7. Ünite: Yargı

Anayasa’nın 9. maddesine göre, yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.


I. YARGI FONKSİYONU VE NİTELİĞİ

Devletin hukuki fonksiyonlarından biri olan yargı fonksiyonunun tanımlanmasında iki temel kriter kullanılır:

  • Maddi Kriter: Yargı fonksiyonunu içeriğine göre tanımlar; hukuki uyuşmazlıkların çözümlenmesi ve hukuka aykırılık iddialarının karara bağlanmasıdır.
  • Şeklî ve Organik Kriter: Yargı fonksiyonunu işlemi yapan organa ve yapılış usulüne göre tanımlar; bağımsız yargı organları (mahkemeler) tarafından yapılan işlemlerdir.
  • 📌 Türk Anayasa Hukuku Bakımından Kabul Edilen Tanım: Yargı fonksiyonunu tek başına maddi veya şeklî kriterle açıklamak yetersiz kalır. Bu nedenle Türk anayasa hukukunda maddi ve şeklî-organik kriter BİRLİKTE kullanılır. Buna göre yargı fonksiyonu: Hukuki uyuşmazlıkların ve hukuka aykırılık iddialarının bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından KESİN olarak çözümlenmesi ve karara bağlanması faaliyetidir.

Yargı Fonksiyonunun Yasama ve Yürütmeden Farkları (Sınav Sorusu!):

  1. Amacı: Yasama ve yürütmenin amacı kamu yararını gerçekleştirmek iken; yargı fonksiyonunun amacı hukuk düzeninin korunması ve adaletin gerçekleştirilmesidir.
  2. İşlemin Niteliği: İdari işlemler inşai (kurucu) nitelikte iken; yargısal işlemler gösterici (tespit edici) nitelik taşır.
  3. Kesin Hüküm: Yasama ve idari işlemler kural olarak değiştirilebilir veya kaldırılabilir; ancak kesinleşmiş yargı kararları kesin hüküm özelliğine sahip olup kaldırılamaz ve değiştirilemez.
  4. Organın Niteliği: Yargı fonksiyonunu yürüten mahkemeler tam bir bağımsızlık ve tarafsızlık özelliğine sahiptir.

II. YARGININ TARAFSIZLIĞI VE BAĞIMSIZLIĞI

Mahkeme kararlarının adil olabilmesi için mahkemelerin kesin olarak tarafsız olmaları şarttır. Tarafsızlık; hâkimlerin dış çevrelerin, kişisel çıkarlarının, siyasi ve felsefi görüşlerinin etkisinde kalmadan karar vermeleridir. Bağımsızlık ise bu tarafsızlığı sağlamanın en temel aracıdır.

1. Mahkemelerin Bağımsızlığı İlkesi (Anayasa m. 138)

  • Vicdani Kanaatle Karar Verme: Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.
  • Emir ve Talimat Yasağı: Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.
  • Yasama Meclisinde Görüşme Yasağı: Görülmekte olan bir dava hakkında TBMM’de yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz ve beyanda bulunulamaz.
  • Mahkeme Kararlarının Bağlayıcılığı: Yasama, yürütme ve idare organları mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu kararları hiçbir suretle değiştiremez ve yerine getirilmesini geciktiremez.
  • Bağımsızlığın Dört Boyutu:
    1. Yasama organına karşı bağımsızlık (Kanunla dahi emir verilemez, olağanüstü yargı mercileri kurulamaz m. 37).
    2. Yürütme organına karşı bağımsızlık (İdari nitelikteki kalem işleri dışında yürütme baskı kuramaz).
    3. Diğer yargı organlarına karşı bağımsızlık (Üst mahkemeler alt mahkemelere davanın esasına ilişkin genel emir veremez).
    4. Çevreye ve basına karşı bağımsızlık (TCK m. 277 ve 288 uyarınca yargı görevlisini etkilemeye teşebbüs suçtur).

2. Hâkimlik ve Savcılık Teminatı (Anayasa m. 139 – 140)

Yargı bağımsızlığını sağlamak için hâkim ve savcılara tanınan kişisel güvencelerdir.

  • Teminat Hükümleri:
    1. Hâkimler ve savcılar azlolunamaz.
    2. Kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce (65 yaş) emekliye ayrılamazlar.
    3. Bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamazlar.
  • Teminatın İstisnaları (m. 139/2): Meslekten çıkarmayı gerektiren bir suçtan hüküm giyenler, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesinleşenler veya meslekte kalmalarının uygun olmadığına karar verilenler teminattan yararlanamazlar.

3. Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK – Anayasa m. 159)

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                 HÂKİMLER VE SAVCILAR KURULU (HSK) YAPISI                    │
└──────────────────────┬───────────────────────────────┬──────────────────────┘
                       │                               │
                       ▼                               ▼
┌──────────────────────────────────────────────┐ ┌─────────────────────────────┐
│ BAŞKAN VE TABİÎ ÜYE (2 Üye)                  │ │ SEÇİLEN ÜYELER (11 Üye)     │
├──────────────────────────────────────────────┤ ├─────────────────────────────┤
│• Başkan: Adalet Bakanı                        │ │• 4 Üye: CUMHURBAŞKANI       │
│• Tabiî Üye: İlgili Adalet Bakan Yardımcısı   │ │  (3 Adli, 1 İdari Hâkim/Savcı│
│  (Müsteşarlık kaldırıldığı için)             │ │• 7 Üye: TBMM                │
│                                              │ │  (3 Yargıtay, 1 Danıştay,   │
│                                              │ │   3 Öğretim Üyesi / Avukat) │
└──────────────────────────────────────────────┘ └─────────────────────────────┘
  • Üye Sayısı ve Yapısı: HSK 13 üyeden oluşur ve 2 daire halinde çalışır. Üyelerin görev süresi 4 yıldır; süresi biten üye yeniden seçilebilir.
  • TBMM Seçim Usulü: Karma Komisyonda 3/2 çoğunluk -> 3/5 çoğunluk -> ad çekme usulüyle belirlenen adaylar arasından Genel Kurulda gizli oyla seçilir (1. oylamada 3/2 , 2. oylamada 3/5 çoğunluk aranır).
  • Görevleri: Adli ve idari yargı hâkim ve savcılarını mesleğe kabul etme, atama, nakletme, terfi, disiplin cezası verme ve meslekten çıkarma işlemlerini yürütmektir.
  • Hâkim ve Savcıların Denetimi (2010 Değişikliği): Hâkim ve savcıların görevleriyle ilgili denetim, araştırma ve soruşturmaları yapma yetkisi Adalet Bakanlığı’ndan alınarak HSK’ya verilmiş ve Kurul Müfettişleri ihdas edilmiştir. (Adalet hizmetleri ile idari görev yönünden denetimi ise Adalet Bakanlığı adalet müfettişleri yapar).
  • 📌 Yargı Yolu İstisnası (Sınavda Kesin Sorulur!): HSK kararlarına karşı kural olarak yargı yolu kapalıdır; YALNIZCA MESLEKTEN ÇIKARMA CEZASINA İLİŞKİN KARARLARINA KARŞI YARGI YOLU AÇIKTIR (2010 Değişikliği).

III. YARGI DÜZENİ VE YÜKSEK YARGI ORGANLARI

Anayasa’da düzenlenen yüksek mahkemeler Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi‘dir. (📌 2017 Anayasa değişikliği ile Askerî Yargıtay, Askerî Yüksek İdare Mahkemesi ve Askerî Mahkemeler KALDIRILMIŞTIR; disiplin mahkemeleri ve savaş hali hariç askerî yargı yoktur).

1. Adli Yargı

Genel yargı koludur; hukuk ve ceza mahkemelerinden oluşur.

