1. Sosyal Güvenlik Kavramı ve Tanımı
- Terim Anlamı ve Doğuşu: Sosyal güvenlik terimi ilk kez 1935 yılında ABD’de çıkarılan Sosyal Güvenlik Kanunu (Social Security Act) ile hukuk düzenine girmiştir. Ardından 1941 Atlantik Şartı ve 1948 BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi (22. ve 25. maddeler) ile evrensel bir insan hakkı olarak kabul görmüştür.
- Tehlike (Sosyal Risk): İnsanların istek ve iradeleri dışında meydana gelen, geldiği zaman onlara zarar vererek muhtaç durumda bırakan ve koruma ihtiyacı doğuran olaylardır.
- Gelir Transferi İşlevi: Sosyal güvenlik, özü itibarıyla bir gelir transferi mekanizmasıdır. Sağlıklı olanlardan hastalara, gençlerden yaşlılara, çalışan ve geliri olanlardan çalışamayanlara doğru geliri yeniden dağıtarak toplumsal refahı ve adaleti sağlar.
2. Sosyal Güvenlik Yöntemleri ve Teknikleri
a. Geleneksel Sosyal Güvenlik Yöntemleri (Primsiz / Doğal Yöntemler)
İnsanlık tarihinin başlangıcından modern devlet sistemlerine kadar kullanılan yöntemlerdir. Günümüzde de varlığını sürdürse dahi birincil derecede koruma sağlama işlevi zayıflamıştır.
- Türleri: Bireysel tasarruflar, aile içi yardımlaşma, komşuluk ve akrabalığa dayalı (tanıma-bilme faktörüne bağlı) yardımlaşma, dini yardımlar ve kurumsallaşmış (vakıf vb.) sosyal yardımlardır.
- Özellikleri: Yardım yapılan kişinin hukuki bir talep hakkı yoktur; yapılan yardımın miktarı, süresi ve yeri belirsizdir.
b. Modern Sosyal Güvenlik Yöntemleri
Sanayi toplumunun değişen koruma ihtiyaçlarını karşılamak üzere devlet eliyle ve kanunlarla oluşturulmuş sistemlerdir.
- Sosyal Sigortalar (Primli Rejim): Sigortacılık tekniğine dayanır. Devlet tarafından kurulması, katılımın zorunlu olması, çalışanların ve işverenlerin prim ödemesi, özerk yönetime sahip olması ve hak/yükümlülüklerin kanunla belirlenmesi temel ilkeleridir.
- Devletçe Korunma / Kamu Sosyal Güvenlik Harcamaları (Primsiz Rejim): Prim ödeme gücü olmayan muhtaç vatandaşlara, engellilere, yaşlılara, gazilere ve kimsesiz çocuklara vergi gelirlerinden karşılıksız sağlanan sosyal güvenlik garantisidir.
c. Tamamlayıcı Sosyal Güvenlik Yöntemleri
Devletin sağladığı temel/asgari koruma seviyesini yetersiz bulanların başvurabileceği ilave sistemlerdir.
- Örnekler: Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), özel sağlık/hayat sigortaları ile mesleki dayanışma sandıkları (örneğin OYAK, İLKSAN) tamamlayıcı yöntemlerdir.
3. Uluslararası Standartlar ve Sosyal Riskler
ILO’nun 102 sayılı “Sosyal Güvenliğin Asgari Normları Sözleşmesi” uyarınca sosyal güvenlik sistemlerinin güvence altına aldığı 9 temel sosyal risk bulunmaktadır:
- Hastalık (Tedavi edici hizmetler)
- Hastalık (Gelir kaybının karşılanması / Geçici iş göremezlik)
- İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları
- Analık
- Yaşlılık
- Malullük
- Ölüm
- İşsizlik
- Aile Ödenekleri (Çocuk sayısına bağlı gelir yetersizliği)
(Not: İlk defa 1995 yılında Almanya’da uygulanmaya başlayan Bakım Sigortası, ILO’nun 102 sayılı sözleşmesinde yer almayan yeni bir sigorta koludur).
4. Sigorta Kolları ve Özellikleri
- İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları Sigortası: Bir ülkenin iktisadi gelişme seviyesinden bağımsız olarak dünyada ilk oluşturulan sigorta koludur.
- Yaşlılık Sigortası: En fazla sayıda sigortalının faydalandığı ve en fazla harcama yapılan uzun vadeli sigorta koludur. Sosyal güvenlik sistemleri mali krize girdiğinde emeklilik yaşının yükseltilmesi gibi önlemlerle ilk müdahale edilen alandır.
- İşsizlik Sigortası: Kurulması doğrudan sanayileşme ve iktisadi gelişmişlik seviyesine bağlı olan, en son gelişen sigorta koludur. İşsizlik ödeneği sağladığı için bir pasif istihdam politikası aracıdır.
- Hastalık Sigortası: Organizasyon ve finansman bakımından yüksek kaynak gerektiren, maliyeti yüksek bir sigorta koludur.
5. Sosyal Sigortaların Kapsamı ve Özel Sigortalardan Farkları
- Kişi Bakımından Kapsam: Sosyal sigortalarda primi çalışan öder; ancak koruma garantisi sadece sigortalıyı değil, onun eşini, çocuklarını ve ana-babasını (bakmakla yükümlü olunan kişiler / hak sahipleri) kapsar.
- Özel Sigortalardan Farkları:
- Sosyal sigortalarda katılım zorunludur, özel sigortalarda isteğe bağlıdır.
- Sosyal sigortaları devlet kurar, denetler ve iflas etmez (garantördür); özel sigortalar kâr amaçlıdır ve iflas edebilir.
- Sosyal sigortalarda aile esas alınır; özel sigortalarda her birey için ayrı prim ödenir.
- Sosyal sigortalarda risk durumuna göre ayrım yapılmaksızın herkes kapsama alınırken; özel sigortalarda riski yüksek olan gruplar kapsama alınmaz veya çok yüksek prim talep edilir.
