7. Ünite: Özel Hukukun Dalları

Kamu hukuku – özel hukuk ayrımı, hukukun en temel ayrımlarından biridir. Özel hukuk; eşit haklara sahip kişiler arasındaki ilişkileri, bu kişilerin doğumla veya sonradan kazandıkları hakları düzenleyen hukuk kurallarından oluşur.

Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 5. maddesi uyarınca, Medeni Kanun ve Borçlar Kanunu’nun genel nitelikli hükümleri, uygun düşeceği ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanır.

                               ┌─────────────────────────────────────────┐
                               │           ÖZEL HUKUKUN DALLARI          │
                               └────────────────────┬────────────────────┘
                                                    │
        ┌───────────────────────┬───────────────────┴───────────────────┬───────────────────────┐
        │                       │                                       │                       │
  ┌─────┴─────────────┐   ┌─────┴─────────────┐                   ┌─────┴─────────────┐   ┌─────┴─────────────┐
  │   Medeni Hukuk    │   │   Borçlar Hukuku  │                   │    İş Hukuku      │   │  Ticaret Hukuku   │
  └───────────────────┘   └───────────────────┘                   └───────────────────┘   └───────────────────┘
                                                                                                    │
                                                                                          ┌─────────┴─────────┐
                                                                                          │  Devletler Özel   │
                                                                                          │      Hukuku       │
                                                                                          └───────────────────┘

1. Medeni Hukuk (4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu)

Medeni hukuk, gerçek ya da tüzel kişilerin toplumsal ilişkilerinde ön plana çıkan haklarını ve kişilerin doğumdan ölüme kadar (ve ölümden sonrasına ilişkin) tüm özel hukuk ilişkilerini konu alan en kapsamlı özel hukuk dalıdır.

A. Medeni Kanun’un Başlangıç Hükümleri (TMK m. 1-7 – Sınavlarda Çok Sorulur!)

Medeni Kanun’un ilk 7 maddesi tüm özel hukuk alanlarında geçerli temel ilkeleri koyar:

  • Kanunun Uygulanması (TMK m. 1): Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği tüm konularda uygulanır. Kanunda uygulanabilir bir kural yoksa hâkim örf ve âdet hukukuna; o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir (hukuk yaratır).
  • Dürüst Davranma ve Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı (TMK m. 2): Herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.
  • İyiniyet Karinesi (TMK m. 3): Kanunun iyiniyete hukuki sonuç bağladığı durumlarda asıl olan iyiniyetin varlığıdır. İyiniyetli olmadığını iddia eden taraf bunu ispatlamalıdır. Ancak kendisinden beklenen özeni göstermeyen kimse iyiniyet iddiasında bulunamaz.
  • Hâkimin Takdir Yetkisi (TMK m. 4): Kanunun takdir yetkisi tanıdığı durumlarda hâkim hukuka ve hakkaniyete göre karar verir.
  • İspat Yükü (TMK m. 6): Aksine kural olmadıkça, taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür.

B. Medeni Kanun’un Dört Ana Kitabı

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu dört ana kitaptan oluşmaktadır:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                                MEDENİ KANUN'UN KİTAPLARI                                │
├───────────────────┬───────────────────┬───────────────────┬─────────────────────────────┤
│  1. Kişiler       │  2. Aile          │  3. Miras         │  4. Eşya                    │
│     Hukuku        │     Hukuku        │     Hukuku        │     Hukuku                  │
└───────────────────┴───────────────────┴───────────────────┴─────────────────────────────┘

1. Kişiler Hukuku

Kişileri gerçek kişiler ve tüzel kişiler olarak ikiye ayırır:

  • Gerçek Kişiler:
    • Hak Ehliyeti: Sağ ve tam doğmak koşuluyla ana rahmine düşüldüğü andan itibaren herkes eşit hak ehliyetine sahiptir.
    • Fiil Ehliyeti: Kendi fiil ve eylemleriyle hak edinebilme ve borç altına girebilme ehliyetidir.
    • Erginlik (18 yaşın doldurulması), hısımlık ilişkileri, yerleşim yeri (ikametgâh – kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer), kişiliğin korunması, kişisel durum sicilleri (doğum, ölüm, gaiplik kararı) bu kapsamdadır.
  • Tüzel Kişiler: Başlı başına varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları veya bağımsız mal topluluklarıdır.
    • Kişi Toplulukları (Dernekler): En az 7 gerçek veya tüzel kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere oluşturdukları yapıdır.
    • Mal Toplulukları (Vakıflar): Gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan yapılardır.