  • İlk Derece Mahkemeleri: Hukuk mahkemeleri (Sulh Hukuk, Asliye Hukuk, özel mahkemeler) ve Ceza mahkemeleri (Sulh Ceza Hâkimliği, Asliye Ceza, Ağır Ceza mahkemeleri).
  • İkinci Derece (İstinaf): Bölge Adliye Mahkemeleri.
  • Üçüncü Derece (Temyiz):Yargıtay‘dır.
    • Yargıtay Üyelerinin Seçimi: Yargıtay üyelerinin TAMAMINI Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) üye tamsayısının salt çoğunluğu ve gizli oyla seçer.

2. İdari Yargı

İdarenin idare hukuku alanındaki işlem ve eylemlerinden doğan uyuşmazlıkları çözer.

  • İlk Derece Mahkemeleri: İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemeleri. (Danıştay da bazı davalarda ilk derece mahkemesidir).
  • İkinci Derece (İstinaf): Bölge İdare Mahkemeleri.
  • Üçüncü Derece (Temyiz):Danıştay‘dır.
    • Danıştay Üyelerinin Seçimi (Sınav Sorusudur!): Danıştay üyelerinin 4’te 3’ünü HSK, 4’te 1’ini CUMHURBAŞKANI seçer.

3. Uyuşmazlık Mahkemesi (Anayasa m. 158)

Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer.

  • Başkanı: Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanını Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından görevlendirir.
  • Çatışma Kuralı: Diğer mahkemeler ile Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.

4. Sayıştay (Anayasa m. 160)

  • İdari Görevi: TBMM adına genel ve katma bütçeli dairelerin gelir, gider ve mallarını denetlemektir.
  • Yargısal Görevi: Sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamaktır.
  • Yargı Yolu: Sayıştay kararlarına karşı idari yargı yoluna başvurulamaz.
  • Çatışma Kuralı: Vergi ve benzeri mali yükümlülüklerde Danıştay ile Sayıştay kararları uyuşmazsa Danıştay kararları esas alınır.

5. Seçim Yargısı (Yüksek Seçim Kurulu – YSK)

Anayasa’da “Yüksek Mahkemeler” başlığı altında düzenlenmemiş olsa da seçim uyuşmazlıklarını kesin karara bağlayan seçim yargısı organıdır. Kararlarına karşı başka bir mercie başvurulamaz (kararları kesindir). 7 asıl ve 4 yedek üyeden oluşur (6 üye Yargıtay, 5 üye Danıştay Genel Kurullarınca seçilir).


IV. ANAYASA YARGISI VE ANAYASA MAHKEMESİ (AYM)

1. Anayasa Mahkemesinin Yapısı ve Üyelerin Seçimi (m. 146)

2017 değişikliğiyle askeri mahkemelerin kaldırılması üzerine AYM’nin üye sayısı 15’e düşürülmüştür.

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                 ANAYASA MAHKEMESİ (AYM) 15 ÜYESİNİN SEÇİMİ                  │
└──────────────────────┬───────────────────────────────┬──────────────────────┘
                       │                               │
                       ▼                               ▼
┌──────────────────────────────────────────────┐ ┌─────────────────────────────┐
│ TBMM TARAFINDAN SEÇİLENLER (3 Üye)           │ │ CUMHURBAŞKANI SEÇTİKLERİ    │
├──────────────────────────────────────────────┤ ├─────────────────────────────┤
│• 2 Üye: Sayıştay Genel Kurulunun adaylarından │ │• 3 Üye: Yargıtay GK'dan     │
│• 1 Üye: Baro Başkanlarının serbest avukatlar │ │• 2 Üye: Danıştay GK'dan     │
│  arasından göstereceği adaylardan            │ │• 3 Üye: YÖK adaylarından    │
│                                              │ │• 4 Üye: Doğrudan (Avukat,   │
│                                              │ │  Üst Düzey Yönetici vb.)    │
└──────────────────────────────────────────────┘ └─────────────────────────────┘
  • Seçilme Şartları ve Görev Süresi:
    • 45 yaşını doldurmuş olmak şarttır.
    • Görev süresi 12 yıldır; bir kimse iki defa seçilemez.
    • Yaş haddi 65 yaştır.

