1. SOSYAL HİZMETLERDE YOKSULLUK ALANI VE SOSYAL YARDIM
A. Yoksulluk Alanı ve Sosyal Çalışmanın Yaklaşımı
- Geleneksel Sosyal Sorun Olarak Yoksulluk: Yoksulluk, büyük insan kitlelerini etkileyen en eski ve köklü sosyal sorunlardan biridir.
- Sosyal Çalışmanın Amacı: Yoksulluğun engellediği bireylerin yaşam koşullarını iyileştirerek onları toplumun saygın, üretken, bilinçli ve örgütlü üyeleri haline getirmektir.
- Yoksulluk Kültürü (Culture of Poverty – Oscar Lewis): Yoksulluğun sadece bir gelir yetersizliği olmadığını; çaresizlik, aşağılık duygusu, geleceğe güvensizlik ve kadercilik gibi tutumların kültürel bir ortam oluşturarak nesilden nesile aktarıldığını ifade eden kavramdır.
B. Sosyal Yardım Kavramı ve Yasal Temeli
- Sosyal Yardım (Social Assistance): Asgari geçim olanaklarına sahip olmayan vatandaşlara, muhtaçlık araştırmalarına (means test) dayalı olarak sunulan, onları en kısa sürede kendi kendilerine yeterli hale getirmeyi amaçlayan karşılıksız ayni ve nakdi yardımlardır. Sosyal yardım aynı zamanda bir sosyal güvenlik yöntemi ve hak temelli bir kamu hizmetidir.
- 3294 Sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu (29 Mayıs 1986):
- Yoksullaşmaya karşı önlem olarak Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu kurulmuştur.
- Bu kanunla il ve ilçelerde mülki idare amirinin (Vali veya Kaymakam) başkanlığında Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları (SYDV) oluşturulmuştur. Halk arasında bu fon “Fakir Fukara Fonu” olarak da bilinmektedir.
2. GÖÇMENLER, SIĞINMACILAR VE MÜLTECİLERLE SOSYAL ÇALIŞMA
AÖF sınavlarında bu üç kavramın hukuki ve tanım farkları sıklıkla soru olarak gelir:
| Kavram | Tanımı ve Temel Nitelikleri |
|---|---|
| Göçmen (Migrant) | Bir süre için veya sürekli olarak yeni bir yaşam kurmak amacıyla kendi ülkesinden başka bir ülkeye kendi isteğiyle veya çeşitli nedenlerle taşınan kişidir. |
| Sığınmacı (Asylum Seeker / Refugee) | Politik, dinsel veya özel nedenlerle kendi ülkesini bırakarak başka bir ülkeye geçen, o ülkenin resmi makamlarına başvurarak sığınma talebinde bulunan ve hukuksal statü kararı bekleyen kişidir. |
| Mülteci (Refugee) | Irkı, dini, milliyeti, belirli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri yüzünden zulme uğramaktan haklı sebeplerle korktuğu için ülkesinden kaçan, geri dönmek istemeyen ve iltica talebi resmi olarak kabul edilen kişidir. (1951 BM Cenevre Mültecilerin Statüsüne Dair Sözleşme). |
- Sosyal Çalışmacının Rolü: Mülteci ve göçmenlerin yaşadıkları travma, dil barajı, aile içi şiddet, kültür şoku ve ayrımcılıkla mücadelede sosyal savunuculuk, güçlendirme, toplum kaynaklarını harekete geçirme ve uyum çalışmaları yürütmektir.
3. SİVİL TOPLUM ÖRGÜTLERİ (STK) VE SOSYAL HİZMET
- Refah Dernekleri: Halkın toplumsal hizmetlere aktif katılımını sağlayan, vatandaşlık sorumluluğunu ve sosyal dayanışmayı artıran araçlardır.
- Mükerrer Hizmet Sorunu: STK’ların sosyal hizmetlerdeki en büyük sorunu koordinasyonsuzluk sonucu aynı kişilere hizmet tekrarı (mükerrer yardım) yapılmasıdır. Bu sorunu çözmek için sosyal meslek elemanlarının görev yaptığı yönlendirme ve denetleme merkezlerine ihtiyaç vardır.
4. DİĞER VE GELİŞEN SOSYAL HİZMET UYGULAMA ALANLARI
A. Sosyal Belediyecilik ve Kentsel Sosyal Hizmetler
- Kentleşmenin ve sanayileşmenin yarattığı kentsel sosyal sorunlara (gecekondu, kimsesiz yaşlılar, evsizler, sokak çocukları) yerel yönetimlerin sunduğu sosyal hizmetlerdir. 1580 / 5393 Sayılı Belediye Kanunu bu hizmetlerin yasal dayanağıdır.
B. Doğal Afetlerde Sosyal Hizmetler
- Deprem, sel, yangın gibi kriz durumlarında mağdur halkın psiko-sosyal dengesini korumak, acil barınma, beslenme ve para yardımlarını organize etmek amacıyla yürütülen uygulamalardır.
C. Toplum Merkezleri
- Gelişmemiş veya göç alan gecekondu bölgelerinde mahalle düzeyinde kurulan; insan hakları bilincini geliştiren, kadın, çocuk ve gençlere yönelik sosyal, eğitsel ve serbest zaman etkinlikleri sunan gündüzlü sosyal hizmet kuruluşlarıdır.
D. Okul Sosyal Çalışması (School Social Work)
- Tarihsel Kökeni: İlk kez 1906-1907 tarihlerinde ABD’de (Boston, New York vb.) “ziyaretçi öğretmenler hizmeti” adıyla başlamıştır.
- Amacı: Öğrencinin okula uyumunu sağlamak, ders başarısını engelleyen ailevi veya çevresel sorunları çözmek ve okul-aile-toplum bağını kurmaktır.
- Türkiye’deki Durumu: Türkiye’de rehberlik ve psikolojik danışmanlık servisleri bulunsa da okul sosyal çalışması kadroları henüz yaygınlaşmamıştır. İlk farkındalık örneği 1968 yılında Ankara Gazi Lisesi’nin talebiyle yaşanmıştır.
E. Orduda Sosyal Hizmet (Social Work in Army)
- Askerlerin ve ailelerinin askerlik ortamından doğan psiko-sosyal sorunlarını çözmek, moral seviyelerini yüksek tutmak amacıyla II. Dünya Savaşı sırasında ABD’de gelişmiştir. Türkiye’de askeri hastaneler ve rehabilitasyon merkezlerinde sivil veya yedek subay sosyal çalışmacılar görev almaktadır.
F. Sokak Sosyal Çalışması ve LGBTİ Bireylerle Çalışma
- Kurum bakımını reddeden, sokakta/parkta yaşayan evsizlere, madde bağımlılarına, sokak çocuklarına ve LGBTİ bireylere kendi yaşadıkları ortamda (in the corner social work) ulaşılarak yürütülen özel hizmet modelidir. Cinsel yönelim farklılıklarına saygı duyulması ve ayrımcılıkla mücadelede savunuculuk rolü üstlenilir.
G. Hizmet Türlerinin Ayrımları
- Koruyucu/Önleyici Hizmetler: Sorun ortaya çıkmadan önce alınan önlemler (örneğin okulda madde bağımlılığı eğitimi, aile yardımları).
- Tedavi ve Rehabilite Edici Hizmetler: Sorun ortaya çıktıktan sonra uygulanan iyileştirme süreçleri (örneğin AMATEM, sığınma evleri, rehabilitasyon merkezleri).
5. TÜRKİYE’DE SOSYAL HİZMETİN ÖRGÜTLENME YAPISI VE KURUMLAR
A. 2828 Sayılı SHÇEK Kanunu ve Dönüşümü (Sınavda Kesin Çıkar!)
- SHÇEK’in Kuruluşu (Mayıs 1983 – 2828 Sayılı Kanun): Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) kurulmuştur.
- SHÇEK Çatısı Altında Birleştirilen 4 Kurum (Sınav Soru Kalıbı!):
- Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü
- Korunmaya Muhtaç Çocukları Koruma Birlikleri (İllerdeki yerel yönetim yapısı)
- Sosyal Hizmetler Enstitüsü
- Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu (TÇEK).
- Bakanlık Yapısına Geçiş: SHÇEK 2011 yılında kaldırılarak Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlanmış; 2018 Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi reformuyla adı Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı olmuştur.
B. Mesleki Dernek: SHUDER
- Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği (SHUDER): Türkiye’de sosyal çalışmacıların mesleki örgütü olup; etik ilkelerin belirlenmesi, özlük haklarının savunulması ve Uluslararası Sosyal Çalışmacılar Federasyonu (IFSW) ile ilişkilerin yürütülmesinden sorumludur.
C. Bir Vakıf Örneği: SABEV
- SABEV (Sosyal Hizmetler Araştırma, Belgeleme, Eğitim Vakfı):
- 19 Temmuz 1995 tarihinde Ankara’da Prof. Dr. İlhan Tomanbay öncülüğünde kurulmuş Türkiye’deki ilk ve tek sosyal hizmet vakfıdır.
- Amacı ve Katkısı: Sosyal hizmetler alanında araştırma yapmak, belgeleme (SABEM kütüphanesi) sunmak ve 50’den fazla yerli mesleki ders kitabı yayımlayarak Türkiye sosyal hizmet literatürünün oluşmasını sağlamaktır.
📝 AÖF SINAVLARINDA ÇIKAN / ÇIKABİLECEK ÖRNEK SORU TİPLERİ
- 29.05.1986 tarihli 3294 sayılı Kanun ile il ve ilçelerde mülki idare amiri başkanlığında kurulan ve halk arasında “Fakir Fukara Fonu” olarak bilinen kurum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) SHÇEK
- B) Kızılay
- C) Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı (SYDV)
- D) SABEV
- E) Yeşilay
(Cevap: C)
- Irkı, dini, milliyeti veya siyasi düşünceleri yüzünden zulme uğramaktan haklı sebeplerle korktuğu için ülkesinden kaçan ve iltica talebi kabul edilen kişiye ne ad verilir?
- A) Göçmen
- B) Sığınmacı
- C) Mülteci
- D) Kaçak işçi
- E) Turist
(Cevap: C)
- Dünyada okul sosyal çalışması ilk kez hangi tarihte ve hangi isimle uygulanmaya başlanmıştır?
- A) 1950 – Türkiye (Rehberlik Hizmetleri)
- B) 1906-1907 – ABD (Ziyaretçi Öğretmenler Hizmeti)
- C) 1899 – Hollanda (Sosyal Çalışma Hizmeti)
- D) 1928 – İngiltere (Toplum Merkezi)
- E) 1961 – Fransa (Sağlık Hizmeti)
(Cevap: B)
- 1983 yılında çıkarılan 2828 sayılı Kanun ile kurulan Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (SHÇEK) bünyesinde aşağıdakilerden hangi kurum birleştirilmemiştir?
- A) Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü
- B) Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu
- C) Sosyal Hizmetler Enstitüsü
- D) Korunmaya Muhtaç Çocukları Koruma Birlikleri
- E) Darülaceze
(Cevap: E)
- 19.07.1995 tarihinde Prof. Dr. İlhan Tomanbay öncülüğünde kurulan, sosyal hizmet alanında ilk ve tek araştırma, belgeleme ve yayın vakfı hangisidir?
- A) SHUDER
- B) SABEV
- C) TİHV
- D) SGDD
- E) TÇEK
(Cevap: B)
- Kurum bakımını kabul etmeyen evsizler, bağımlılar ve sokak çocuklarına doğrudan bulundukları ortamda sunulan sosyal çalışma modeline ne ad verilir?
- A) Tıbbi sosyal çalışma
- B) Endüstriyel sosyal çalışma
- C) Okul sosyal çalışması
- D) Sokak sosyal çalışması (in the corner social work)
- E) Adli sosyal hizmet
(Cevap: D)
