6.1. Cumhuriyet Dönemi Bilim Politikası ve Yeni Bilim Kurumları
6.1.1. Cumhuriyet Dönemi Bilim Politikası
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte eğitim ve bilim alanında çağdaş, akılcı ve milli ihtiyaçlara yanıt veren yeni bir bilim politikası benimsenmiştir.
- Atatürk’ün Bilime Bakışı: “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir.” ve “Bilim ve fen için kayıt ve koşul yoktur.” ilkeleri doğrultusunda bilimsel çalışmalar devlet politikasının temeline yerleştirilmiştir.
- Temel Amaçlar: Toplumu çağdaş uygarlık düzeyine ulaştırmak, nitelikli bilim insanları yetiştirmek, sanayi ve teknolojiyi geliştirerek üretimi artırmak ve sorunlara bilimsel çözümler üretmektir.
- 1946 Üniversiteler Kanunu: Yükseköğretimi sistemleştirmek, üniversitelerin kamu ve özel sektörle iş birliği içinde milli nitelikte araştırmalar yapmasını sağlamak amacıyla çıkarılmıştır.
6.1.2. Cumhuriyet Dönemi Yeni Açılan Bilim Kurumları ve Çalışmaları
Eğitimin ilerlemesi ve bilimsel araştırmaların kurumsallaşması amacıyla açılan başlıca kurumlar şunlardır:
- Türk Tarih Kurumu (TTK – 1931): Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde kurulmuştur. Türk tarihini bilimsel yöntemlerle araştırmak, belgeleri incelemek, ulusal/uluslararası kongreler düzenlemek ve arkeolojik kazıları desteklemekle görevlidir.
- Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA – 1935): Türkiye’nin yer altı kaynaklarını, maden ve enerji potansiyelini araştırmak ve jeolojik haritalar hazırlamak amacıyla kurulmuştur. Bünyesinde MTA Tabiat Tarihi Müzesi bulunmaktadır.
- Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK – 1963): Bilim ve teknoloji politikalarını yönlendiren öncü kuruluştur. Akademik projeleri destekler, burslar verir, popüler bilim yayınları çıkarır, bilim fuarları/olimpiyatları düzenler ve Göktürk, İMECE gibi uydu projelerini yürütür.
- ASELSAN (1975): Türk Silahlı Kuvvetleri’nin ve ülkenin güvenlik ihtiyaçlarını yerli ve millî imkânlarla karşılamak, savunma sanayisinde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla kurulmuştur.
- Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA – 1993): Bilim insanlarını bir araya getirmek, araştırmaları teşvik etmek, bilimsel danışmanlık yapmak, başarılı araştırmacılara ödül ve burs sağlamakla görevlidir.
- Türkiye Uzay Ajansı (TUA – 2018): Millî uzay programlarını hazırlamak, uydu, gök bilimi ve astrofizik alanındaki çalışmaları ulusal düzeyde koordine etmek amacıyla kurulmuştur.
- Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK – 2018): Nükleer teknoloji, yenilenebilir enerji, enerji verimliliği ve maden araştırmaları yürütür.
6.2. Cumhuriyet Dönemi Bilim İnsanlarının Çalışmaları
Cumhuriyet Dönemi’nde yetişen vatansever bilim insanları, hem ulusal kalkınmaya katkı sağlamış hem de uluslararası bilim dünyasında kabul gören önemli başarılara imza atmışlardır.
6.2.1. Bilim Tarihi
- Aydın Sayılı (1913-1993): Harvard Üniversitesi’nde dünyadaki ilk bilim tarihi doktorasını tamamlayan bilim insanıdır. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde ülkemizin ilk bilim tarihi kürsüsünü kurmuş; İslam Dünyasında Bilim Kurumları eseriyle tanınmıştır.
- Fuat Sezgin (1924-2018): Frankfurt Üniversitesinde Arap-İslam Bilim Tarihi Enstitüsünü kurmuştur. 5 ciltlik İslam’da Bilim ve Teknik eserini yazmış; Frankfurt ve İstanbul Gülhane Parkı’ndaki İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzelerinin açılmasına öncülük etmiştir. “Batı bilimi, İslam biliminin çocuğudur” anlayışıyla bilim tarihindeki eksik halkanın İslam medeniyeti olduğunu belgelemiştir.
6.2.2. Sosyal Bilimler, Tarih ve Felsefe
- Halil İnalcık (1916-2016): Osmanlı tarihini arşiv belgelerine dayanarak sosyo-ekonomik ve kültürel boyutlarıyla incelemiş; Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600) eseriyle dünya çapında otorite kabul edilmiştir.
- Mehmet Fuat Köprülü (1890-1966): Türk edebiyatını bilimsel ve karşılaştırmalı yöntemlerle ele alarak Türkiye’de modern edebiyat tarihi araştırmalarını kurumsallaştırmıştır.
- Teoman Duralı (1947-2021): Biyoloji felsefesi ve felsefe-bilim anlayışının öncüsüdür. Kutadgubilig: Türkçenin Felsefe-Bilim Sözlüğü adlı eseri hazırlamıştır.
6.2.3. Doğa Bilimleri, Tıp, Matematik ve Mühendislik
- Cahit Arf (1910-1997): Matematiğe kendi adıyla anılan Arf sabiti, Arf halkaları, Arf kapanışları ve Hesse-Arf kuramını kazandıran dünyaca ünlü matematikçidir.
- Aziz Sancar (d. 1946): DNA onarımı, hücre döngüsü ve kanser araştırmaları alanındaki çığır açan buluşlarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü kazanan ilk Türk bilim insanıdır.
- Hatice Nüzhet Gökdoğan (1910-2003): Türkiye’nin ilk kadın gök bilimcisi, ilk kadın dekanıdır; Türk Astronomi Derneğini kurmuştur.
- Mahmut Gazi Yaşargil (1925-2025): “Yüzyılın Beyin Cerrahı” unvanına sahip olup cerrahi mikroskobu mikro-nöroşirürjide kullanarak beyin ameliyatlarında devrim yapmıştır.
- Oktay Sinanoğlu (1935-2015): “Türk Einstein’ı” olarak tanınan en genç profesördür; kuantum fiziği/kimyasında teoremler geliştirmiş ve Türkçenin bilim dili olarak korunmasını savunmuştur.
- Atilla Bir (1941-2024): Klasik Dönem İslam bilim ve teknoloji eserlerinin (Cezerî, Benî Musa Kardeşler) mekanik düzeneklerini modern bilim diliyle yeniden yorumlamıştır.
- Özdemir Bayraktar (1949-2021): Türkiye’nin ilk yerli ve millî insansız hava aracı (İHA/SİHA) projelerinin ve savunma sanayisi teknolojilerinin geliştirilmesine öncülük etmiştir.
