1. Küreselleşme Kavramı ve Doğuşu
- Kavramsal Çerçeve: Küreselleşme terimi, özellikle 1980’leri takip eden dönemde uluslararası düzeyde meydana gelen iktisadi, sosyal, siyasi ve kültürel gelişmelerin tamamını açıklamak için kullanılan karmaşık bir olgudur. Genel kabul gören tek bir tanımı olmamakla birlikte; dünya ölçeğinde sosyal hayatın organizasyonunu, küresel bağımlılıkların ve sermaye/ticaret hareketlerinin genişlemesini ifade eder.
- Küreselleşmeye Yönelik Yaklaşımlar:
- Aşırı Küreselleşmeciler (Küreselleşme Taraftarları): Küreselleşmeyi kaçınılmaz bir süreç ve ulus devletin sonu olarak görürler; serbest piyasa ve sınırların kalkmasıyla herkesin kazanacağı bir dünya düzeni vaat ettiğini savunurlar.
- Küreselleşme Karşıtları (Kuşkucular): Küreselleşmenin yeni bir olgu olmadığını, sermayenin ve gelişmiş ülkelerin (Gelişmiş Kuzey’in) marjinalleştirdiği haksız bir sömürü düzeni olduğunu ileri sürerler.
- Dönüşümcüler: Küreselleşmeyi çelişkili ve dinamik bir dönüşüm süreci olarak kabul ederler. Ulus devletin ortadan kalkmadığını, ancak küresel dinamiklere cevap verebilecek şekilde nitelik ve işlev değiştirdiğini savunurlar.
- Küreselleşmenin Tarihsel Gelişimi:
- Birinci Görüş: Keşifler dönemi (15. yüzyıl) veya 19. yüzyıl sömürgecilik/Sanayi Devrimi dönemine dayanan uzun tarihsel bir süreç olarak ele alır.
- İkinci Görüş: 1980’li yıllarda başlayan neoliberal politikalar, haberleşme ve internet teknolojilerindeki patlama, Doğu Blokunun çöküşü (tek kutuplu dünyaya geçiş) ve özelleştirmeler ile şekillenen dönemi esas alır.
2. Küreselleşmenin Temel Göstergeleri (Unsurları)
Küreselleşme sürecini görünür kılan temel iktisadi ve teknolojik boyutlar şunlardır:
- Uluslararası Mal ve Hizmet Ticaretinin Artması: GATT/WTO süreçleriyle gümrük tarifelerinin düşürülmesi sonucu uluslararası ticaret hacminin gayrisafi milli hasılaya oranı hızla yükselmiştir.
- Uluslararası Sermaye Hareketleri ve Doğrudan Yabancı Yatırımlar (DYY): Sermaye akışının serbestleşmesiyle doğrudan yabancı yatırımlar artmış; ancak bu yatırımlar ağırlıklı olarak gelişmiş ülkelere ve belirli gelişmekte olan ülkelere (Çin, Brezilya vb.) yönelmiştir.
- Çok Uluslu İşletmelerin Büyümesi: Küreselleşmenin en somut taşıyıcılarıdır. Otomotiv, ilaç, elektronik ve perakende gibi sektörlerde dünya üretiminin büyük kısmını kontrol etmektedirler.
- Haberleşme ve Ulaşım Maliyetlerinin Düşmesi: İletişim teknolojilerindeki gelişmeler üretimin küresel ölçekte parçalanmasını ve organize edilmesini kolaylaştırmıştır.
3. Küreselleşme, Ulus Devlet ve Sosyal Devletin Değişimi
- Ulus Devletin Yetki Kaybı: İktisadi kararların ulusal sınırlardan taşması ve sermaye akışkanlığı, ulus devletlerin bağımsız sosyal politika üretme kapasitesini sınırlamıştır.
- Uluslararası Ekonomik Kuruluşların Rolü: Dünya Bankası (WB), Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Ticaret Örgütü (WTO) ve OECD gibi kuruluşlar, uyguladıkları istikrar ve uyum programlarıyla ulusal sosyal politika tercihlerini doğrudan etkilemeye başlamıştır.
- Sosyal Devletten Harcama Kısıntısına: 1970’lerde başlayan ekonomik krizler ve takip eden neoliberal dalga, sosyal devleti maliyet kaynağı olarak görmüş; kamu sosyal harcamalarının azaltılması baskısını artırmıştır.
4. Küreselleşmenin Yol Açtığı Temel Sosyal Politika Sorunları
a. Eşitsizliklerin Artışı ve Yoksulluk
- Küreselleşme toplam dünya üretimini artırsa da, yaratılan zenginliğin ülkeler ve toplumsal kesimler arasındaki paylaşımı adil olmamıştır.
- Zengin ve fakir ülkeler arasındaki gelişmişlik farkı açılmış, “kazananlar ve kaybedenler” ayrışması derinleşmiştir.
- Doğu Asya ülkeleri büyüme ile yoksulluğu azaltırken, Batı Asya ve Eski Doğu Bloku ülkelerinde yoksulluk keskin artış göstermiştir.
b. İş Gücünün Yapısındaki Değişim, Esnekleşme ve Kayıt Dışılık
- Atipik (Esnek) Çalışma: Düzenli, sürekli ve güvenceli istihdam yapısı çözülmüş; kısmi süreli, geçici, çağrı üzerine çalışma gibi güvencesiz çalışma modelleri yaygınlaşmıştır.
- Kayıt Dışılık ve Enformel Sektör: Küresel rekabet baskısı nedeniyle gelişmekte olan ülkelerde düşük ücretli, sosyal güvenlikten yoksun enformel çalışma alanı genişlemiştir.
c. Endüstri İlişkileri ve Sendikalaşmanın Gerilemesi
- Esnek çalışma, uluslararası rekabet ve çok uluslu şirketlerin baskısıyla dünya genelinde sendikalaşma oranları düşmüş ve toplu pazarlık kapsayıcılığı daralmıştır.
- Sermayenin ülkeler arası kolayca hareket edebilmesi (tesis taşıma tehdidi), emek karşısında sermayenin pazarlık gücünü artırmıştır.
d. Sosyal Güvenlik Sistemlerinin Dönüşümü
- Nüfusun yaşlanması ve küresel krizlerin baskısıyla kamusal sosyal güvenlik sistemlerinde emeklilik yaşının yükseltilmesi, aylık bağlama oranlarının düşürülmesi gibi kısıntılara gidilmiştir.
- Bireysel Emeklilik Sistemleri (BES) ve özel sağlık sigortaları teşvik edilerek kamusal koruma daraltılmıştır.
5. Yeni Küresel Sosyal Politika Arayışları ve ILO’nun Rolü
- ILO’nun Yaklaşımı: Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), küreselleşmeye doğrudan karşı çıkmak yerine, olumsuz sosyal sonuçlarına müdahale edilerek insani bir yön verilmesini (“Adil Bir Küreselleşme” – A Fair Globalization) savunmaktadır.
- Asgari Sosyal Koruma Tabanı (Social Protection Floor): ILO’nun kabul ettiği bu strateji iki temel boyuttan oluşur:
- Yatay Kapsam: Toplumdaki herkese (özellikle yoksul ve dezavantajlılara) temel sağlık ve gelir güvencesinin derhal sağlanması.
- Dikey Kapsam: Zaman içinde bu koruma seviyesinin ILO standartlarına uygun olarak kademeli şekilde yükseltilmesi.