2. Aile Hukuku

  • Konuları: Nişanlanma, evlenme, batıl evlilikler, boşanma (sebepleri, ayrılık kararı, nafaka), mal rejimleri, soybağı, velayet, vesayet ve kayyımlıktır.
  • Mal Rejimleri: Eşler arasında kanuni (yasal) mal rejimi edinilmiş mallara katılım rejimidir. Seçimlik olan diğer rejimler ise mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığıdır.
  • Velayet: Ana ve baba, ergin olmayan çocuklarının şahsı ve malları üzerinde velayet hakkına sahiptir.
  • Soybağı: Kocanın babalığı karinesi, tanıma, babalık davası, evlat edinme kuralları düzenlenir.

3. Miras Hukuku

Kişinin ölümü (veya gaipliği) sonrasında geride kalan malvarlığının (terikenin) akıbetini ve paylaşımını düzenler.

  • Yasal Mirasçılar (Zümre / Derece Sistemi):
    • 1. Zümre: Mirasbırakanın altsoyu (çocukları, torunları).
    • 2. Zümre: Mirasbırakanın ana ve babası ile onların altsoyu (kardeşler, yeğenler).
    • 3. Zümre: Mirasbırakanın büyükana ve büyükbabaları ile onların altsoyu (amca, hala, dayı, teyze).
    • Sağ Kalan Eş: Her zümre ile birlikte belli oranlarda mirasçı olur.
    • Evlatlık: Tıpkı öz çocuk gibi evlat edinene kan hısmı gibi yasal mirasçı olur.
    • Mirasçı bırakmadan ölen kişinin mirası Devlet’e geçer.
  • Ölüme Bağlı Tasarruflar: Vasiyetname ve miras sözleşmesi. Mirasbırakanın saklı paylı mirasçıların haklarına dokunamayacağı sınırlar kanunla korunmuştur.

4. Eşya Hukuku

Kişilerin taşınır ve taşınmaz eşyalar üzerindeki doğrudan hakimiyet haklarını konu alır.

  • Mülkiyet Hakkı: Sahibine eşya üzerinde kullanma (usus), yararlanma (fructus) ve tasarrufta bulunma (abusus) yetkisi veren en geniş tam ayni haktır. Malik, malını elinde tutana karşı istihkak davası, haksız müdahaleye karşı elatmanın önlenmesi (müdahalenin men-i) davası açabilir.
  • Mülkiyet Türleri:
    1. Ferdi Mülkiyet: Tek kişinin malik olması.
    2. Paylı (Müşterek) Mülkiyet: Birden çok kişinin bir mala fiilen bölünmemiş paylar oranında malik olması.
    3. Elbirliğiyle (İştirak Halinde) Mülkiyet: Kanun veya sözleşme gereği oluşan topluluk dolayısıyla (örn: miras ortaklığı) ortakların payları belirlenmeksizin mala birlikte malik olmalarıdır.
  • Taşınmaz Mülkiyeti: Tapu kütüğüne tescille kazanılır (Arazi, bağımsız ve sürekli haklar, kat mülkiyetine tabi bağımsız bölümler).
  • Taşınır Mülkiyeti: Zilyetliğin (fiili hakimiyetin) devriyle kazanılır.
  • Sınırlı Aynî Haklar:
    • İrtifak Hakları: İntifa hakkı, oturma (sükna) hakkı, üst (üst yapı) hakkı, kaynak hakkı.
    • Taşınmaz Yükü.
    • Rehin Hakları: Taşınır rehni ve Taşınmaz rehni (İpotek, ipotekli borç senedi, irat senedi).

2. Borçlar Hukuku (6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu)

Borçlar hukuku, kişiler arasındaki borç ilişkilerini, borcun kaynaklarını ve sonuçlarını düzenler. İki ana bölümden oluşur: Genel Hükümler ve Özel Hükümler.