2. Anayasa Mahkemesinin Görev ve Yetkileri (m. 148)

  1. Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin (CBK) ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetlemek. (Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından denetler).
  2. Bireysel başvuruları karara bağlamak.
  3. Cumhurbaşkanını, TBMM Başkanını, CB Yardımcılarını, Bakanları, Yüksek Mahkeme Üyelerini, HSK ve Sayıştay Üyelerini, Genelkurmay Başkanı ile Kuvvet Komutanlarını görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılamak. (Savcılığı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı yapar).
  4. Siyasi partilerin kapatılması davalarına bakmak ve mali denetimlerini yapmak.
  5. Milletvekillerinin yasama dokunulmazlığının kaldırılması ve vekilliğin düşmesi kararlarına karşı açılan iptal davalarını incelemek.

3. Anayasaya Uygunluk Denetimi Şekilleri (Denetim Yolları)

A. Soyut Norm Denetimi (İptal Davası – m. 150)

Belli organların, bir kanunun, CBK’nın veya İçtüzüğün uygulanmasını beklemeden doğrudan Anayasaya aykırılığı iddiasıyla açtığı kamusal davadır.

Dava Türü / Konusuİptal Davası Açmaya Yetkili OlanlarDava Açma Süresi
Kanunlar ve Anayasa Değişiklikleri (ŞEKİL Bakımından)• Cumhurbaşkanı• TBMM üye tamsayısının en az 1/5’i (120 vekil)Resmî Gazete’de yayımdan itibaren 10 GÜN
Kanunlar (ESAS Bakımından)• Cumhurbaşkanı• TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu• TBMM üye tamsayısının en az 1/5’i (120 vekil)Resmî Gazete’de yayımdan itibaren 60 GÜN
CBK ve TBMM İçtüzüğü (ESAS ve ŞEKİL Bakımından)• Cumhurbaşkanı• TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu• TBMM üye tamsayısının en az 1/5’i (120 vekil)Resmî Gazete’de yayımdan itibaren 60 GÜN

(📌 1982 Anayasası organ davasını kaldırmıştır; üniversite veya mahkemeler doğrudan iptal davası açamaz).

B. Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu / Def’i Yolu – m. 152)

Bakılmakta olan bir davada, uygulanacak kanun veya CBK hükmünün Anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla mahkemece başlatılan denetim yoludur.

  • Konusu: Sadece Kanunlar ve Cumhurbaşkanlığı Kararnameleridir (sadece esas bakımından).
  • 📌 İtiraz Yoluyla DENETLENEMEYENLER: Anayasa değişiklikleri, TBMM İçtüzüğü ve kanunların/CBK’ların şekil bozuklukları itiraz yoluyla AYM’ye götürülemez.
  • İtirazın Şartları:
    1. Bakılmakta olan bir dava bulunmalıdır.
    2. Başvuran merci bir mahkeme olmalıdır.
    3. İtiraz konusu norm o davada uygulanacak kural olmalıdır.
    4. Mahkeme normu resen Anayasaya aykırı görmeli veya tarafların iddiasını ciddi (savunulabilir) bulmalıdır.
  • İşleyişi ve 5 Ay Süre Kuralı (Sınavda Kesin Sorulur!):
    • Dava mahkemesi dosyayı AYM’ye gönderir ve davayı geri bırakır (bekletici mesele yapar).
    • AYM 5 ay içinde kararını açıklamazsa mahkeme yürürlükteki kanunu uygulayarak davayı sonuçlandırır.
    • Karar kesinleşinceye kadar AYM kararı gelirse mahkeme bu karara uymak zorundadır.
  • 📌 10 Yıl Yasağı (Anayasa m. 152/son): AYM’nin işin esasına girerek verdiği red kararının Resmî Gazete’de yayımlanmasından itibaren 10 yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvurulamaz.

