5. Ünite: Yasama

I. YASAMA FONKSİYONU VE YASAMA YETKİSİNİN NİTELİĞİ

Türk Anayasa Hukuku bakımından yasama fonksiyonu şeklî ve organik kritere göre tanımlanır. Buna göre yasama fonksiyonu, Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) yasama usullerine uyarak yaptığı tüm işlemleri ifade eder.

📌 Yasama Yetkisinin 3 Temel Özelliği (Sınavda Kesin Çıkar!)

  1. Yasama Yetkisinin Genelliği: TBMM, Anayasaya aykırı olmamak kaydıyla dilediği konuda, ana hatlarıyla ya da ayrıntılı olarak kanun yapma yetkisine sahiptir.
    • İstisnası (Mahfuz Alan): Anayasada münhasıran Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenleneceği öngörülen konular (örneğin bakanlıkların kurulması, Devlet Denetleme Kurulu vb.).
    • Sınırları: TBMM mahkemelerin yerine geçerek yargı işlemi yapamaz, yürütmenin bireysel işlemlerini (memur atama vb.) kanunla yapamaz ve Anayasaya aykırı düzenleme getiremez.
  2. Yasama Yetkisinin Asliliği (İlkelliği): Yasama organının bir kanun yaparken daha önce mevcut bir hukuk kuralına veya yetkiye dayanmak zorunda olmamasıdır. Doğrudan doğruya Anayasadan aldığı genel yetkiyle ilk elden kural koyabilir.
  3. Yasama Yetkisinin Devredilmezliği (Anayasa m. 7): Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM’nindir ve devredilemez.
    • 2017 Değişikliği: Bakanlar Kuruluna Kanun Hükmünde Kararname (KHK) çıkarma yetkisi veren uygulama kaldırılmıştır. (OHAL CBK’ları doğrudan Anayasa m. 119’dan kaynaklandığı için bir yetki devri değildir).

II. YASAMA İŞLEMLERİ

TBMM’nin yaptığı işlemler Kanunlar, Parlamento Kararları ve İçtüzük Kuralları olmak üzere üç grupta toplanır.

                     ┌────────────────────────────────────────┐
                     │           YASAMA İŞLEMLERİ             │
                     └───────────────────┬────────────────────┘
                                         │
         ┌───────────────────────────────┼──────────────────────────────┐
         ▼                               ▼                              ▼
┌──────────────────┐           ┌──────────────────┐           ┌──────────────────┐
│     KANUNLAR     │           │PARLAMENTO KARARLARI│           │İÇTÜZÜK KURALLARI │
├──────────────────┤           ├──────────────────┤           ├──────────────────┤
│• Teklif ve Kabul │           │• Meclis İçi Kararlar│          │• TBMM Çalışma   │
│  Süreçleri       │           │• Kural Olarak    │           │  Düzeni          │
│• CB Yayımlar/Geri│           │  Yargı Dışı      │           │• Yalnızca İptal  │
│  Gönderir        │           │• AYM Denetimi    │           │  Davası Açılarak │
│• AYM Denetler    │           │  İstisnaları Var │           │  Denetlenir      │
└──────────────────┘           └──────────────────┘           └──────────────────┘

1. Kanunlar ve Kanun Yapım Süreci

  • Teklif Etme: Kanun teklif etmeye sadece milletvekilleri yetkilidir. (Cumhurbaşkanı ve bakanların kanun teklifi verme yetkisi yoktur; bunun tek istisnası Bütçe Kanun teklifidir).
  • Kadük Olma: Bir yasama döneminde (iki seçim arasında) sonuçlandırılamayan kanun teklifleri hükümsüz sayılır (kadük olur).
  • 1 Yıl Yasağı: TBMM tarafından reddedilen bir kanun teklifi, ret tarihinden itibaren 1 tam yıl geçmedikçe aynı yasama dönemi içinde yeniden verilemez.
  • Toplantı ve Karar Yeter Sayısı (Anayasa m. 96):
    • Toplantı Yeter Sayısı: Üye tamsayısının en az üçte biri (200 milletvekili).
    • Karar Yeter Sayısı: Toplantıya katılanların salt çoğunluğudur; ancak bu sayı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (151) az olamaz.
  • Yayımlanma ve Geri Gönderme (m. 89): Cumhurbaşkanı kabul edilen kanunları 15 gün içinde Resmî Gazete’de yayımlar veya geri gönderir.
    • TBMM, geri gönderilen kanunu üye tamsayısının salt çoğunluğuyla (301 oy) aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı yayımlamak ZORUNDADIR.
    • Cumhurbaşkanının Bütçe Kanununu geri gönderme yetkisi YOKTUR.
  • Yürürlük: Kanunda tarih belirtilmemişse Resmî Gazete’de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.

2. Parlamento Kararları

TBMM’nin kanun dışındaki kararlarıdır (örneğin seçimlerin yenilenmesi, dokunulmazlığın kaldırılması, savaş ilanı, af kararı, içtüzük yapılması). Cumhurbaşkanınca onaylanmaz veya geri gönderilmez; TBMM Başkanı tarafından yayımlanır.

📌 Yargı Denetimi İstisnaları (Sınavda Kesin Sorulur!)

Parlamento kararları kural olarak yargı denetimi dışındadır. Ancak Anayasa 3 istisna belirlemiştir:

  1. TBMM İçtüzüğü (Anayasa Mahkemesi denetler).
  2. Yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararları.
  3. Milletvekilliğinin düşürülmesi kararları (istifa, bağdaşmayan iş, devamsızlık hallerinde).

3. İçtüzük Kuralları

TBMM’nin kendi iç çalışmalarını ve çalışma düzenini düzenleyen parlamento kararıdır.

  • Denetimi: Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir. Sadece iptal davası (soyut norm denetimi) açılabilir; mahkemelerde uygulanmadığı için itiraz yoluyla (somut norm denetimi) denetlenemez.

III. YASAMA ORGANI (TBMM) VE SEÇİMLER

1. TBMM’nin Yapısı ve Seçim Dönemi

  • Yapısı: Tek meclisli sistemdir; genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluşur. (1961’deki Cumhuriyet Senatosu 1982 Anayasası ile kaldırılmıştır).
  • Seçim Dönemi: 5 yıldır; Cumhurbaşkanlığı seçimleri ile aynı günde (eşzamanlı) yapılır.

2. Seçimlerin Yenilenmesi, Ertelenmesi ve Ara Seçim

İşlemKarar Alma Yetkisi / ŞartlarıSınav İçin Kritik Detay
Seçimlerin Yenilenmesi (Erken Seçim)• TBMM üye tamsayısının 3/5 çoğunluğu (360 oy).• Veya doğrudan Cumhurbaşkanı kararı.Karar verilince TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri birlikte yapılır.
Seçimlerin Ertelenmesi• Tek sebebi SAVAŞtır.• TBMM kararıyla seçimler 1 yıl geriye bırakılabilir.Savaş dışında hiçbir gerekçeyle (ekonomik kriz, doğal afet vb.) seçim ertelenemez.
Ara Seçim• Her seçim döneminde 1 defa yapılır.• Genel seçimden 30 ay geçmedikçe ve genel seçime 1 yıl kala yapılamaz.**İki İstisna (30 ay ve 1 yıl kuralı uygulanmaz):**1. Boşalan üyelik %5’i (30 vekil) bulursa 3 ay içinde yapılır.2. Bir ilin/seçim çevresinin hiç vekili kalmazsa, boşalmayı takip eden 90 günden sonraki ilk Pazar yapılır.

3. Seçim Sistemi ve İlkeleri

  • Uygulanan Sistem: Barajlı nisbi temsil (d’Hondt usulü).
  • Ülke Barajı: 2022 değişikliğiyle %7’ye düşürülmüştür. İttifak yapılması halinde ittifak oyları toplamı %7’yi aşarsa ittifak partilerinin tamamı barajı aşmış sayılır.
  • Anayasal İlkeler (m. 67): Temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkeleri bağdaştırılır.
  • 📌 Seçim Kanunu Değişiklikleri (2001 Değişikliği): Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 1 yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanamaz.

IV. MİLLETVEKİLİ SEÇİLME YETERLİLİĞİ VE ADAYLIK

1. Seçilme Şartları (m. 76)

  1. 18 yaşını doldurmuş olmak.
  2. En az ilkokul mezunu olmak.
  3. Türk vatandaşı olmak (Çifte vatandaşlar da seçilebilir).
  4. Kısıtlı olmamak.
  5. Askerlikle ilişiği bulunmamak (Tecilli, muaf veya yapmış olanlar başvurabilir).
  6. Taksirli suçlar hariç toplam 1 yıl veya daha fazla hapis cezası almamış olmak. (Taksirli suçtan ne kadar ceza alınırsa alınsın engellemez).
  7. Zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, terör eylemlerine katılma gibi yüz kızartıcı ve ağır suçlardan hüküm giymemiş olmak (Affa uğramış olsalar bile).

2. Aday Olabilmek İçin Görevinden Çekilmek Zorunda Olanlar

Hakimler ve savcılar, yüksek yargı organı mensupları, yükseköğretim öğretim elemanları, YÖK üyeleri, memurlar ve TSK mensupları görevlerinden çekilmedikçe aday olamazlar.


V. MİLLETVEKİLLERİNİN HUKUKİ DURUMU VE MUAFIYETLER

  • Sıfatın Kazanılması: İl seçim kurulunca seçim tutanağının (mazbatanın) düzenlenip verildiği an kazanılır. Yemin (andiçme) ise göreve başlamayı sağlar.
  • Milletin Temsili İlkesi (m. 80): Milletvekilleri seçildikleri bölgeyi değil, bütün Milleti temsil ederler. Emredici vekâlet yasaktır; seçmenler vekilleri azledemez.

📌 PARLAMENTER MUAFIYETLER (Sınavda En Çok Karıştırılan Konu!)

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                          PARLAMENTER MUAFİYETLER                            │
└──────────────────────┬───────────────────────────────┬──────────────────────┘
                       │                               │
                       ▼                               ▼
┌──────────────────────────────────────────────┐ ┌─────────────────────────────┐
│       YASAMA SORUMSUZLUĞU (m. 83/1)          │ │ YASAMA DOKUNULMAZLIĞI (m. 83/2)│
├──────────────────────────────────────────────┤ ├─────────────────────────────┤
│• Oy, söz ve düşünce açıklamalarını korur.    │ │• Ceza takibatına (tutuklama,│
│• MUTLAKTIR: Meclis kararıyla KALDIRILAMAZ.   │ │  yargılama) karşı korur.    │
│• SÜREKLİDİR: Üyelik bittikten sonra da sürer.│ │• NISBİDİR: Meclis kararıyla │
│• Sadece CEZAİ koruma sağlar (Tazminat davası │ │  KALDIRILABİLİR.            │
│  açılabilir).                                │ │• GEÇİCİDİR: Üyelik süresince│
│                                              │ │  geçerlidir.                │
└──────────────────────────────────────────────┘ └─────────────────────────────┘

Yasama Dokunulmazlığının İstisnaları:

  1. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali.
  2. Seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasa m. 14’teki durumlar.

⚠️ Sınav Uyarısı: Dokunulmazlığı kaldırılan milletvekilinin milletvekilliği DÜŞMEZ; sadece ilgili suçtan yargılanabilir. Ayrıca siyasi parti gruplarında yasama dokunulmazlığı ile ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.


VI. MİLLETVEKİLLİĞİNİN SONA ERMESİ

Milletvekilliği iki farklı yolla sona erer:

1. TBMM Genel Kurulu Kararı/Oylaması İle Düşen Haller (m. 84)

  1. İstifa: Başkanlık Divanı tespitinden sonra Genel Kurulca kararlaştırılır (Salt çoğunlukla).
  2. Milletvekilliğiyle bağdaşmayan bir görevi sürdürmekte ısrar etme: Gizli oylamada toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile.
  3. Devamsızlık: 1 ay içinde toplam 5 birleşim günü özürsüz/izinsiz katılmama durumunda ÜYE TAMSAYISININ SALT ÇOĞUNLUĞU (en az 301 OY) ile.

2. Oylama Yapılmaksızın (Kendiliğinden/Bildirimle) Düşen Haller

  • Seçilmeye engel bir suçtan kesin hüküm giyme veya kısıtlanma (Mahkeme kararının Genel Kurula bildirilmesiyle).
  • Cumhurbaşkanı seçilme veya Cumhurbaşkanı yardımcısı/bakan olarak atanma.
  • Ölüm ve gaiplik.
  • Seçimlerin yenilenmesi / yasama döneminin sona ermesi.

📌 Anayasa Mahkemesine Başvuru (m. 85): İstifa, bağdaşmazlık, devamsızlık nedeniyle üyeliği düşürülen veya dokunulmazlığı kaldırılan vekil (veya başka bir vekil), karardan itibaren 7 gün içinde AYM’ye iptal davası açabilir. AYM 15 gün içinde karar bağlar.


VII. TBMM’NİN İÇ ÖRGÜTLENMESİ VE ÇALIŞMA DÜZENİ

  • Başkanlık Divanı: Meclis Başkanı, Başkanvekilleri, Katip Üyeler ve İdare Amirlerinden oluşur.
    • Partiler üye sayıları oranında temsil edilir; ancak siyasi parti grupları Meclis Başkanlığı için aday gösteremezler.
    • Bir yasama döneminde 2 seçim yapılır (İlk seçilenlerin görev süresi 2 yıl, ikinci seçilenlerin süresi dönem sonuna kadardır).
    • Meclis Başkanı ve oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamaz.
  • Siyasi Parti Grupları: En az 20 milletvekili ile kurulur. (Parti grupları; dokunulmazlık ve meclis soruşturması konularında görüşme yapamaz ve karar alamazlar).
  • Toplanma ve Tatil: TBMM her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır.
    • Bir yasama yılında en çok 3 ay tatil yapabilir (Kural olarak 1 Temmuz’da başlar).
    • Ara verme: 15 günü geçmeyen ertelemelerdir.
    • Olağanüstü Toplantı: Cumhurbaşkanı veya TBMM Başkanı (doğrudan veya üyelerin 1/5’inin [120 vekil] yazılı istemiyle) Meclisi toplantıya çağırır.

VIII. TBMM’NİN GÖREV/YETKİLERİ VE DENETİM YOLLARI

1. TBMM’nin Temel Görev ve Yetkileri (m. 87)

  • Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak.
  • Bütçe ve Kesinhesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek.
  • Para basılmasına karar vermek.
  • Savaş hali ilanına ve TSK kullanılmasına izin vermek.
  • Milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak.
  • Genel ve özel af ilanına karar vermek: Üye tamsayısının 5/3 çoğunluğu (360 oy) gereklidir.
  • Anayasa Mahkemesi (3 üye), HSK (7 üye), RTÜK ve Kamu Başdenetçisini seçmek.

📌 2. Bilgi Edinme ve Denetim Araçları (m. 98 – Çok Sorulur!)

  1. Yazılı Soru: Milletvekillerinin, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yazılı olarak soru sormalarıdır. En geç 15 gün içinde cevaplanmalıdır.
  2. Genel Görüşme: Toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren bir konunun Genel Kurulda görüşülmesidir. Siyasi parti grupları veya en az 20 milletvekili isteyebilir.
  3. Meclis Araştırması: Belli bir konuda bilgi edinmek için yapılan incelemedir. Parti grupları veya en az 20 milletvekili isteyebilir.
  4. Meclis Soruşturması: Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların cezai sorumluluklarını araştıran ve Yüce Divan’a sevk sağlayan denetim yoludur.

⚠️ Meclis Soruşturması Nitelikli Çoğunluk Tablosu (EZBERLEYİN!):

  • Soruşturma Önergesi Verilmesi: Üye tamsayısının salt çoğunluğu (301 oy).
  • Soruşturma Açılması Kararı: Üye tamsayısının 3/5’inin (360 oy) gizli oyu ile.
  • Yüce Divan’a Sevk Kararı: Üye tamsayısının 2/3’ünün (400 oy) gizli oyu ile.

(Not: 2017 Anayasa değişikliği ile Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemine geçildiğinden “Gensoru” denetim yolu Anayasadan çıkarılmıştır).

3. Bütçe ve Kesinhesap Kanunu

  • Bütçe kanun teklifini Cumhurbaşkanı, mali yılbaşından en az 75 gün önce TBMM’de sunar.
  • Bütçe teklifi Bütçe Komisyonunda (55 gün) ve Genel Kurulda görüşülüp karara bağlanır.
  • Cumhurbaşkanı Bütçe Kanununu geri gönderemez.
  • Bütçe süresinde kabul edilemezse geçici bütçe çıkarılır; o da kabul edilmezse önceki yılın bütçesi yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır.

🎯 SINAVDA 100 ALDIRACAK KRİTİK SAYISAL SÜRELER VE ORANLAR ÖZETİ

  • 600: TBMM üye tamsayısı.
  • 200 (1/3): TBMM Toplantı Yeter Sayısı.
  • 151 (1/4 + 1): TBMM Asgari Karar Yeter Sayısı.
  • 360 (3/5): Erken seçim kararı, Genel/Özel Af kararı, Meclis soruşturması açılması kararı.
  • 400 (2/3): Yüce Divan’a sevk kararı.
  • 301 (Salt Çoğunluk): CB’nin geri gönderdiği kanunun aynen kabulü, devamsızlıktan milletvekillinin düşürülmesi, Meclis soruşturması önergesi verilmesi.
  • 7 Gün / 15 Gün: Dokunulmazlık veya üyeliğin düşmesi kararlarına karşı AYM’ye başvuru süresi (7 gün) ve AYM’nin karar süresi (15 gün).
  • 20 Milletvekili: Siyasi parti grubu kurma, Genel Görüşme ve Meclis Araştırması isteme sayısı.
  • 1 Yıl: Reddedilen kanun teklifinin tekrar verilememe süresi ve seçim kanunu değişikliklerinin uygulanmama süresi.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının