1. Giriş ve Genel Çerçeve
- İkinci Kuşak Haklar (İsteme / Pozitif Statü Hakları): Bireylerin asgari düzeyde yaşamını sürdürebilmesi, sosyal eşitliğin sağlanması ve toplumdaki zayıf/korunmaya muhtaç kesimlerin desteklenmesi için devletin olumlu edim ve müdahalede bulunmasını gerektiren haklardır.
- Siyasi Haklar (Katılma / Aktif Statü Hakları): Bireyin siyasi iktidarın ve kamusal idarenin kuruluş, işleyiş ve karar alma süreçlerine katılımını güvence altına alan “yurttaşlık” haklarıdır.
2. Ekonomik Haklar
Ekonomik haklar, bireylerin iktisadi ve ticari faaliyetlerini düzenleyen ve güvence altına alan haklardır:
- Mülkiyet Hakkı: Bir kimsenin başkasının hakkına zarar vermemek ve kanuni kayıtlara uymak şartıyla bir şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarruf etme yetkisi veren ayni haktır. İHEB m. 17, İHAS Ek 1 No.lu Protokol m. 1, CEDAW m. 15-16, CERD m. 5 ve Anayasa’nın 35. maddesiyle koruma altına alınmıştır. Mülkiyet hakkı ancak kamu yararı amacıyla kanunla kısıtlanabilir.
- Sözleşme Hürriyeti ve Özel Teşebbüs: Anayasa’nın 48. maddesi uyarınca herkes dilediği alanda çalışma, sözleşme yapma ve özel teşebbüs kurma serbestisine sahiptir. Devlet, kamu yararı ve milli ekonominin gerekleriyle özel teşebbüs hürriyetine sınırlamalar getirebilir.
3. Sosyal Haklar
Sosyal dengesizlikleri azaltmayı ve bireyin maddi-manevi varlığını geliştirmeyi amaçlayan başlıca sosyal haklar şunlardır:
- Çalışma Hakkı ve Hürriyeti: Çalışma hürriyeti bireyin dilediği işi seçmesini ve zorla çalıştırılmamasını (angarya yasağı) ifade ederken; çalışma hakkı devletin işsizliği önleyici, adil ücreti (emeğin karşılığını) sağlayıcı, çalışma şartlarını düzenleyici ve çalışma barışını koruyucu tedbirler alma yükümlülüğünü kapsar (AY m. 48, 49, 50, 55). Ayrıca dinlenme, makul çalışma saatleri ve ücretli yıllık izin hakkı da bu kapsamdadır.
- Sağlık Hakkı: Bireyin sadece hastalık veya sakatlıktan uzak olması değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik haline ve erişilebilir en yüksek sağlık standardına sahip olmasıdır.
- Çevre Hakkı: Herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkıdır; çevreyi geliştirmek ve kirlenmeyi önlemek hem devletin hem de vatandaşların ödevidir (AY m. 56).
- Asgari Yaşam Koşullarına Sahip Olma Hakkı: Bireyin ve ailesinin insan onuruna yakışır bir yaşam sürdürebilmesi için yeterli gıda, giyinme ve konut haklarını içerir. Yeterli gıda hakkı kesintisiz ve güvenilir gıdaya erişimi gerektirir; gıda siyasi veya ekonomik bir baskı aracı olarak kullanılamaz.
- Sosyal Güvenlik Hakkı: Toplumsal yaşamdan kaynaklanan hastalık, yaşlılık, kaza veya işsizlik gibi riskler karşısında bireyi ve ailesini korumayı amaçlayan, tüm ülke nüfusunu kapsayan haktır.
- Kolektif (Toplu) Sosyal Haklar:
- Sendika Kurma Hakkı ve Hürriyeti: Çalışanların ve işverenlerin önceden izin almaksızın sendika kurma, üye olma (olumlu sendika hürriyeti) veya üye olmama/ayrılma (olumsuz sendika hürriyeti) hakkıdır.
- Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Hakkı: Çalışma şartlarını ve ekonomik durumları düzenlemek amacıyla toplu pazarlık yapma ve uyuşmazlık durumunda grev/lokavt kararı alma haklarıdır (AY m. 53, 54).
4. Kültürel Haklar
İnsan potansiyelinin geliştirilmesi ve toplumla bağ kurulması için gerekli haklardır:
- Eğitim ve Öğretim Hakkı ve Ödevi: İlköğretim kız ve erkek tüm vatandaşlar için zorunlu ve devlet okullarında parasızdır. Anne-babanın çocuklarına kendi dini ve ahlaki inançlarına uygun eğitim seçme hakkı ile eğitimde ayrımcılık yasağını kapsar.
- Akademik Hürriyet ve Kurumsal Özerklik: Yükseköğretim kurumlarının kendi idari ve bilimsel kararlarını alabilme yetkisi ile bilimsel araştırma ve öğretim özgürlüğüdür.
- İnsan Hakları Eğitimi Hakkı, Bilim ve Sanat Hürriyeti ile Kitle İletişim Özgürlükleri.
5. Siyasi Haklar (Katılma Hakları)
Vatandaşların devlet yönetimine ve kamusal kararların alınmasına katılımını sağlayan haklardır:
- Vatandaşlık Hakkı: Gerçek kişiyi devlete bağlayan siyasi ve hukuki bağdır. Anayasa’nın 66. maddesi uyarınca Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türk’tür; vatandaşlık kanunda belirtilen hallerde kazanılır ve kaybedilir.
- Seçme, Seçilme ve Siyasi Faaliyette Bulunma Hakkı: Seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre yargı denetiminde yapılır. Anayasa bu hakkı ilkesel olarak Türk vatandaşlarına tanımıştır.
- Siyasi Parti Kurma, Partilere Girme ve Ayrılma Hakkı: 18 yaşını dolduran vatandaşlar siyasi parti kurabilir veya üye olabilir. Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı mensupları, memurlar, silahlı kuvvetler mensupları ile ilköğretim ve ortaöğretim öğrencileri siyasi partilere üye olamazlar; yükseköğretim elemanları ise ancak merkez organlarında görev alabilirler.
- Kamu Hizmetlerine Girme Hakkı: Her vatandaş, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilmeksizin kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir (AY m. 70).
- Dilekçe Hakkı: Vatandaşlar ve karşılıklılık esasına göre Türkiye’de ikamet eden yabancılar, kendileriyle veya kamuyla ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında yetkili makamlara ve TBMM’ye başvurma hakkına sahiptir (3071 sayılı Kanun, AY m. 74).
