrupa Sosyal Şartı Denetim Sistemi: Sosyal ve ekonomik hakları koruyan Şartın denetimi Avrupa Sosyal Haklar Komitesi tarafından yürütülür. Rapor usulünün yanı sıra, 1995 Ek Protokolü ile işçi/işveren sendikaları ve STK’ların başvurabildiği Kolektif Şikâyet Sistemi kabul edilmiştir.
- Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserliği: Bütün üye devletlerde insan hakları bilincini geliştirmek amacıyla 1999’da kurulan bağımsız, yargısal olmayan bir organdır. Bireysel şikâyetleri karara bağlama yetkisi yoktur; ancak güvenilir bilgiler temelinde saha incelemeleri yapıp raporlar sunar.
- Avrupa Birliği ve AB Temel Haklar Şartı (2000): Klasik kişisel, siyasal ve sosyal hakların yanında biyoteknoloji, tıp ve bilişimdeki gelişmelerle ortaya çıkan yeni kuşak hakları da düzenler. Şartta hem herkese tanınan temel haklar hem de sadece Birlik vatandaşlarına tanınan vatandaşlık hakları yer alır.
- Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT): 1975 Helsinki Nihai Senedi ile başlayan süreç 1995’te teşkilata dönüşmüştür. Yazılı bir kurucu antlaşması olmadığı için “atipik” bir uluslararası kuruluştur. İnsan hakları boyutu “İnsani Boyut Mekanizmaları” (Viyana Mekanizması ve Moskova Mekanizması) aracılığıyla izlenir.
3. Amerika’da İnsan Haklarının Korunması
Amerika kıtasındaki koruma sistemi, 1948 tarihli Amerikan Devletler Teşkilatı (ADT) Kurucu Antlaşması, 1948 tarihli Amerikan İnsanın Hakları ve Ödevleri Bildirgesi ile 1969 tarihli Amerikan İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS – San José) metinlerine dayanır.
- Kurumsal Çerçeve ve Organlar:
- Amerikalılararası İnsan Hakları Komisyonu (1959): ADT’nin özerk bir organıdır. Bireysel ve devletler arası başvuruları inceleme, üye ülkelere araştırma ziyaretleri yapma ve insan hakları durum raporları hazırlama yetkisine sahiptir.
- Amerikalılararası İnsan Hakları Mahkemesi (1969): San José (Kosta Rika) merkezli yargı organıdır. Üstün ahlaki niteliklere sahip 7 bağımsız hâkimden oluşur. Mahkeme, zorunlu yargı yetkisini kabul eden devletler üzerindeki ihlal davalarını karara bağlar.
- Koruma Usulleri: Raporlar, devletlerarası başvurular ve doğrudan bireysel başvuru usullerinden oluşur.
4. Afrika’da İnsan Haklarının Korunması
Afrika sistemi, 1963’te kurulan Afrika Birliği Teşkilatı (ABT – 2002’den itibaren Afrika Birliği) çerçevesinde şekillenmiş en genç bölgesel sistemdir.
- Temel Metin (Afrika İnsan ve Halkların Hakları Şartı – 1981):
- Diğer bölgesel sözleşmelerden farklı ve özgün olarak; kişisel ve sosyal hakların yanında “Halkların Hakları”na (kolektif haklar) geniş yer vermiştir.
- Ayrıca bireylerin ve toplulukların aileye, topluma ve devlete karşı ödevlerini katalog halinde alfabetik olarak düzenleyen tek bölgesel belgedir.
- Kurumsal Çerçeve ve Organlar:
- Afrika İnsan ve Halkların Hakları Komisyonu (1987 – Banjul/Gambiya): 11 bağımsız uzmandan oluşur. Komisyon, tekil olaylardan ziyade ülkelerdeki kitlesel, yoğun ve ağır ihlalleri inceleme yetkisine sahiptir.
- Afrika İnsan ve Halkların Hakları Mahkemesi: 1998 tarihli Ek Protokol ile kurulmuş bölgesel yargı organıdır.
- Koruma Usulleri:
- Rapor Usulü: Taraf devletler diğer sözleşmelere kıyasla daha kısa bir süre olan her 2 yılda bir ülkedeki gelişmelere dair rapor sunmakla yükümlüdür.
- Devlet Başvuruları: Bir devletin yazılı bildirimle başka bir devletten insan hakları uygulamalarına ilişkin izahat isteme usulüdür.
- Kişisel Başvurular: Şart ihlallerine karşı yapılan bireysel şikâyetlerdir.
