8. Ünite: 21. Yüzyılda Toplumsal Değişme Sürecinde Sosyal Çalışma Üzerine Değerlendirme

1. TÜRKİYE’DE TOPLUMSAL DEĞİŞME SÜRECİNDE ANAYASALAR VE SOSYAL HİZMETLER

AÖF sınavlarında anayasaların getirdiği devlet anlayışları ve tarihsel karşılaştırmalar doğrudan soru olarak gelir:

A. 1924 Anayasası

Ekonomik etkinlikler ve devlet modeli bakımından daha “liberal” ve “kapitalizme dönük liberal devlet” anlayışına sahiptir.

B. 1961 Anayasası (Sosyal Devlet Miladı)

1960 askeri müdahalesi sonrasında hazırlanmış olup, ekonomik bakımdan sorumlu ve görevli bir devlet kavramı geliştirmiştir.
1924 Anayasası’nın liberal yaklaşımı yerine “Sosyal Refah Devleti” yaklaşımını getirmiştir.
Anayasa’nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti’nin “sosyal bir hukuk devleti” olduğu hükme bağlanarak hak temelli sosyal hizmet düşüncesinin ve sosyal refah ilkesinin temelleri atılmıştır.

C. 1982 Anayasası ve 24 Ocak 1980 Kararları

12 Eylül 1980 askeri müdahalesi sonrasında oluşturulmuştur. Sosyal devlet ilkesini benimsemiş olsa da, uygulamada 1961 Anayasası’na kıyasla çok daha kısıtlayıcıdır.
Derneklerin, sendikaların ve meslek kuruluşlarının siyasetle uğraşmalarını ve ortak hareket etmelerini yasaklayarak grup katılımını ve çoğulcu demokrasiyi engellemiştir.
24 Ocak 1980 Kararları: Neoliberal ve monetarist ekonomi politikalarının yürürlüğe girmesiyle sosyal devlet anlayışı anlamsızlaştırılmış; sosyal hizmetler hak olmaktan çıkarılıp piyasa şartlarına, vakıflara ve derneklere devredilerek yoksulluk artırılmıştır.

2. ÜSTYAPI KURUMU OLARAK SOSYAL ÇALIŞMA

Sosyal Çalışmanın Üstyapısal Niteliği: Ekonomik ilişkiler altyapıyı oluştururken; sosyal çalışma, toplumsal değişmeden etkilenen ve altyapıyla etkileşim halinde olan tarihsel-sosyal bir üstyapı kurumudur.
Görevi: Toplumsal sorunların çözümü için sosyal eyleme dönüşmek, insan hakları zemininde sosyal mevzuatı geliştirmek ve değişen devlet yapısı karşısında bireyler için sosyal güvenlik ve koruma aracı işlevi görmektir.

3. KIRSAL YAPI, TOPLUM KALKINMASI VE GAP ÖRNEĞİ

A. Kalkınma Stratejisinin Temel Ögeleri (Sınav Soru Kalıbı!)

Aren‘e göre başarılı bir kalkınma stratejisinin değiştirilemez 3 temel / siyasal ögesi bulunmaktadır:
1. Sosyal Adalet
2. Teknolojik Gelişme
3. Bağımsızlık (Bu 3 ögeye dördüncü unsur olarak Sosyal Refah eklenmektedir. Sınavlarda “hangisi bu ögelerden biri değildir?” şeklinde sorulur).

B. Toplum Kalkınması (Community Development) ve 4 Ana Ögesi

Tanımı: Küçük toplulukların kendi sosyal, ekonomik ve kültürel koşullarını iyileştirmek amacıyla giriştikleri çabaların devletin çabalarıyla birleştirilmesi ve ulusal kalkınmaya katılması sürecidir.
Toplum Kalkınmasının 4 Ana Ögesi (Sınavda Kesin Çıkar!):
1. Kendine yardım
2. Destekli imece
3. Duyulan ihtiyaçlardan hareket etme
4. Gönüllülük

C. GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi) ve Sosyal Hizmet

GAP, Fırat ve Dicle nehirleri havzasında uygulanan, topyekün sosyo-ekonomik gelişmeyi amaçlayan insan odaklı bir bölgesel kalkınma projesidir.
Bölgedeki feodal yapı, toprak reformunun olmaması, terör, genç işsizliği ve göç kalkınmayı zorlaştırmaktadır. Sosyal çalışmacılar bölgede insanı yönlendirme, sosyal adaleti sağlama ve toplumsal gelişmeyi destekleme rolü üstlenir.

4. TEMEL SOSYAL POLİTİKA KAVRAMLARI VE MODERNLEŞME

AÖF sınavlarında bu kavramların tanımları doğrudan eşleştirme sorusu olarak gelir:

Sosyal Devlet (Refah Devleti): Tüm yurttaşlarının temel haklarını gözeten, koruyan ve geliştiren; kapitalist düzen içinde sosyal sınıflar arasında uzlaşma sağlamayı amaçlayan devlet biçimidir.
Sosyal Refah (Social Welfare): Kişilerin ve grupların doyurucu bir hayat ve sağlık standardına ulaşmalarını sağlamak amacıyla organize edilmiş sosyal hizmetler ve kurumlar sistemidir.
Sosyal Politika: İlk kez 19. yüzyılın ikinci yarısında Almanya’da Riehl tarafından kullanılmıştır. Sanayileşme ve kentleşmeyle ortaya çıkan sorunlara karşı işçileri ve güçsüzleri korumak amacıyla doğmuştur.
- Sosyal Politikanın 2 Temel Aracı: 1) Devlet mevzuatı (yasa, tüzük, yönetmelik), 2) Sendikal etkinlikler.
Sosyal Planlama: Kalkınma plancılığının yöntemi olup; sosyal sorunları çözerek dengeli büyümeyi ve sosyal adaleti gerçekleştirmeyi amaçlar.
Sosyal Adalet (Social Justice): Kişilerle toplum arasında iyi ilişkiler kurulmasını ve herkese uygar bir yaşayış düzeyinin sağlanmasını öngören ilkedir.
Aydınlanma ve Modernleşme: Çağdaş sosyal çalışma anlayışı Modernite ve Aydınlanma Felsefesinin bir ürünüdür. Akla, bilime ve insana verilen değerle birlikte geleneksel dinsel hayırseverlik (sadaka) rasyonelleşerek hukuksal bir vatandaşlık hakkına dönüşmüştür.

5. KÜRESELLEŞME VE SOSYAL ÇALIŞMAYA ETKİLERİ

A. Küreselleşmenin 4 Temel Niteliği (Emre Kongar)

AÖF sınavlarında “hangisi küreselleşmenin genel niteliklerinden biri değildir?” şeklinde sıkça sorulur:

Siyasal ve askeri alanda ABD’nin egemenliği ve “dünya jandarmalığı” rolü.
Ekonomik alanda uluslararası sermayenin egemenliği.
Kültürel alanda tüm dünyada tek tip (birörnek) bir tüketim kültürü oluşturma eğilimi.
Kültürel alanda farklı kimlik savlarını destekleyerek mikromilliyetçilik akımlarını güçlendirmesi. (⚠️ Sınav Tuzağı: “Küreselleşme sosyal sorunları çözücü ve gelir dağılımını düzeltici bir süreçtir” ifadesi YANLIŞTIR; aksine eşitsizliği ve yoksulluğu derinleştirir).

B. Küreselleşmenin Sosyal Çalışmaya Etkisi

Devletin “Gece Bekçisine” İndirgenmesi (Wallerstein): Küreselleşme sürecinde sosyal devlet tasfiye edilmekte, devlet kamu hizmetlerinden çekilerek sadece mülkiyeti koruyan bir “gece bekçisine” dönüştürülmek istenmektedir.
Sosyal Sorunların Küreselleşmesi: Yoksulluk, işsizlik, göç, sığınmacı ve mülteci sorunları ulusal sınırları aşarak küresel bir boyut kazanmıştır.
Sosyal Çalışmanın Duruşu: Sosyal çalışma mesleği; küreselleşmenin yarattığı eşitsizliklere karşı baskı karşıtı uygulamaları ve hak temelli insan hakları savunuculuğunu esas alır.

📝 AÖF SINAVLARINDA ÇIKAN / ÇIKABİLECEK ÖRNEK SORU TİPLERİ

Aşağıdaki anayasalardan hangisi Türkiye’de “sosyal refah devleti yaklaşımını” ilk kez benimsemiştir?
- A) 1924 Anayasası
- B) 1961 Anayasası
- C) 1971 Değişikliği
- D) 1982 Anayasası
- E) 1921 Anayasası
  (Cevap: B — 1961 Anayasası Sosyal Devlet ilkesini getirmiştir).
Aren’e göre aşağıdakilerden hangisi bir kalkınma stratejisinin temel veya siyasal ögelerinden biri DEĞİLDİR?
- A) Sosyal adalet
- B) Kırsal göçü teşvik etmek
- C) Teknolojik gelişme
- D) Bağımsızlık
- E) Sosyal refah
  (Cevap: B)
Aşağıdakilerden hangisi toplum kalkınmasının temel dayanaklarından biri DEĞİLDİR?
- A) Kendine yardım
- B) Destekli imece
- C) Duyulan ihtiyaçlardan hareket etme
- D) Gönüllülük
- E) Çalışmalarda zorunluluk esasının kabul edilmesi
  (Cevap: E — Zorunluluk değil, gönüllülük esastır).
Devletin sosyal sorunlar karşısında etkin bir rol oynamaya başlaması ve sosyal politika önlemlerini yürürlüğe koyması hangi devlet biçimini ifade eder?
- A) Sosyal devlet / Refah devleti
- B) Liberal devlet
- C) Monarşik devlet
- D) Otoriter devlet
- E) Polis devleti
  (Cevap: A)
Sosyal politika kavramı ilk kez 19. yüzyılın ikinci yarısında hangi ülkede ve kim tarafından kullanılmıştır?
- A) Almanya – Riehl
- B) İngiltere – Adam Smith
- C) ABD – Mary Richmond
- D) Fransa – Voltaire
- E) Hollanda – Stopes
  (Cevap: A)
Aşağıdakilerden hangisi Emre Kongar’a göre küreselleşmenin genel niteliklerinden biri DEĞİLDİR?
- A) ABD’nin askeri ve siyasal egemenliği
- B) Uluslararası sermayenin ekonomik egemenliği
- C) Birörnek tüketim kültürü oluşturma
- D) Mikromilliyetçilik akımlarını güçlendirme
- E) Sosyal sorunları azaltıp gelir dağılımı adaletini sağlamak
  (Cevap: E)