1. Yaşama, Maddi ve Manevi Varlığını Koruma ve Geliştirme Hakkı
Yaşama hakkı, tüm diğer hak ve özgürlüklerin temeli ve ön şartı olan asli bir haktır. İnsanın fiziki ve ruhi bütünlüğünü koruyabilmesini ifade eder.
- Hakkın Başlangıcı ve Niteliği: Yaşama hakkı genel olarak doğumla başlar. Anayasa’nın 17. maddesi, İHAS’ın 2. maddesi ve BM Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi’nin 6. maddesiyle koruma altına alınmıştır.
- Yaşama Hakkına Müdahaleler ve Özel Durumlar:
- Ötenazi (Ölme Hakkı): İyileşmesi kabil olmayan ve ileri derecede acı veren ölümcül bir hastalığa son vermek amacıyla uygulanan yöntemlerdir. Türk hukukunda ilkesel olarak ötenazi kabul edilmemekte; doktorların ve hasta yakınlarının tıbbi desteği kesmesi veya ölüme yol açması yasak kapsamı altında değerlendirilmektedir.
- Ölüm Cezası: Uluslararası sözleşmeler ve anayasal değişiklikler gereğince Türkiye’de ölüm cezası tümüyle kaldırılmıştır.
- Gebeliğin Sona Erdirilmesi (Kürtaj): 2827 sayılı Kanun uyarınca, tıbbi bir sakınca olmadıkça gebeliğin 10. haftasına kadar anne adayı ve ilgililerin rızasıyla gebeliğe son verilebilir.
- Organ ve Doku Nakli: 2238 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülür. 18 yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücüne sahip kişilerden rızalarıyla; beyin ölümü gerçekleşmiş kişilerden ise birinci derecede yakınlarının onayı ile organ alınabilir.
- Yaşama Hakkının Sınırları: Meşru müdafaa hali, yakalama ve tutuklama kararlarının yerine getirilmesi, firar eden tutuklu/hükümlünün yakalanması ve ayaklanma/isyanın bastırılması hallerinde kanunun getirdiği sınırlar dahilinde silah kullanılması yaşama hakkının ihlali sayılmaz.
2. İşkence, İnsanlık Dışı ve Aşağılayıcı Muamele veya Cezaya Uğramama Hakkı
İşkence yasağı, mutlak nitelikte bir haktır; olağanüstü hâl, savaş veya seferberlik durumlarında dahi kısıtlanamaz ve askıya alınamaz.
- Hukuki Dayanak ve Yaptırım: Anayasa’nın 17/3. maddesi, İHAS m. 3 ve BM İşkenceye Karşı Sözleşme ile güvenceye alınmıştır. Türk Ceza Kanunu’nun 94. maddesinde işkence bağımsız ve ağır yaptırımlı bir suç olarak düzenlenmiştir. İşkence ve kötü muamele sonucu elde edilen deliller hukuka aykırıdır ve yargılamada hükme esas alınamaz (CMK m. 148).
- Kavramsal Derecelendirme:
- İşkence: Sistemli, ağır bedensel veya ruhsal acı çektirme.
- Zalimane ve İnsanlık Dışı Muamele: İnsan kişilik ve duygusunu ciddi biçimde zedeleyen eylemler.
- Aşağılayıcı Muamele / Ceza: Mağdurda korku, aşağılanma ve küçük düşme duygusu uyandıran hafif muamelelerdir.
3. Kişi Hürriyeti ve Güvenliği Hakkı
Kişi hürriyeti, bireyin fiziki özgürlüğünü; kişi güvenliği ise bu özgürlüğün kamu organlarının keyfi müdahalelerine karşı korunmasını ifade eder.
- Hürriyetten Yoksun Bırakılma Koşulları: Hiç kimse kanunda gösterilen usul ve esaslar dışında yakalanamaz veya tutuklanamaz. Tutuklama ancak suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan ve kaçma/delil karartma şüphesi olan kişiler hakkında hâkim kararıyla verilebilir.
- Güvenceler: Yakalanan kişilere suçlamalar ve hakları derhal bildirilmeli, gözaltı sürelerine uyulmalı, yakalama veya tutuklamaya karşı yakınının haber verilmesi ve mahkemeye başvurarak serbest bırakılmayı talep etme hakkı (habeas corpus) tanınmalıdır.
4. Özel Hayatın Gizliliği Hakkı ve Korunması
Kişinin kendi özel dünyasını, aile hayatını, konutunu ve haberleşmesini istediği gibi düzenleme ve başkalarının müdahalesinden uzak tutma hakkıdır.
- Kişinin Özel Hayatı ve Kamusal Alan Ayrımı: Herkes tarafından bilinen ve izlenebilen kamusal alan gizlilik koruması altında değildir. Gizlilik için objektif şart (herkesçe bilinmeme) ve sübjektif şart (kişinin gizli tutma iradesi) aranır.
- Kişisel Verilerin Korunması (AY m. 20/3): Kişisel verilerin bilgilendirilme, erişme, düzeltilme veya silinmesini talep etme hakları anayasal güvence altındadır. Kişisel veriler ancak kanuni hallerde veya kişinin açık rızasıyla işlenebilir.
- Aile Hayatının Korunması (AY m. 41): Eşler arası eşitliğe dayanır. Aile hayatı yalnız evlilik bağını değil, belirli şartları taşıyan fiili birliktelikleri ve yakın akrabalık ilişkilerini de kapsar.
- Konut Dokunulmazlığı Hakkı (AY m. 21): Hiç kimsenin konutuna izinsiz girilemez, arama yapılamaz ve eşyalara el konulamaz.
- Konut Kavramı: Sürekli oturulan yerlerin yanında geçici olarak kalınan otel odaları veya karavan/römorklar da konut sayılır. Konut dokunulmazlığının ihlali TCK m. 116 uyarınca suçtur.
- Haberleşme Hürriyeti (AY m. 22): Haberleşmenin gizliliği esastır. Arama, el koyma ve dinleme işlemleri ancak milli güvenlik, kamu düzeni vb. özel sebeplerle verilmiş hâkim kararı (veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yetkili merciin yazılı emri) ile yapılabilir.
5. Yerleşme ve Seyahat Hürriyeti
Yerleşme ve seyahat hürriyeti dört temel alt haktan oluşur: Ülke içinde serbestçe seyahat etme, dilediği yeri yerleşim yeri olarak seçme, kendi ülkesi dahil herhangi bir ülkeden ayrılma ve kendi ülkesine dönme/girme hakkı.
- Sınırlama Koşulları: Yerleşme hürriyeti; suç işlenmesini önlemek, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi sağlamak amacıyla; seyahat hürriyeti ise suç soruşturması ve kovuşturması gerekçesiyle kanunla sınırlanabilir.
- Yurt Dışına Çıkma Yasağı: Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ancak ceza soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararıyla sınırlanabilir. Vatandaş sınır dışı edilemez ve yurda girmekten yoksun bırakılamaz.
6. Düşünce, Vicdan, Din ve İfade Özgürlükleri
- Düşünce ve Kanaat Hürriyeti (AY m. 25): Her ne sebeple olursa olsun kimse düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz, düşünceleri nedeniyle kınanamaz ve suçlanamaz. Bu alan mutlak korumalıdır.
- Din ve Vicdan Hürriyeti (AY m. 24): Dini inanç ve vicdani kanaate sahip olma (veya olmama) ile dini ibadet, ayin ve törenleri tek başına veya topluca yapma özgürlüğüdür. İnanç alanı mutlak iken, ibadet ve tezahür alanı kamu düzeni ve genel sağlık sebepleriyle sınırlanabilir.
- Düşünceyi Açıklama ve Yayma (İfade) Hürriyeti (AY m. 26): Düşünce ve bilgiyi söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkıdır.
7. Toplantı Hak ve Hürriyetleri
- Toplanma Hakkı (AY m. 34): Herkes, önceden izin almaksızın, silahsız ve saldırısız (barışçıl) toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir.
- Örgütlenme (Dernek Kurma) Hürriyeti (AY m. 33): Herkes önceden izin almaksızın dernek kurma, derneğe üye olma veya üyelikten çıkma serbestisine sahiptir. Kimse derneğe üye olmaya veya üye kalmaya zorlanamaz.
8. Hak Arama Hürriyeti ve Adil Yargılanma Hakkı
Anayasa’nın 36. maddesi ve İHAS’ın 6. maddesiyle güvence bağlanan adil yargılanma hakkı, yargılamanın dürüst ve dengeli yürütülmesini sağlar.
- Kanuni Hâkim Güvencesi (AY m. 37): Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz.
- Adil Yargılanma Hakkının Alt İlkeleri:
- Kanunla Kurulmuş Bağımsız ve Tarafsız Mahkeme.
- Silahların Eşitliği İlkesi: Taraflar arasında iddia ve savunmanın eşit şartlarda yürütülmesi.
- Masumiyet (Suçsuzluk) Karinesi: Suçluluğu mahkeme kararıyla kesinleşinceye kadar kimsenin suçlu sayılamaması.
- Makul Sürede ve Aleni Yargılanma Hakkı.
- Ceza Kanunlarının Geçmişe Yürümezliği ve Ne Bis In Idem (Çifte Yargılama Yasağı): Aynı suçtan dolayı bir kimsenin iki kez yargılanamaması ve cezalandırılamaması.
- Sanık Hakları: Savunmasını hazırlama süresi, ücretsiz avukat yardımı ve tercümandan yararlanma hakkı.
