1. Genel Olarak Kanun Yolları ve Temel Sınıflandırmalar
Yargılama faaliyetini yürüten hâkim ne kadar dikkatli ve titiz davranırsa davayı yürütürken veya karara bağlarken hata yapabilir. Hâkimlerin yaptıkları maddi ve hukuki hataların düzeltilmesi, kararların denetlenmesi ve ülkede hukuk birliğinin sağlanması amacıyla kanun yolları düzenlenmiştir.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) sekizinci kısmında “Kanun Yolları” başlığı altında İstinaf, Temyiz ve Yargılamanın İadesi düzenlenmiştir.
A. Kanun Yollarının Temel Ayrımı (Sınavın En Sevdiği Kısım!)
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
| KANUN YOLLARININ SINIFLANDIRILMASI |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| ÖLÇÜT | BİRİNCİ KATEGORİ | İKİNCİ KATEGORİ |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Kararın Kesinleşip Kesinleşmemesi | OLAĞAN KANUN YOLU | OLAĞANÜSTÜ KANUN YOLU |
| | Henüz kesinleşmemiş kararlara | Kesinleşmiş mahkeme |
| | karşı başvurulur. | kararlarına karşı |
| | *Örn: İstinaf ve Temyiz*| başvurulur. |
| | | *Örn: Yargılamanın İadesi,|
| | | Kanun Yararına Temyiz* |
| | | |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Üst Mahkemenin Yetkisi | DÜZELTİCİ KANUN YOLU | BOZUCU KANUN YOLU |
| | Üst mahkeme kararı kaldırıp | Üst mahkeme kararı bozar; |
| | kendisi davanın esası hakkında | yeniden karar verilmesi |
| | karar verir. | için alt derece mahkemesine|
| | *Örn: İstinaf (BAM)* | gönderir. |
| | | *Örn: Temyiz (Yargıtay)* |
| | | |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| İnceleme ve Denetim Kapsamı | DAR ANLAMDA KANUN YOLU | GENİŞ ANLAMDA KANUN YOLU |
| | Henüz kesinleşmemiş nihai | Mahkemelerin verdiği her |
| | kararların üst mahkemece | tür kararın denetlenmesini|
| | denetlenmesini sağlar. | kapsar. |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
B. Erteleyici ve Aktarıcı Etki
- Erteleyici Etki: Kanun yoluna başvurulmasının, mahkeme kararının kesinleşmesini geciktirmesi/ertelemesidir.
- Aktarıcı Etki: İncelemenin ve dosyanın kararı veren mahkemeden alınarak bir üst mahkemeye aktarılmasıdır.
- Sınav Kuralı: İstinaf ve Temyiz hem erteleyici hem de aktarıcı etkiye sahiptir. Yargılamanın İadesi ise kararı veren ilk derece mahkemesine başvurulduğu ve inceleme yine aynı mahkemece yapıldığı için ne erteleyici ne de aktarıcı etkiye sahiptir. Bu nedenle yargılamanın iadesi dar anlamda bir kanun yolu değil, bir “hukuki çare / dava” niteliğindedir.
2. İstinaf (HMK m. 341 – 360)
İstinaf, ilk derece mahkemelerinin nihai kararlarına karşı başvurulan olağan ve düzeltici kanun yoludur. İstinaf incelemesini Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) yapar. Türkiye’de Bölge Adliye Mahkemeleri 20 Temmuz 2016 tarihinde göreve başlamıştır.
İstinafın amacı somut olay adaletini gerçekleştirmektir. Temyizden en temel farkı; hukuka uygunluk denetiminin yanında vakıa (olgu) denetimi yapabilmesi ve gerektiğinde tahkikatı bizzat yürüterek davanın esası hakkında yeniden karar verebilmesidir.
A. İstinafa Tâbi Kararlar (HMK m. 341)
- İlk derece mahkemelerinin esasa ve usûle ilişkin tüm nihai kararlarına (çekişmeli ve çekişmesiz yargı kararları dâhil) karşı istinafa başvurulabilir.
- Ara kararlara karşı tek başına istinaf yoluna başvurulamaz.
- İstisna (Geçici Hukuki Korumalar): İhtiyatî tedbir ve ihtiyatî haciz taleplerinin reddine veya karşı tarafın yüzüne karşı verilen kararlar ile itiraz üzerine verilen kararlara karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Delil tespiti kararlarına karşı ise istinafa başvurulamaz.
- Miktar/Kesinlik Sınırı: Malvarlığı davalarında kanunda öngörülen miktar/değer sınırını geçmeyen kararlar kesindir; istinaf edilemez.
B. İstinaf Sebepleri ve Başvuru Usulü
- İstinaf Sebepleri: Maddi hukuk kurallarına aykırılık, usul kurallarına aykırılık ve maddi sorun hakkında yanlış sonuca varılması (vakıa tespitlerindeki hatalar) olmak üzere 3 gruptur.
- Süre: İstinaf başvuru süresi ilamın taraflara tebliğinden itibaren İKI HAF TADIR. (İcra mahkemesi kararlarında tebliğden itibaren 10 gündür – İİK m. 363/1).
- Dilekçe ve İnceleme Sınırı: İstinaf dilekçesi kararı veren ilk derece mahkemesine verilir. İstinaf incelemesi, dilekçede belirtilen sebeplerle sınırlı yapılır; ancak kamu düzenine aykırılık hâlleri Bölge Adliye Mahkemesince re’sen (kendiliğinden) gözetilir. İstinaf dilekçesinde hiçbir sebep gösterilmemişse BAM sadece kamu düzenine aykırılık olup olmadığını inceler.
- Katılma Yoluyla İstinaf (HMK m. 348): İstinaf süresini kaçıran veya başvuru hakkı bulunmayan taraf, karşı tarafın istinaf dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren 2 hafta içinde vereceği cevap dilekçesiyle katılma yoluyla istinafa başvurabilir. Asıl istinaf başvurusu feragat veya reddedilmeyle düşerse, katılma yoluyla yapılan başvuru da reddedilir.
- İstinafın İcraya Etkisi: İstinaf başvurusu ilamın icrasını KURAL OLARAK DURDURMAZ. Borçlu, İİK m. 36 gereğince teminat göstererek icranın geri bırakılmasını (tehir-i icra) talep edebilir.
- Kesinleşmeden İcra Edilemeyecek Kararlar (İstisnalar!):
- Kişiler hukukuna ilişkin kararlar.
- Aile hukukuna ilişkin kararlar.
- Taşınmaz mal ile ilgili aynî haklara (mülkiyet, tescil, ipotek vs.) ilişkin kararlar. (Nafaka kararlarının icrası ise tehir-i icra yoluyla durdurulamaz).
- Kesinleşmeden İcra Edilemeyecek Kararlar (İstisnalar!):
C. İstinaf İncelemesi Aşamaları ve BAM Karar Türleri
İstinaf yargılaması 5 aşamadan oluşur: Dilekçelerin verilmesi, Ön İnceleme, Esastan İnceleme (Tahkikat), Sözlü Yargılama ve Karar.
- Bölge Adliye Mahkemesi Karar Türleri:
- İstinaf Başvurusunun Esastan Reddi: İlk derece mahkemesi kararı usul ve esasa uygunsa verilir.
- Kararın Kaldırılması ve Dosyanın İlk Derece Mahkemesine Gönderilmesi (HMK m. 353/1-a): İlk derece mahkemesinde kanunda sayılan ağır usul hataları yapılmışsa (görevsizlik/yetkisizlik, mahkemenin kanuna aykırı tefekkülü, haklı ret talebine rağmen hâkimin bakması, dava şartlarına aykırılık, mahkemenin gerekçesiz kararı vb.) karar kaldırılarak dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Bu gönderme kararlarına karşı temyiz yolu kapalıdır.
- Kararın Kaldırılması ve Esastan Karar Verilmesi: Maddi hukuka veya vakıa tespitine ilişkin hatalarda BAM kararı kaldırır; gerekiyorsa eksik tahkikatı bizzat tamamlar ve davanın kısmen/tamamen kabulüne veya reddine karar verir.
AÖF Yasağı Tuzağı (Aleyhe Karar Verme Yasağı – Reformatio in Peius): Taraflardan sadece biri istinafa başvurmuşsa, Bölge Adliye Mahkemesi kararı sadece başvuruda bulunan tarafın aleyhine olacak şekilde değiştiremez.
3. Temyiz (HMK m. 361 – 373) ve Kanun Yararına Temyiz
Temyiz, Bölge Adliye Mahkemesi hukuk dairelerinin kesin olmayan nihai kararlarına karşı Yargıtay’a başvurulan olağan ve bozucu kanun yoludur. Temyizin asli amacı ülkede içtihat birliğini sağlamaktır.
A. Temyiz İncelemesinin Niteliği ve Temyiz Sebepleri (HMK m. 371)
Yargıtay sadece hukuka uygunluk denetimi yapar. Yargıtay vakıa (olgu) incelemesi yapamaz; alt derece mahkemesinin yerine geçerek yeni bir tahkikat yapıp esas hakkında karar veremez.
- Kanundaki Temyiz (Bozma) Sebepleri (HMK m. 371):
- Hukukun veya taraflar arasındaki sözleşmenin yanlış uygulanması.
- Dava şartlarına aykırılık.
- Taraflardan birinin davasını ispat için dayandığı delillerin kanuni bir sebep olmaksızın reddedilmesi.
- Karara etki eden yargılama hatası veya eksikliklerinin bulunması.
- Sınav Uyarısı: Vakıa tespitlerinin hatalı olması, açık bir hukuka aykırılıktan kaynaklanmadıkça tek başına temyiz sebebi sayılamaz.
B. Temyiz Edilemeyen Kararlar (HMK m. 362)
- Miktar veya değeri kanunda öngörülen kesinlik sınırını geçmeyen davalara ilişkin kararlar.
- Sulh hukuk mahkemesinin görev alanına giren dava ve işlere ilişkin kararlar (izale-i şuyu, kat mülkiyeti vs. istisnalar hariç).
- Yargı çevresi içindeki ilk derece mahkemelerinin görev ve yetki uyişmazlıklarını çözmeye ilişkin BAM kararları.
- Geçici hukuki korumalar (ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz, delil tespiti) hakkında verilen kararlar.
- BAM’ın HMK m. 353/1-a gereğince verdiği dosyanın ilk derece mahkemesine gönderilmesi kararları.
C. Temyiz Süresi, İnceleme ve Yargıtay Karar Türleri
- Süre: Temyize başvuru süresi Bölge Adliye Mahkemesi kararının tebliğinden itibaren İKİ HAF TADIR.
- Bağlayıcılık: Yargıtay, tarafların dilekçelerinde belirttiği temyiz sebepleriyle bağlı değildir; kanunun açık hükmüne aykırı gördüğü hususları re’sen inceleyebilir.
- Yargıtay Karar Türleri:
- Onama Kararı: Karar usul ve kanuna uygunsa aynen onaylanır.
- Düzelterek Onama Kararı: Kararda tarafların kimliklerindeki yazım hataları, açık hesap/ifade yanlışlıkları varsa veya kararın gerekçesi hatalı olup sonucu doğruysa Yargıtay kararı düzelterek onar.
- Bozma Kararı: Hukuka aykırılık tespit edilirse verilen karardır. Dosya kararı veren Bölge Adliye Mahkemesine veya İlk Derece Mahkemesine gönderilir.
D. Bozmaya Uyma ve Direnme (HMK m. 373)
- Yargıtay’ın bozma kararı üzerine alt derece mahkemesi bozmaya uyabilir veya direnme kararı verebilir.
- Zorunlu Uyma: Davanın her iki tarafı da bozmaya uyulmasını talep ederse, mahkeme bozmaya uymak zorundadır.
- Usulî Kazanılmış Hak: Mahkemenin bozma kararına uymasıyla, bozma kapsamında kalan hususlarda taraflar yararına usulî kazanılmış hak doğar.
- Direnme Kararının İncelemesi (Sınav Sorusudur!): Mahkemenin direnme kararı vermesi durumunda dosya öncelikle kararına direnilen Yargıtay Dairesine gönderilir. Daire direnme kararını yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse dosyayı Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na (HGK) gönderir. Hukuk Genel Kurulu’nun verdiği karara alt derece mahkemeleri DİRENEMEZ, uymak zorundadır.
E. Kanun Yararına Temyiz (HMK m. 363)
- İlk derece mahkemelerinin veya bölge adliye mahkemelerinin kesin olarak verdikleri veya istinaf/temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararlarına karşı başvurulur.
- Başvuru yetkisi sadece Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’na aittir.
- En Önemli Özelliği: Yargıtay’ın bozma kararı hükmün taraflar açısından doğurduğu hukuki sonuçları ortadan kaldırmaz. Amacı, hukuka aykırı kararların Resmî Gazete’de yayımlanarak mahkemelerce tekrarlanmasını önlemektir. Bu yönüyle olağanüstü bir kanun yoludur.
4. Yargılamanın İadesi (HMK m. 374 – 381)
Maddi anlamda kesin hükme bağlanmış bir uyuşmazlığın, kanunda sayılan ağır yargılama hataları nedeniyle kesinliğinin kaldırılarak davanın yeniden görülmesini sağlayan olağanüstü bir hukuki çaredir.
A. Yargılamanın İadesi Sebepleri (HMK m. 375 – Sınırlı Sayıdadır / Tahdidi)
Kanunda sayılan sebepler genişletilemez veya kıyas yoluyla çoğaltılamaz:
- Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması.
- Davaya bakması yasak olan veya hakkındaki ret talebi kesin olarak kabul edilen hâkimin karar vermiş olması.
- Vekil veya temsilci olmayan kimselerin huzuruyla davanın görülmüş olması.
- Yargılama sırasında elde edilemeyen yeni ve hükmü etkileyecek bir belgenin karardan sonra elde edilmiş olması.
- Karara esas alınan senedin sahteliğine karar verilmiş veya sahteliğinin resmî makam önünde ikrar edilmiş olması.
- İfadesi karara esas alınan tanığın, bilirkişinin veya tercümanın gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun kesinleşmiş bir ceza mahkûmiyeti kararı ile sabit olması.
- Lehine karar verilen tarafın yalan yere yemin ettiğinin yazılı delille/ceza mahkûmiyetiyle sabit olması.
- Karara esas alınan bir hükmün kesinleşmiş başka bir hükümle ortadan kalkmış olması.
- Lehine karar verilen tarafın karara tesir eden hileli bir davranışta bulunmuş olması (örneğin kasten yanlış adres göstererek tebligat hilesi yapılması).
- Birbiriyle çelişen iki kesinleşmiş hükmün bulunması.
- AİHM Kararı: İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi’nin kesinleşmiş kararıyla İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ihlal edildiğinin tespit edilmiş olması.
- Alacaklıları Zarara Uğratma Hilesi (HMK m. 376): Davalı tarafın alacaklılarını mal kaçırıp zarara uğratmak amacıyla davacı ile danışıklı dava yürüterek kaybetmesi durumunda, alacaklılar yargılamanın iadesini isteyebilir.
- Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru İhlal Kararı (6216 s.K. m. 50/2): AYM’nin hak ihlali kararı vererek dosyayı yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye göndermesi.
B. Başvuru Süresi, Görevli Mahkeme ve Usul
- Süreler (HMK m. 377): Yargılamanın iadesi süresi ÜÇ AYDIR. Ancak bu süre her hâlde hükmün kesinleşmesinden itibaren ON YILDAN fazla olamaz. (İki farklı kesin hüküm bulunması hâlinde ise ilamlara ilişkin zamanaşımı süresi uygulanır). Bu süreler hak düşürücüdür; hâkimce re’sen gözetilir.
- Görevli ve Yetkili Mahkeme: Yargılamanın iadesi dilekçesi, kararı veren davanın esasına bakmış mahkemeye verilir. (Yargıtay’ın onama kararlarına karşı yargılamanın iadesi talep edilemez).
- İcraya Etkisi: Yargılamanın iadesi davası açılması hükmün icrasını DURDURMAZ. Mahkeme uygun teminat karşılığında icranın durdurulmasına karar verebilir.
- Karar Türleri: Yargılamanın iadesi sebebi sabit görülürse davanın esası hakkında yeniden yargılama yapılarak ilk karar onanır ya da kısmen/tamamen değiştirilir.
- İstisnalar (Sadece İptal ile Yetinilen Hâller): Temsilcisiz yargılama yapılması veya çelişen iki kesin hüküm bulunması hâllerinde mahkeme esasa girmeden sadece ikinci kararın İPTALİNE karar verir.
- Yargılamanın iadesi davası sonucunda verilen nihai kararlara karşı tekrar istinaf/temyiz kanun yoluna başvurulabilir.
5. Karar Düzeltme (Tashihi Karar) Kurumu
Mülga 1086 sayılı HUMK döneminde var olan “karar düzeltme” müessesesi, Bölge Adliye Mahkemelerinin göreve başladığı 20 Temmuz 2016 tarihinden itibaren verilen mahkeme kararları bakımından YÜRÜRLÜKTEN KALKMIŞTIR. Bu tarihten sonra verilen kararlar için Yargıtay dairesinin kararına karşı karar düzeltme yoluna gidilemez.
6. AÖF Sınavında 100 Alttıracak Özet “Soru Tipi” İpuçları
- Erteleyici ve Aktarıcı Etkisi Olmayan: Yargılamanın İadesi davasının erteleyici ve aktarıcı etkisi yoktur.
- Düzeltici vs. Bozucu: İstinaf düzeltici; Temyiz ise bozucu kanun yoludur.
- Tek Başına İstinafa Başvuramayan: Fer’î müdahil, yanında katıldığı taraf istinafa başvurmadıkça tek başına kanun yoluna başvuramaz (SGK istisnası hariç).
- İstinaf Başvuru Süresi: Kural olarak tebliğden itibaren 2 haftadır.
- Vakıa Denetimi: İstinaf mahkemesi vakıa (olgu) ve hukuk denetimi yapar; Yargıtay sadece hukuki denetim yapar.
- Bozmaya Direnme İncelemesi: Alt derece mahkemesinin direnme kararını öncelikle kararına direnilen Yargıtay Dairesi inceler; düzeltmezse Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na (HGK) gönderir. HGK kararına karşı direnilemez.
- Kanun Yararına Temyiz: Kararın taraflar için doğurduğu hukuki sonuçları ortadan kaldırmaz. Başvuruyu sadece Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı yapabilir.
- Yargılamanın İadesi Süresi: Sebebin öğrenilmesinden itibaren 3 ay, her hâlde kesinleşmeden itibaren 10 yıldır.