A. Borcun Kaynakları (Üç Temel Kaynak)

  1. Sözleşmeler (Hukuki İşlemler): Tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla (öneri/icap ve kabul) kurulur.
  2. Haksız Fiiller: Hukuka aykırı ve kusurlu bir eyleimle başkasına zarar verilmesidir (kusurlu veya kusursuz sorumluluk doğurur).
  3. Sebepsiz Zenginleşme: Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya borcundan dolayı kendi malvarlığını artırmasıdır.

B. Borçlar Hukukunun Temel Kavramları

  • Şekil Serbestisi: Sözleşmelerin geçerliliği kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir. Kanundaki şekil kuralı geçerlilik şartıdır.
  • Genel İşlem Koşulları (GİK): İleride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanılmak üzere tek taraflı olarak önceden hazırlanan kitle / formüler sözleşme hükümleridir.
  • Müteselsil Borçluluk: Birden çok borçludan her birinin alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olmayı kabul etmesidir.
  • Sözleşme Türleri (Özel Hükümler): Satış, trampa (mal değişimi), bağışlama, kira, kullanım ödüncü (ariyet), tüketim ödüncü (karz), hizmet, eser (istisna), vekâlet, simsarlık, komisyon, saklama (vedia), kefalet ve adi ortaklık sözleşmeleridir.

3. İş Hukuku

Çalışma yaşamına ilişkin kuralları ele alan, işçiyi koruma ilkesinin egemen olduğu hukuk dalıdır. Üç ana alana ayrılır:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                                   İŞ HUKUKUNUN ALANI                                    │
├────────────────────────────┬────────────────────────────┬───────────────────────────────┤
│  1. Bireysel İş Hukuku     │  2. Toplu İş Hukuku        │  3. Sosyal Güvenlik Hukuku    │
│     (4857 Sayılı İş Kanun) │     (Sendika, TİS, Grev)   │     (5510 Sayılı Kanun)       │
└────────────────────────────┴────────────────────────────┴───────────────────────────────┘
  1. Bireysel İş Hukuku (4857 Sayılı İş Kanunu): İş sözleşmesi, asgari ücret, fazla çalışma, yıllık ücretli izin, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, iş güvencesi (işe iade davası) ve iş sağlığı-güvenliği kurallarını kapsar.
  2. Toplu İş Hukuku: Sendikaların kuruluşu, işleyişi, Toplu İş Sözleşmesi (TİS) yapılması, grev ve lokavt süreçlerini düzenler.
  3. Sosyal Güvenlik Hukuku (5510 Sayılı Kanun): İşçiler, memurlar ve bağımsız çalışanları (Bağ-Kur) kapsayan, hastalık, iş kazası, analık, malullük, yaşlılık (emeklilik) ve ölüm sigortası kollarını içeren en geniş alandır.

4. Ticaret Hukuku (6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu)

Ticari işletmeyi, ticari işleri ve tacirler arasındaki ilişkileri düzenler. Türk Ticaret Kanunu altı ana bölümden oluşur:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                                 TİCARET HUKUKUNUN ALANI                                 │
├────────────────────┬────────────────────┬────────────────────┬──────────────────────────┤
│ 1. Ticari İşletme  │ 2. Şirketler       │ 3. Kıymetli Evrak  │ 4. Taşıma İşleri         │
│ 2. Deniz Ticareti  │ 6. Sigorta Hukuku  │                    │                          │
└────────────────────┴────────────────────┴────────────────────┴──────────────────────────┘
  1. Ticari İşletme Hukuku: Ticari iş, ticari işletme, tacir (ticari işletmeyi kendi adına işleten kişi), esnaf (bedeni çalışması sermayesinden fazla olan), ticaret unvanı, işletme adı, ticaret sicili, haksız rekabet, ticari defterler ve cari hesap sözleşmesini kapsar.
  2. Şirketler Hukuku:
    • Şahıs Şirketleri: Kolektif Şirket, Komandit Şirket.
    • Sermaye Şirketleri: Anonim Şirket (A.Ş.), Limited Şirket (LTD. ŞTİ.), Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket.
  3. Kıymetli Evrak Hukuku: Hakkın senede bağlı olduğu, senetsiz devredilemediği belgelerdir. En yaygın türü Kambiyo Senetleridir (Poliçe, Bono, Çek). Nama, emre ve hamiline düzenlenebilir.
  4. Taşıma İşleri Hukuku: Eşya ve yolcu taşıma sözleşmeleri ve taşıyıcının sorumluluğudur.
  5. Deniz Ticareti Hukuku: Gemi, bağlama limanı, gemi sicili, donatan (gemisini menfaat sağlamak için suda kullanan malik), donatma iştiraki, kaptan, çatma ve kurtarma konularıdır.
  6. Sigorta Hukuku: Sigorta sözleşmesi, riziko, prim, sigortacı, sigorta ettiren ve reasürans (sigortacının riski tekrar sigorta ettirmesi) kavramlarını kapsar.

5. Devletler Özel Hukuku (5718 Sayılı MÖHUK)

İçinde yabancılık unsuru taşıyan (farklı vatandaşlığa sahip kişilerin) özel hukuk ilişkilerini konu alır. Üç temel alandan oluşur:

  1. Kanunlar İhtilafı Hukuku: Yabancılık unsuru taşıyan bir olayda hangi ülke hukukunun uygulanacağını belirler.
    • Milli Hukuk Esası: Hak ve fiil ehliyeti kural olarak kişinin kendi milli hukukuna tabidir.
    • Kamu Düzeni Engeli: Yetkili yabancı hukuk kuralı Türk kamu düzenine açıkça aykırı ise uygulanmaz, yerine Türk hukuku uygulanır.
    • Hâkim yabancı hukuku re’sen (kendiliğinden) araştırır ve uygular.
  2. Vatandaşlık Hukuku (5901 Sayılı Kanun): Türk vatandaşlığının kazanılması (doğumla soybağı/doğum yeri esasına göre veya sonradan yetkili makam kararıyla/evlat edinmeyle) ve kaybı esaslarıdır.
  3. Yabancılar Hukuku: Yabancıların Türkiye’deki ikamet, seyahat, çalışma izinleri ve haklarını kapsar.
  • Milletlerarası Yetki, Tanıma ve Tenfiz: Yabancı mahkeme ve hakem kararlarının Türkiye’de hukuki sonuç doğurması için tanınması veya icra olunabilmesi için tenfiz kararı alınması gerekir.

🎯 AÖF SINAVINDA HANGİ SORULAR GELİR? (Nokta Atışı Tekrar)

  1. Medeni Kanun’un başlangıç maddelerine göre kanunda ve örf-âdet hukukunda kural olmaması durumunda hâkim ne yapar?
    • 👉 Cevap: Kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl kural koyacak idiyse öyle karar verir (Hukuk yaratır).
  2. Türk Medeni Kanunu kaç kitaptan oluşur ve sırasıyla nelerdir?
    • 👉 Cevap: 4 Kitap: Kişiler Hukuku, Aile Hukuku, Miras Hukuku, Eşya Hukuku. (Borçlar Hukuku ayrı bir kanundur – 6098 sayılı TBK).
  3. Eşler arasında kanunen uygulanan yasal mal rejimi hangisidir?
    • 👉 Cevap: Edinilmiş mallara katılım rejimi.
  4. Miras hukukunda mirasbırakanın çocukları ve torunları hangi zümrede yer alır?
    • 👉 Cevap: 1. Zümre (Birinci derece yasal mirasçılar).
  5. Mülkiyet hakkı sahibine hangi üç temel yetkiyi verir?
    • 👉 Cevap: Kullanma (Usus), Yararlanma (Fructus) ve Tasarruf (Abusus).
  6. Taşınmaz mülkiyeti ne ile, taşınır mülkiyeti ne ile kazanılır?
    • 👉 Cevap: Taşınmazlar Tapu kütüğüne tescille; Taşınırlar Zilyetliğin devriyle.
  7. Önceden tek taraflı olarak hazırlanan kitle / formüler sözleşme hükümlerine ne ad verilir?
    • 👉 Cevap: Genel İşlem Koşulları (GİK).
  8. Ticaret şirketlerinden hangileri sermaye şirketidir?
    • 👉 Cevap: Anonim Şirket, Limited Şirket ve Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket.
  9. Kambiyo senetleri (en yaygın kıymetli evraklar) hangileridir?
    • 👉 Cevap: Poliçe, Bono ve Çek.
  10. Devletler Özel Hukukunda yetkili yabancı hukuk kuralının uygulanmasını engelleyen temel ilke nedir?
    • 👉 Cevap: Kamu düzenine açıkça aykırılık (Kamu düzeni engeli).

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının