6. Ünite: Yürütme ve Olağanüstü Yönetim

I. YÜRÜTME FONKSİYONU VE DÜZENLEYİCİ İŞLEMLERİ

1. Yürütme Fonksiyonunun Tanımı

  • Maddi Kriter: Maddi kritere göre yürütme fonksiyonu; kişisel, somut ve subjektif işlemler yapılmasıdır.
  • Şeklî ve Organik Kriter: Türk Anayasa Hukuku bakımından yürütme fonksiyonu şeklî ve organik kritere göre tanımlanır. Çünkü Anayasa, yürütme organına bireysel/somut işlemlerin yanı sıra Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik gibi genel, soyut ve objektif kural-işlem yapma yetkisi de vermiştir.

2. Yürütmenin Düzenleyici İşlemleri

Yürütme organının temel görevi kanunları uygulamaktır. Bunu yaparken Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve Cumhurbaşkanı kararları/genelgeleri gibi düzenleyici işlemler çıkarır.

                     ┌────────────────────────────────────────┐
                     │     YÜRÜTMANİN DÜZENLEYİCİ İŞLEMLERİ   │
                     └───────────────────┬────────────────────┘
                                         │
     ┌───────────────────────────────────┼───────────────────────────────────┐
     ▼                                   ▼                                   ▼
┌───────────────────────────┐ ┌───────────────────────────┐ ┌───────────────────────────┐
│  OLAĞAN CUMHURBAŞKANLIĞI  │ │    OLAĞANÜSTÜ HÂL (OHAL)  │ │        YÖNETMELİKLER      │
│       KARARNAMELERİ       │ │ CUMHURBAŞKANLIĞI KARARN.  │ │        (Anayasa m. 124)    │
├───────────────────────────┤ ├───────────────────────────┤ ├───────────────────────────┤
│• Yürütme yetkisine ilişkin│ │• OHAL ilanını gerektiren  │ │• CB, Bakanlıklar ve KTK   │
│  konularda çıkarılır.     │ │  konularda çıkarılır.     │ │  çıkarabilir.             │
│• Temel ve siyasi haklar   │ │• Temel ve siyasi haklar da│ │• Kanun ve CBK'lara aykırı │
│  DÜZENLENEMEZ.            │ │  düzenlenebilir.          │ │  olamaz.                  │
│• AYM tarafından denetlenir│ │• Resmî Gazete'de yayımland│ │• Ülke çapındakiler        │
│  (Norm denetimi var).     │ │  aynı gün TBMM'ye sunulur.│ │  Danıştay'da denetlenir.  │
└───────────────────────────┘ └───────────────────────────┘ └───────────────────────────┘

A. Olağan Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (m. 104/17)

2017 Anayasa değişikliği ile hukuk sistemimize girmiş; Bakanlar Kurulu’nun çıkardığı Kanun Hükmünde Karanname (KHK) uygulaması kaldırılmıştır.

  • Dayanağı ve Özelliği: Doğrudan Anayasadan aldığı yetkiye dayanır; Meclisten bir yetki kanunu almaya gerek yoktur.
  • Düzenleme Sınırları ve Yasaklar (Sınavda Kesin Sorulur!):
    1. Konu Bakımından: Yalnızca yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılabilir.
    2. Haklar Bakımından: Kişinin hakları ve ödevleri ile Siyasi haklar ve ödevler düzenlenemez. Yalnızca Sosyal ve Ekonomik haklar düzenlenebilir (ancak sınırlanamaz).
    3. Münhasır Kanun Yasağı: Anayasada münhasıran (yalnızca) kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda çıkarılamaz.
    4. Açık Düzenleme Yasağı: Kanunda açıkça düzenlenen konularda çıkarılamaz.
  • Kanunlarla Çatışması (Normlar İhtilafı):
    • Kanunlar ile CBK’lar normlar hiyerarşisinde kural olarak aynı düzeydedir.
    • Aynı konuda kanun ile CBK çatışırsa kanun hükümleri uygulanır.
    • TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz/geçersiz hale gelir.
  • Yargısal Denetimi: Anayasa Mahkemesi (AYM) tarafından hem esas hem şekil bakımından denetlenir.

📌 Mahfuz Kararname Alanları (TBMM’nin Kanun Çıkaramayacağı Konular)

Anayasada bazı konuların münhasıran Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenleneceği özel olarak belirtilmiştir:

  1. Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri, yetkileri ve teşkilat yapısı (m. 106/11).
  2. Devlet Denetleme Kurulu’nun işleyişi ve özlük işleri (m. 108).
  3. Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği teşkilatı ve görevleri (m. 118/6).
  4. Üst kademe kamu yöneticilerinin atanma usul ve esasları (m. 104/9).

B. Olağanüstü Hâl (OHAL) Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (m. 119/6)

  • Çıkarma Şartı: Anayasaya uygun ilan edilmiş bir OHAL’in varlığı şarttır.
  • Konusu ve Kapsamı: Yalnızca OHAL’in gerekli kıldığı konularda çıkarılabilir. Kanun hükmündedir ve kanunlarda değişiklik yapabilir.
  • Hak Düzenleme Yetkisi: Temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar da düzenlenebilir.
  • Sınırları: Milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ve m. 15/2’de yer alan çekirdek haklar (yaşama hakkı, suçsuzluk karinesi vb.) ihlal edilemez.
  • TBMM Onayı Süreci: Resmî Gazete’de yayımlandığı gün TBMM onayına sunulur. Savaş ve mücbir sebepler hariç 3 ay içinde TBMM’de görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.
  • 📌 Yargısal Denetim Yasağı (Sınavın En Popüler Sorusu!): OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz. Ancak TBMM bunları onaylayıp kanunlaştırdıktan sonra kanun olarak AYM denetimine tabi olurlar.

C. Yönetmelikler (Anayasa m. 124)

  • Çıkarma Yetkisi Olmayanlar: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri çıkarabilir. (Yasama ve Yargı organları yönetmelik çıkaramaz).
  • Amacı: Kanunların ve CBK’ların uygulanmasını sağlamak ve bunlara aykırı olmamak üzere çıkarılır.
  • Yayımlanma: Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazete’de yayımlanacağı kanunla belirlenir.
  • Yargısal Denetimi: Ülke çapında uygulanacak yönetmeliklerin denetimini ilk derece mahkemesi olarak Danıştay yapar. Belli bir yörede uygulanacak olanları ise o yerdeki İdare Mahkemeleri denetler.

II. YÜRÜTME ORGANI VE CUMHURBAŞKANI

1. Yürütme Organının Yapısı

  • Monist (Tekçi) Yapı: 2017 değişikliğiyle (2018’de yürürlüğe giren sistem) yürütme organı iki başlı (düalist) olmaktan çıkmış; yürütme yetkisi ve görevi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir.
  • Bakanlar Kurulu veya Başbakanlık makamı yoktur. Bakanlar ve Cumhurbaşkanı yardımcıları Cumhurbaşkanına bağlı, icracı ve danışman konumundaki kamu görevlileridir.

2. Cumhurbaşkanının Seçimi ve Statüsü

  • Adaylık ve Seçilme Şartları (m. 101):
    1. 40 yaşını doldurmuş olmak.
    2. Yükseköğrenim yapmış olmak.
    3. Milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı olmak.
  • Seçim Usulü: Doğrudan halk tarafından genel oyla seçilir.
    • Görev süresi 5 yıldır; bir kimse en fazla 2 defa seçilebilir. (İstisna: İkinci döneminde TBMM seçimleri yenilerse 3. defa aday olabilir).
    • İlk turda geçerli oyların salt çoğunluğunu (%50’den fazla) alan aday seçilir. Bu sağlanamazsa en çok oy alan iki aday arasında 2. tur yapılır.
  • Milletvekilliğinin Sona Ermesi: Bir milletvekili Cumhurbaşkanı seçilirse milletvekilliği kendiliğinden sona erer.
  • Siyasi Parti İlişkisi: Cumhurbaşkanının partili olma yasağı kaldırılmıştır (Partili Cumhurbaşkanı).

3. Cumhurbaşkanlığı Makamının Boşalması ve Vekâlet (m. 106)

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   CUMHURBAŞKANLIĞINA VEKÂLET DURUMLARI                      │
└──────────────────────┬───────────────────────────────┬──────────────────────┘
                       │                               │
                       ▼                               ▼
┌──────────────────────────────────────────────┐ ┌─────────────────────────────┐
│ GEÇİCİ AYRILMA (Hastalık, Yurt Dışı vb.)     │ │ MAKAMINKEN BOŞALMASI        │
├──────────────────────────────────────────────┤ ├─────────────────────────────┤
│• Cumhurbaşkanının görevlendirdiği            │ │• Yeni CB seçilinceye kadar  │
│  Cumhurbaşkanı Yardımcısı vekâlet eder.      │ │  EN YAŞLI CB Yardımcısı     │
│• Tüm yetkileri kullanır.                     │ │  vekâlet eder.              │
└──────────────────────────────────────────────┘ └─────────────────────────────┘

Makamın Boşalması Durumunda Seçim Süreleri:

  1. Genel seçime 1 yıl veya daha az kalmışsa: TBMM seçimi de Cumhurbaşkanı seçimi ile birlikte 45 gün içinde yenilenir.
  2. Genel seçime 1 yıldan fazla kalmışsa: 45 gün içinde yalnızca Cumhurbaşkanı seçimi yapılır. Seçilen Cumhurbaşkanı TBMM seçim tarihine kadar görev yapar. Bu tamamlanan süre, 2 dönem sınırından sayılmaz.

4. Cumhurbaşkanının Görev ve Yetkileri (m. 104)

  1. Yasama ile İlgili: Meclisin açılış konuşmasını yapmak, Meclise mesaj vermek, kanunları yayımlamak ve geri göndermek, kanunlar ve İçtüzük aleyhine AYM’de iptal davası açmak, seçimlerin yenilenmesine karar vermek.
  2. Yürütme ile İlgili: Yürütme yetkisini kullanmak, CB yardımcıları ile bakanları atamak ve görevden almak, üst kademe kamu yöneticilerini (vali, rektör, büyükelçi vb.) atamak, milletlerarası antlaşmaları onaylamak ve yayımlamak, TSK’nın kullanılmasına karar vermek, Başkomutanlığı temsil etmek, sürekli hastalık/kocama sebebiyle cezaları hafifletmek veya kaldırmak, OHAL ilan etmek.
  3. Yargı ile İlgili Atama Yetkileri:
    • Anayasa Mahkemesi: 12 üyeyi seçer.
    • Danıştay: Üyelerin 1/4’ünü seçer. (Kalan 3/4’ünü HSK seçer).
    • Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekilini seçer.
    • Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK): 4 üyeyi seçer.
    • Devlet Denetleme Kurulu: Başkan ve üyelerinin tamamını atar.

5. Cumhurbaşkanının Sorumluluğu

A. Siyasi Sorumluluk

Başkanlık sisteminde Cumhurbaşkanı doğrudan halka karşı sorumludur; TBMM’ye karşı siyasi sorumluluğu yoktur (Gensoru/Güvenoyu usulü uygulanmaz).

B. Cezai Sorumluluk (Meclis Soruşturması – m. 105)

Cumhurbaşkanının hem göreviyle ilgili hem de kişisel suçları bakımından yargılanması Meclis Soruşturması usulüne tabidir:

  1. Soruşturma Önergesi: TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğu (301 oy) ile verilir.
  2. Soruşturma Açılması Kararı: Önerge en geç 1 ay içinde görüşülür ve üye tamsayısının 3/5’inin (360 oy) gizli oyuyla karar verilir.
    • 📌 Kritik Kural: Hakkında soruşturma açılmasına karar verilen Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesi kararı ALAMAZ.
  3. Yüce Divan’a Sevk Kararı: 15 kişilik komisyon raporundan sonra, üye tamsayısının 2/3’ünün (400 oy) gizli oyuyla alınır.
  4. Görevin Sona Ermesi: Yüce Divan’a sevk edilmek görevi sona erdirmez; ancak Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûm olursa görevi sona erer.

III. YÜRÜTME ORGANI İÇİNDEKİ DİĞER KURUMLAR VE YARDIMCI ORGANLAR

1. Cumhurbaşkanı Yardımcıları ve Bakanlar (m. 106)

  • Atanmaları: Milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olanlar arasından doğrudan Cumhurbaşkanınca atanır ve görevden alınır.
  • Milletvekilliği: Milletvekili iken bakan veya CB yardımcısı atananların milletvekilliği düşer.
  • Sorumlulukları: CB’ye karşı sorumludurlar. Görevleriyle ilgili suç işlediklerinde onlar hakkında da Meclis Soruşturması (301 önerge -> 360 açılma -> 400 Yüce Divan) usulü uygulanır.

2. Devlet Denetleme Kurulu (DDK – Anayasa m. 108)

  • Bağlılığı: Doğrudan Cumhurbaşkanına bağlıdır.
  • Görev Alanı: Bütün kamu kurum ve kuruluşlarında, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, dernek ve vakıflarda idari soruşturma, inceleme, araştırma ve denetleme yapar.
  • 2017 Yeniliği: Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) DDK’nın denetim kapsamına dahil edilmiştir.
  • 📌 DENETİM DIŞI ALAN: YARGI ORGANLARI Devlet Denetleme Kurulunun görev alanı dışındadır.

3. Cumhurbaşkanlığı Politika Kurulları

  • Bilim, Teknoloji, Ekonomi, Hukuk, Güvenlik ve Dış Politikalar gibi 9 alanda kurulmuştur.
  • İcrai görev yapmazlar; istişari (danışma) mahiyette politika geliştirip Cumhurbaşkanına sunarlar.

IV. OLAĞANÜSTÜ YÖNETİM (OLAĞANÜSTÜ HÂL – OHAL)

2017 Anayasa değişikliği ile “Sıkıyönetim” rejimi Anayasadan tümüyle kaldırılmış; tek olağanüstü yönetim usulü olarak Olağanüstü Hâl (OHAL) kalmıştır.

1. OHAL İlan Sebepleri (m. 119)

Savaş, savaşı gerektirecek durum, seferberlik, ayaklanma, vatan veya Cumhuriyete karşı eylemli kalkışma, bölünmezliği tehlikeye düşüren şiddet olayları, anayasal düzeni veya temel hakları ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketleri, kamu düzeninin ciddi bozulması, tabiî afet, tehlikeli salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım.

2. İlan Usulü, Süresi ve Onay

  • İlan Eden: Sebeplerin ortaya çıkması halinde Cumhurbaşkanı ilan eder.
  • İlan Süresi: Bir defada en fazla 6 ayı geçmemek üzere ilan edilir.
  • Yürürlük ve Onay: Resmî Gazete’de yayımlandığı gün yürürlüğe girer ve aynı gün TBMM onayına sunulur.
  • TBMM’nin Yetkisi: TBMM süreyi kısaltabilir, uzatabilir veya OHAL’i tamamen kaldırabilir.
  • Uzatma Süresi: Cumhurbaşkanının istemi üzerine TBMM her defasında en fazla 4 ayı geçmemek üzere uzatabilir (Savaş hallerinde 4 aylık sınır aranmaz).

3. OHAL İlanının Hukuki Sonuçları

  1. Vatandaşlar için para, mal ve çalışma yükümlülükleri getirilebilir.
  2. Temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir (m. 15 çekirdek haklar hariç).
  3. OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnameleri çıkarılabilir.
  4. Kolluk yetkileri ve yönetim valilerde toplanır (Askeri makamlara geçmez, valiler TSK’dan yardım isteyebilir).

🎯 SINAVDA 100 ALDIRACAK ÖZET KARŞILAŞTIRMA VE SAYISAL DEĞERLER TABLOSU

Konu / İşlemKarar / Onay YetkisiKritik Oran / SüreYargısal Denetim Mercii
Olağan CBKCumhurbaşkanıRG’de yayımı günü yürürlüğe girerAnayasa Mahkemesi
OHAL CBKCumhurbaşkanı (TBMM Onaylı)3 ay içinde TBMM karara bağlamazsa düşerDAVA AÇILAMAZ (Kanunlaşınca AYM)
Ülke Çapı YönetmelikCB / Bakanlık / KTKRG yayımlanması şarttırDanıştay (İlk Derece)
CB Seçim SüresiHalk Seçer5 Yıl (En fazla 2 defa)Yüksek Seçim Kurulu (YSK)
CB Meclis SoruşturmasıTBMM Genel Kurulu301 Önerge / 360 Açılma / 400 Yüce DivanYüce Divan (AYM)
OHAL İlanı SüresiCumhurbaşkanıİlk İlan: En çok 6 ay / Uzatma: En çok 4 ayKarar: Danıştay / Onay: AYM tartışmalı

⚠️ AÖF MÜFREDATININ EN ÇOK SORDUĞU 5 ALTIN DÜZELTME VE TUZAK

  1. Sıkıyönetim: 2017 Anayasa değişikliği ile Türk Hukukundan kaldırılmıştır.
  2. OHAL CBK Denetimi: OHAL kararnamelerine karşı Doğrudan AYM’de iptal davası AÇILAMAZ.
  3. Devlet Denetleme Kurulu (DDK) Sınırı: DDK, Yargı organlarını DENETLEYEMEZ. TSK’yı ise 2017’den beri denetleyebilir.
  4. Münhasır Kararname Alanları: Bakanlıkların kurulması/kaldırılması kanunla değil, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile yapılır.
  5. Gensoru ve Güvenoyu: Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sisteminde Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık olmadığı için Gensoru ve Güvenoyu uygulamaları kaldırılmıştır.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının