8. Ünite: Tahkim, Arabuluculuk ve Bireysel Başvuru

1. Tahkim (Arbitration)

Devlet, yargılama yetkisini üstlenmekle birlikte, tarafların dava konusu üzerindeki tasarruf yetkisinin bir tezahürü olarak istisnai hallerde devlet yargısına ikame olarak tahkim yargısını kabul etmiştir. Taşınmazlar üzerindeki ayni haklardan kaynaklanan uyuşmazlıklar hariç olmak üzere, her iki tarafın iradesine tabi (üzerinde serbestçe tasarruf edilebilen) işlerde uyuşmazlığın mahkemeler dışındaki hakem veya hakem kurullarınca çözülmesidir. Çekişmeli yargı işleri tahkime elverişli iken, çekişmesiz yargı işleri tahkime elverişli değildir.

A. Tahkim Türleri

  • İradi Tahkim vs. Zorunlu Tahkim:
    • İradi Tahkim: Tarafların kendi hür iradeleriyle mahkemeye gitmek yerine tahkim yolunu seçmeleridir.
    • Zorunlu Tahkim: Kanun gereği tahkime başvurulmasının zorunlu olduğu ve mahkemelerin davayı görme yetkisinin bulunmadığı hallerdir. (Örn: 3533 sayılı Mecburi Tahkim Kanunu kapsamındaki kamu kurumları arası uyuşmazlıklar, Tüketici Hakem Heyetlerine başvuru zorunluluğu [TKHK m. 68] ve Spor Federasyonlarının kararlarına karşı tahkime başvuru zorunluluğu [AY m. 59/3]).
  • Ad Hoc (İhtiyari) Tahkim vs. Kurumsal Tahkim:
    • Ad Hoc Tahkim: Uyuşmazlığın belirli bir kuruma bağlı olmaksızın bağımsız hakem veya hakem kurullarınca çözülmesidir.
    • Kurumsal Tahkim: Belirli bir kurum veya kuruluş tarafından organize edilen (Örn: ICC, İstanbul Tahkim Merkezi – İSTAC, Enerji Uyuşmazlıkları Tahkim Merkezi) tahkimdir.

B. Uygulanacak Hukuk (HMK vs. MTK)

  • 6100 sayılı HMK (m. 407 vd.): Yabancılık unsuru taşımayan ve tahkim yeri Türkiye olarak belirlenen uyuşmazlıklarda uygulanır.
  • 4646 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu (MTK): Yabancılık unsuru taşıyan ve tahkim yeri Türkiye olarak kararlaştırılan uyuşmazlıklarda uygulanır.

C. Tahkim Sözleşmesi ve Geçerlilik Şartları (HMK m. 412)

  • Tanım: Tarafların, sözleşme veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş veya doğabilecek uyuşmazlıkların çözümünü hakeme bırakma anlaşmasıdır.
  • Geçerlilik Şartları:
    1. Yazılı Şekil Şartı: Yazılı yapılması veya taraflarca imzalanmış bir belge/iletişim aracına dayanması şarttır.
    2. Tahkime Elverişlilik: Konusu iki tarafın arzusuna tabi işlerden olmalıdır. Taşınmaz üzerindeki ayni haklar ile tarafların iradelerine tabi olmayan boşanma, babalık gibi davalar tahkime elverişli değildir.
    3. Uyuşmazlığın Açıkça Belirtilmesi: Sözleşmede hangi uyuşmazlığın tahkime götürüleceği belirli olmalıdır. “Aramızda doğacak tüm uyuşmazlıklar tahkimde çözülür” şeklindeki soyut ifadeler sözleşmeyi geçersiz kılar.
    4. Kayıtsız ve Şartsız Olması: Tahkim iradesi net olmalıdır. “Önce tahkime sonra mahkemeye” veya “tahkime de gidilebilir” gibi alternatif veya şartlı ibareler sözleşmeyi geçersiz kılar.
    5. Müstakillik / Soyutluk İlkesi: Tahkim sözleşmesi usulî bir sözleşmedir; asıl sözleşmenin geçersiz olması tahkim sözleşmesini kendiliğinden geçersiz kılmaz (HMK m. 412/4).

Sınav Uyarısı (Tahkim İlk İtirazı – HMK m. 116/1-b, m. 413): Geçerli bir tahkim sözleşmesi bulunmasına rağmen taraflardan biri mahkemede dava açarsa, mahkeme bunu kendiliğinden gözetip görevsizlik kararı veremez. Davalının cevap dilekçesinde Tahkim İlk İtirazında bulunması gerekir. İlk itiraz kabul edilirse dava usulden reddedilir.

D. Hakem Sözleşmesi, Hakemlerin Seçimi ve Reddi

  • Hakem Sözleşmesi: Taraflar ile uyuşmazlığı çözecek hakemler arasında yapılan borçlar/usul hukuku sözleşmesidir. Tahkim sözleşmesinden bağımsızdır.
  • Hakemin Reddi (HMK m. 418): Tarafsızlığından şüphe edilen hakemin reddi, sebebi öğrenildiği tarihten itibaren 2 hafta içinde talep edilmelidir.
  • Kompetenz-Kompetenz İlkesi (HMK m. 422): Hakem veya hakem kurulu, kendi yetkisi ve tahkim sözleşmesinin geçerliliği hakkında bizzat karar verme yetkisine sahiptir.

E. Görevli Mahkeme, Süreler ve Kanun Yolları

  • Tahkimde Görevli Mahkeme (HMK m. 410):
    • Mahkemenin yardımına ihtiyaç duyulan hallerde (hakem seçimi, delil toplanması vb.): Ticari uyuşmazlıklarda Asliye Ticaret Mahkemesi, diğer uyuşmazlıklarda Asliye Hukuk Mahkemesi görevlidir.
    • Hakem kararlarına karşı iptal davasında: Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) görevlidir.
  • İhtiyatî Tedbir / Haciz Dava Açma Süresi (HMK m. 426/2): Tahkimden önce mahkemeden ihtiyati tedbir veya haciz alan taraf, 2 hafta içinde tahkim davasını açmak zorundadır; aksi halde tedbir kalkar.
  • Yargılama Süresi (HMK m. 427): Aksine anlaşma yoksa, tek hakemde hakemin seçildiği; birden çok hakemde ilk toplantı tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren 1 yıldır.
  • Hakem Kararlarına Karşı Kanun Yolları:
    • Olağan Kanun Yolu: İptal Davasıdır (Bölge Adliye Mahkemesinde açılır). BAM’ın iptal davası sonucunda verdiği kararlara karşı temyiz yoluna başvurulabilir.
    • Olağanüstü Kanun Yolu: Yargılamanın Yenilenmesidir (Mahkemede görülür).
  • İcra Edilebilirlik: Hakem kararlarının icra edilebilmesi için kesinleşmesi şart değildir.

2. Arabuluculuk (Mediation)

Sistematik teknikler uygulayarak tarafları bir araya getiren, iletişim kurmalarını sağlayan, taraflar çözüm üretemediğinde çözüm önerisi getirebilen (7155 s.K. ile) uzman eğitimli, bağımsız ve tarafsız bir üçüncü kişinin katılımıyla yürütülen uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Arabuluculuk bir yargılama faaliyeti değildir.

A. Arabulucunun Statüsü ve Yükümlülükleri

  • Arabulucu gerçek kişi ve Hukuk Fakültesi mezunu olmak, eğitim almak ve Arabuluculuk Siciline kaydolmak zorundadır.
  • Bağımsız, tarafsız davranmalı, eşitliği gözetmeli ve sır saklama yükümlülüğüne uymalıdır.
  • Yargısal Yetki Yasağı (HMK/HUAK m. 15/4): Arabulucu hâkimlere ait olan yargısal yetkileri (tanık dinleme, bilirkişiye başvurma, yemin ettirme, keşif yapma) KULLANAMAZ.

B. İhtiyari Arabuluculuk vs. Dava Şartı (Zorunlu) Arabuluculuk

  • İhtiyari Arabuluculuk: Tarafların kendi istekleriyle başvurduğu arabuluculuktur.
  • Dava Şartı (Zorunlu) Arabuluculuk: Kanun gereği dava açılmadan önce başvurulması zorunlu kılınan ve yerine getirilmediğinde davanın dava şartı yokluğundan usulden reddedildiği durumlar:
    1. İş İş Uyuşmazlıkları (7036 s.K. m. 3): İşçi-işveren alacağı, tazminatı ve işe iade davalarında. (İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminatlar hariç).
    2. Ticari Uyuşmazlıklar (TTK m. 5/A): Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat davalarında.
    3. Tüketici Uyuşmazlıkları (TKHK m. 73/A): Tüketici mahkemelerinin görev alanına giren uyuşmazlıklarda.

C. Arabuluculuğun Usulü, Zamanaşımı ve Anlaşma Belgesi

  • Süreç ve Zamanaşımı: Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.
  • Gizlilik: Arabuluculuk müzakereleri ve sunulan belgeler gizlidir; mahkemede delil olarak kullanılamaz.
  • Anlaşma Belgesi ve İcra Edilebilirlik Şerhi (HUAK m. 18):
    • Taraflar anlaşırlarsa bir anlaşma belgesi düzenlenir.
    • Dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulmuşsa Sulh Hukuk Mahkemesinden; dava açıldıktan sonra başvurulmuşsa davanın görüldüğü mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınır. Şerh alınan belge ilâm niteliğindedir.
    • Kritik İstisna (Avukat İmzası): Taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzaladıkları anlaşma belgesi, mahkemeden icra edilebilirlik şerhi alınmasına gerek olmaksızın doğrudan ilâm niteliğinde belge sayılır.
    • Arabuluculuk sonunda üzerinde anlaşılan hususlar tekrar dava konusu edilemez (maddi anlamda kesin hüküm ve kesin delil etkisi gösterir).

3. Bireysel Başvuru

Kamu gücünü kullanan organlar tarafından Anayasa ve İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi (İHAS) ile buna ek protokollerin ortaklaşa koruduğu temel hak ve özgürlüklerin ihlal edilmesi halinde başvurulan anayasal hukuki çaredir.

A. Anayasa Mahkemesine (AYM) Bireysel Başvuru

+----------------------------------------------------------------------------------------+
|                          ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURU                          |
+----------------------------------------------------------------------------------------+
| KAPSAM / KONU                     | Hem Anayasa'da HEM DE İHAS ve Türkiye'nin taraf    |
|                                   | olduğu eki protokollerde ORTAK korunan haklar.|
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| NİTELİĞİ                          | İKİNCİL (Tali) niteliktedir. Bir temyiz/üst kanun |
|                                   | yolu veya derece denetimi DEĞİLDİR.          |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| BAŞVURULAMAYACAK HÂLLER           | Yasama işlemleri, idarenin düzenleyici işlemleri, |
|                                   | AYM kararları ve yargı denetimi dışı işlemler.|
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| BAŞVURU SÜRESİ                    | İç hukuk yollarının tüketildiği veya ihlalin      |
|                                   | öğrenildiği tarihten itibaren 30 GÜNDÜR.     |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| ESKİ HÂLE GETİRME SÜRESİ          | Mazeretin kalkmasından itibaren 15 GÜNDÜR.   |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| VERİLECEK KARARLAR                | İhlal tespiti, TAZMİNAT veya YENİDEN YARGILAMA     |
|                                   | kararı verilebilir.                      |
+----------------------------------------------------------------------------------------+
  • Yeniden Yargılama Kararının Etkisi: AYM ihlalin giderilmesi için dosyayı ilgili mahkemeye gönderdiğinde, derece mahkemesi eski kararını kaldırarak yeniden yargılama yapmak ve ihlali giderecek şekilde hareket etmek zorundadır.

B. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) Bireysel Başvuru

  • Konusu: İHAS ve eki protokollerle teminat altına alınan hakların kamu gücüyle ihlal edilmesidir.
  • Ön Şart: İç hukuk yollarının tamamen tüketilmiş olması gerekir. Türkiye açısından Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru da tüketilmesi zorunlu bir iç hukuk yoludur.
  • Hukuki Sonucu: AİHM Türk mahkemelerinin kararlarını bozmaz veya iptal etmez; ihlal ve tazminat kararı verir.
  • İade-i Muhakeme Sebebi Olması: AİHM’in kesinleşmiş ihlal kararı, Türk medeni usul hukukunda olağanüstü kanun yolu olan Yargıtay/Mahkeme düzeyinde bir Yargılamanın İadesi (Yenilenmesi) sebebidir (HMK m. 375/1-i). İhlal kararının takibi Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından yürütülür.

4. AÖF Sınavında 100 Alttıracak Özet “Süreler ve Detaylar” Tablosu

  1. Tahkime Elverişli Olmayan Konular: Taşınmaz üzerindeki ayni haklar (mülkiyet, tescil) ve tarafların iradesine tabi olmayan işler (boşanma, babalık).
  2. Tahkim Süresi: Aksine anlaşma yoksa hakem heyetinde ilk toplantı tutanağından itibaren 1 Yıldır.
  3. Hakemin Reddi Süresi: Sebebin öğrenilmesinden itibaren 2 Haftadır.
  4. Tedbir Sonrası Tahkim Dava Açma Süresi: İhtiyati tedbir/haciz kararı alındıktan itibaren 2 Hafta içinde tahkim davası açılmalıdır.
  5. Tahkim Kararlarına Karşı Kanun Yolu: Olağan yol İptal Davası (Bölge Adliye Mahkemesinde açılır); Olağanüstü yol Yargılamanın İadesidir.
  6. Arabulucunun Yargısal Yetki Yasağı: Tanık dinleyemez, bilirkişiye başvuramaz, yemin ettiremez, keşif yapamaz.
  7. İcra Edilebilirlik Şerhsiz İlâm Sayılan Belge: Taraflar + Avukatları + Arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi.
  8. AYM Bireysel Başvuru Süresi: İç hukuk yollarının tüketilmesinden/tebliğden itibaren 30 Gün; mazeret sonrasında eski hale getirme süresi 15 Gündür.
  9. AİHM İhlal Kararının Niteliği: Türk Hukukunda Yargılamanın İadesi (HMK m. 375/1-i) sebebidir.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının