1. ÇOCUK İHMALİ VE İSTİSMARI
A. Temel Kavramlar ve Tarihsel Boyut
- Çocuk İstismarı (Child Abuse): Birey olarak çocuğun yaşamını fiziksel, duygusal, cinsel, sosyal ve eğitsel yönlerden olumsuz etkileyen, onu sömüren, gelişimini ve refahını engelleyen tutum ve eylemlerdir.
- Tarihsel Gelişim: Çocuk istismarı kavramı sosyal bir sorun alanı olarak ilk kez 1960’lı yıllarda ABD’de kullanılmaya başlanmıştır.
B. Çocuk İstismarı Türleri (Sınavda Kesin Sorulur!)
| İstismar / İhmal Türü | Tanımı ve Temel Özellikleri |
|---|---|
| Fiziksel İstismar | Çocuğun kaza dışı fiziksel açıdan zarar görmesi ve bedensel bütünlüğünün bozulmasıdır. Tokat, yumruk, tekme atmanın yanı sıra kemer, hortum, sigara veya sıcak su gibi objelerle cezalandırmayı kapsar. |
| Cinsel İstismar | Psikososyal gelişimini tamamlamamış çocuğun bir yetişkin tarafından cinsel uyarılma (stimulasyon) için kullanılmasıdır. Saptanması en zor ve çoğunlukla gizli kalan istismar türüdür. |
| Duygusal İstismar | Çocuğun gereksindiği ilgi, sevgi ve bakımdan yoksun bırakılarak bilişsel, duygusal veya gelişimsel olarak psikolojik travmaya uğratılmasıdır. |
| Çocuk İhmali (Child Neglect) | Çocuğa bakmakla yükümlü kişinin bu yükümlülüğünü yerine getirmeyerek çocuğu yiyecek, giyecek, barınma, sağlık ve eğitim gibi temel gereksinimlerinden yoksun bırakmasıdır. Tanısı istismara göre daha soyuttur. |
C. Adli Bildirim Zorunluluğu ve Çok Disiplinli Ekip Çalışması
- Adli Bildirim: Çocuk ihmali ve istismarı vakalarında şüphe duyulması dahi yasal ve etik bir adli bildirim zorunluluğudur.
- Disiplinlerarası Ekip: İstismar olgularında adli tıp uzmanı, çocuk cerrahı, psikiyatrist, çocuk sağlığı uzmanı, psikolog, çocuk gelişimci ve sosyal çalışmacı birlikte ekip olarak çalışır.
- Hizmet Modelleri: İhmal ve istismar mağduru çocuklar mevzuat gereği “korunmaya muhtaç çocuk” statüsünde değerlendirilerek kurum bakımı veya koruyucu aile hizmet modellerine yönlendirilir.
2. SOSYAL HİZMETLERDE GENÇLİK REFAHI ALANI
- Gençlik Refahı (Youth Welfare): Gençlerden oluşan topluma götürülen tüm sosyal hizmetler ve programlar yardımıyla varılmak istenen refah düzeyini ifade eder.
- Hizmet Modelleri: Gençlik merkezleri, gençlik kampları, ergen danışma merkezleri, gençlik eğitim programları ve gençlik yurtlarıdır.
3. SOSYAL HİZMETLERDE YAŞLI REFAHI ALANI
A. Temel Kavramlar (Gerontoloji ve Gerontolojik Sosyal Çalışma)
- Gerontoloji: Yaşlanma sürecini ve yaşlılık olgusunu disiplinlerarası olarak inceleyen bilim dalıdır.
- Gerontolojik (Geriatrik) Sosyal Çalışma: Yaşlıların ve ailelerinin yaşam kalitesini yükseltmeye, sosyal sorunlarını çözmeye ve toplumsal entegrasyonlarını sağlamaya dönük mesleki uygulamalardır.
B. Yaşlı İhmali, İstismarı ve Sosyal Dışlanma
- Yaşlı Ayrımcılığı (Ageism): Yaşlı bireylerin genç kuşaklar tarafından gereksiz görülmesi, sosyal dışlanmaya maruz bırakılması ve ötekileştirilmesidir.
- Muhtaç Yaşlı Tanımı (2828 Sayılı SHÇEK Kanunu): Sosyal, psikolojik, fiziksel veya ekonomik yönden yoksunluk içinde olup korunmaya, bakıma ve yardıma muhtaç yaşlı statüsündeki kişidir.
- Hizmet Modelleri: Huzurevleri, yaşlı bakımevleri, evde bakım hizmetleri, gündüzlü bakım merkezleri ve yaşlı kulüpleri/kahveleridir.
4. TIBBİ VE PSİKİYATRİK SOSYAL ÇALIŞMA UYGULAMASI
AÖF sınavlarında tarihsel kökenler ve tanımlar soru olarak sıklıkla karşınıza çıkar:
A. Tıbbi Sosyal Çalışma (Medical Social Work)
- Tanımı: Hastaların bakım, tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerinden tam olarak yararlanmalarını engelleyen sosyal, ekonomik, psikolojik ve çevresel sorunların çözümlenmesi amacıyla yürütülen hizmetlerdir.
- Tarihsel Öncüleri ve Milatları (Sınavda Kesin Sorulur!):
- 1880’ler (İngiltere): Akıl hastanelerinden taburcu olan hastaların takibini yapan ve hastanelerde şefkat gösteren bayan Almoner’ler (lady almoners) ve ziyaretçi hemşireler tıbbi sosyal hizmetin ilk kaynağıdır.
- 1900’lerin Başı (ABD / Boston Genel Hastanesi): Dr. Richard C. Cabot, hastaneden taburcu edilen kişilerin evlerinde ziyaret edilerek durumlarının doktora bildirilmesini öneren ilk bilim insanıdır. Tıbbi sosyal hizmet, Dr. Cabot’un gastritli küçük bir çocuğun tedavi sonrası evde bakımıyla iyileştirilmesi vakasıyla resmi olarak başlamıştır.
B. Psikiyatrik Sosyal Çalışma (Psychiatric Social Work)
- Tanımı: Psikiyatri kurumları, ruh sağlığı merkezleri ve klinik ortamlarda yürütülen sosyal çalışmadır.
- Temel Amacı ve Felsefesi: Psikiyatrik rehabilitasyonun temel felsefesi doğrultusunda, ruhsal sorunları olan bireylerin mümkün olduğunca toplum içinde rehabilite edilmesini ve toplumla bütünleşmesini sağlamaktır.
5. SOSYAL HİZMETLERDE ENGELLİ REFAHI ALANI
- Engelli / Muhtaç Engelli Tanımı (2828 Sayılı Kanun): Bedensel, zihinsel ve ruhsal özelliklerinde belirli oranda işlev kaybına neden olan organ yokluğu veya bozukluğu sonucu normal yaşamın gereklerine uyamama durumunda olup korunmaya, bakıma ve yardıma muhtaç kişidir.
- Bakım ve Rehabilitasyon Merkezleri: Bakıma ve rehabilitasyona muhtaç engelli bireylerin bakıldığı ve rehabilite edildiği yatılı sosyal hizmet kuruluşlarıdır.
- Yaklaşım: Engellilik bir acıma konusu değil; fırsat eşitliği, bağımsız yaşam, toplumsal katılım ve hak temelli bir insan hakları konusudur.
6. ADALET ALANINDA SOSYAL ÇALIŞMA UYGULAMASI (ADLİ SOSYAL HİZMET)
- Uygulama Alanları: Aile Mahkemeleri, Denetimli Serbestlik Şubeleri, Ceza İnfaz Kurumları (Psikosoyal Servisler) ve Çocuk Eğitimevleridir.
- Ceza İnfaz Kurumlarında Psikososyal Servis: Hükümlü ve tutukluların ruh ve beden sağlığını koruyucu, geliştirici programlar yürütür; bireysel görüşme ve grup çalışmaları yapar.
- Çocuk Adalet Sistemi Anlayışı: Çocuk suçluluğunda yetişkinlerdeki gibi “cezalandırma” değil; eğitim, psiko-sosyal yaklaşım, sağaltım ve yeniden toplumsallaşma (topluma kazandırma) esastır.
📝 AÖF SINAVLARINDA ÇIKAN / ÇIKABİLECEK ÖRNEK SORU TİPLERİ
- Çocuğun kaza dışı fiziksel açıdan zarar görmesi ve bedensel bütünlüğünün bozulması aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
- A) Duygusal yalnızlık
- B) Fiziksel istismar
- C) İhmal
- D) Ekonomik yoksunluk
- E) Vasilik
(Cevap: B)
- Psikososyal gelişimini tamamlamamış çocuğun bir yetişkin tarafından cinsel uyarılma (stimulasyon) amacıyla kullanılmasına ne ad verilir?
- A) Sosyal yoksunluk
- B) Yoksulluk
- C) Cinsel istismar
- D) Duygusal istismar
- E) Sosyal uyumsuzluk
(Cevap: C)
- Dünyada tıbbi sosyal hizmet uygulamasının başlatılmasında Boston Genel Hastanesi’nde çalışan ve taburcu olan hastaların sosyal çalışmacılarca evde ziyaret edilmesini öneren ilk bilim insanı kimdir?
- A) Mary Richmond
- B) Jane Addams
- C) Dr. Richard C. Cabot
- D) Gisela Konopka
- E) Emre Kongar
(Cevap: C)
- İngiltere’de 1880’lerde akıl hastanelerinden taburcu olan hastalara şefkat ve ilgi göstererek tıbbi sosyal çalışmanın ana kaynağını oluşturan kadın çalışanlara ne ad verilmekteydi?
- A) Bayan Almoner (Lady Almoner)
- B) Sosyal yardımcı
- C) Vaka idarecisi
- D) Gerontolog
- E) Bakıcı anne
(Cevap: A)
- 2828 Sayılı Kanuna göre bakıma ve rehabilitasyona muhtaç engellilerin bakıldığı YATILI sosyal hizmet kuruluşu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi
- B) Çocuk Yuvası
- C) Kreş ve Gündüz Bakımevi
- D) Huzurevi
- E) Ergen Danışma Merkezi
(Cevap: A)
- Psikiyatrik sosyal çalışma uygulamasının temel felsefesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hastaları ömür boyu hastanede tecrit etmek
- B) Ruhsal sorunları olan bireylerin mümkün olduğunca toplum içinde rehabilite edilmesini sağlamak
- C) Yalnızca ilaç tedavisini takip etmek
- D) Suç işleyen çocukları cezalandırmak
- E) Yaşlılara emekli maaşı bağlamak
(Cevap: B)