C. Bireysel Başvuru (Anayasa Şikâyeti – 2010 Değişikliği – m. 148)

  • Kapsamı: Anayasada güvence altına alınmış VE Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ile ek protokoller kapsamındaki haklardan birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılır.
  • Şartı: Olağan kanun yollarının (iç hukuk yollarının) tüketilmiş olması şarttır.
  • Başvuru Süresi: İç hukuk yollarının tüketildiği tarihten itibaren 30 GÜN içinde yapılmalıdır.
  • İnceleme Mercii: Bireysel başvuruları AYM Bölümleri karara bağlar.

4. Anayasa Yargısı Sınırları ve AYM Kararlarının Özellikleri (m. 153)

  1. Denetim Dışı Kalan Alanlar:
    • OHAL Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri hakkında AYM’de dava açılamaz.
    • Milletlerarası Antlaşmalar aleyhine Anayasaya aykırılık iddiasıyla AYM’ye başvurulamaz (m. 90/son).
    • İnkılap Kanunları (m. 174) Anayasaya aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilemez.
    • Yasama dokunulmazlığının kaldırılması ve milletvekilliğinin düşmesi dışındaki Parlamento Kararları.
  2. Kararların Özellikleri:
    • AYM kararları kesindir ve yayımlandığı anda yasama, yürütme, yargı organlarını, idareyi ve kişileri bağlar.
    • İptal kararları geriye yürümez.
    • İptal kararları Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. AYM gerekli görürse iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi 1 yılı geçmemek üzere erteleyebilir.
    • AYM bir hükmü iptal ederken kanun koyucu gibi hareketle yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.

5. Çalışma ve Yargılama Usulü

  • AYM 2 Bölüm ve Genel Kurul halinde çalışır.
  • Bölümler 4 üye + Başkanvekili ile toplanır (Bireysel başvurulara bakar).
  • Genel Kurul en az 10 üye ile toplanır (İptal/itiraz, Yüce Divan, parti kapatma davalarına bakar).
  • 📌 Nitelikli Çoğunluk Aranan Haller: Anayasa değişikliğinde iptale, siyasi partilerin kapatılmasına ya da Devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için toplantıya katılan üyelerin 3’te 2 (2/3) oy çokluğu şarttır.
  • Yürürlüğün Durdurulması: Anayasada açıkça düzenlenmemiştir; ancak AYM 1993 yılından itibaren içtihat yoluyla yürürlüğün durdurulması kararları vermektedir.

🎯 SINAVDA 100 ALDIRACAK KRİTİK SAYISAL SÜRELER VE ORANLAR ÖZETİ

  • 13 Üye / 4 Yıl: HSK üye sayısı (13) ve görev süresi (4 yıl).
  • 15 Üye / 12 Yıl: Anayasa Mahkemesi üye sayısı (15) ve görev süresi (12 yıl – tek dönem).
  • 45 Yaş: Anayasa Mahkemesi üyesi seçilme yaş sınırı.
  • 65 Yaş: Hâkimlerin, savcıların ve AYM üyelerinin yaş haddi.
  • 10 Gün: Kanunların ve Anayasa değişikliklerinin şekil bakımından iptal davası açma süresi.
  • 60 Gün: Kanun esas, CBK ve İçtüzük iptal davası açma süresi.
  • 30 Gün: AYM’ye Bireysel Başvuru yapma süresi.
  • 5 Ay: Somut norm denetiminde (itiraz yolunda) AYM’nin kararı için davanın geri bırakılacağı azami süre.
  • 10 Yıl: İtiraz yolunda red kararından sonra aynı kanun için yeniden başvurulamayacak süre.
  • 7 Gün / 15 Gün: Dokunulmazlığın kaldırılması veya vekilliğin düşmesi kararına karşı AYM’ye başvuru süresi (7 gün) ve AYM’nin karar süresi (15 gün).
  • 2/3 Oy Çokluğu: AYM Genel Kurulu’nun anayasa değişikliğini iptal, parti kapatma veya devlet yardımından yoksun bırakma kararı alma oy oranı.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının