3. Ünite: Hukuk Sistemleri ve Türk Hukuk Tarihi

1. Karşılaştırmalı Hukuk, Hukuk Kültürü ve Karşılaştırma Ölçütleri

  • Hukuk Kültürü: Belirli bir toplumda, o toplumu oluşturan bireylerce genellikle paylaşılan; hukuka ilişkin fikirler, tutumlar, değerler, kanılar ve beklentiler toplamıdır.
  • Karşılaştırmalı Hukuk: Hem bir hukuk disiplininin hem de hukuk araştırmalarında kullanılan bilimsel bir yöntemin adıdır. Farklı ulus ve toplumların hukuk düzenlerini inceleyerek benzer toplumsal sorunlara nasıl çözümler getirildiğini ortaya koyar.

Hukuk Sistemlerinin Karşılaştırılmasındaki Üç Temel Unsur:

Karşılaştırmalı hukukta iki hukuk düzenini birbirinden ayırmak için üç ana unsur esas alınır:

  1. Tarihsel Temeller: Her ulusal hukukun kendine özgü tarihsel geçmişi ve tecrübeleri, hukuki düşünme biçimlerini şekillendirir.
  2. Toplumsal ve Kültürel Zemin: Din, dil, gelenekler ve sosyo-ekonomik yapı (kentsel veya kırsal yaşam) hukuk kurallarının içeriğini belirler.
  3. Hukuk Teknikleri: Hukukun yaratılmasında, öğretiminde ve uygulanmasında kullanılan yöntemlerdir (Örn. İngiliz hukukunda örnek olay kararlarıyla akıl yürütülürken, Kıta Avrupası’nda soyut kavramlar somut olaya uyarlanır).

2. Dünyadaki Ana Hukuk Sistemleri

Karşılaştırmalı hukuk yazınında öğretimsel kolaylık sağlamak amacıyla dünya hukuk sistemleri dört ana grupta kümelendirilir:

                               ┌─────────────────────────────────────────┐
                               │            HUKUK SİSTEMLERİ             │
                               └────────────────────┬────────────────────┘
                                                    │
        ┌───────────────────────┬───────────────────┴───────────────────┬───────────────────────┐
        │                       │                                       │                       │
  ┌─────┴─────────────┐   ┌─────┴─────────────┐                   ┌─────┴─────────────┐   ┌─────┴─────────────┐
  │   Kıta Avrupası   │   │   Anglo-Amerikan  │                   │ Socialist Hukuk   │   │   İslam Hukuku    │
  │   Hukuk Sistemi   │   │   Hukuk Sistemi   │                   │     Sistemi       │   │     Sistemi       │
  └───────────────────┘   └───────────────────┘                   └───────────────────┘   └───────────────────┘

A. Kıta Avrupası Hukuk Sistemi

  • Temeli ve Özellikleri: Almanya, Fransa, İtalya, İspanya, İsviçre gibi Avrupa kıtası ülkelerinde gelişmiştir. Temeli Roma Hukuku’na dayanır; en belirgin özelliği soyut kavramlar, genel ilkeler ve yazılı/kodifiye edilmiş (tedvin edilmiş) kurallara dayanmasıdır.
  • Roma Hukuku: Roma şehrinin kuruluş tarihi olan MÖ 753 yılından Doğu Roma İmparatoru Iustinianus’un MS 565 yılındaki ölümüne kadar uygulanan hukuktur. Iustinianus dönemindeki temel kaynağı Corpus Iuris Civilis’tir.
  • Gaius’un Institutiones’i (Sınavda Çok Sorulur!): Roma hukuk derslerinde başlangıç kitabı olarak kullanılan bu eser, hukuku üç bölüme ayırmıştır:
    1. Personae: Kişiler (Hak sahibi özneler). Kişi kavramının kökeni tiyatrocuların taktığı persona (maske) kelimesine dayanır.
    2. Res: Şeyler (Eşya/Malvarlığı).
    3. Actiones: Davalar (Hakların korunması).
  • Pandekt Hukuku: Orta Çağ sonlarında Roma Hukuku’nun Almanya ve Avrupa üniversitelerinde (özellikle Bologna) Cermen örf-âdet hukuku ile harmanlanarak benimsenmiş halidir. 1495 yılında Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu yüksek yargı organı kararıyla bağlayıcı ana hukuk olarak kabul edilmiştir.

B. Anglo-Amerikan Hukuk Sistemi (Common Law / Anglo-Sakson)

  • Temel Felsefesi: Genel soyut kanunlara değil, örnek olay gruplarına ve yargı kararlarına (içtihatlara) dayanır. Bir Avrupalı için hukuk deyince “yasa/yasama” akla gelirken, bir İngiliz için “yargılama ve mahkeme kararı” akla gelir. Önceki örnek kararların sonraki davalarda bağlayıcı olması ilkesi (stare decisis) geçerlidir.

İngiliz Hukukunun Üç Ana Kaynağı:

  1. Common Law (Ortak Hukuk): 1066 Norman işgali sonrası gezici yargıçların atanmasıyla başlayan ve örnek kararlara dayanan aşırı biçimci içtihat hukukudur.
  2. Equity (Hakkaniyet Hukuku): Common Law’ın katı ve aşırı biçimci kurallarının yarattığı adaletsizlikleri gidermek için vicdan ve hakkaniyet ölçütlerine göre geliştirilmiş içtihat hukukudur.
  3. Statute Law (Yasa Hukuku): İngiliz Parlamentosu’nun çıkardığı yazılı kanunlardır. İngiltere’de yazılı tek bir anayasa metni yoktur; 1215 tarihli Magna Carta Libertatum gibi belgeler ve anayasal gelenekler anayasa değerindedir.

Amerikan Hukuku:

1776 Bağımsızlık Bildirgesi sonrası İngiliz Common Law’ı temel alınarak geliştirilmiştir. Federal devlet yapısı nedeniyle hem Federal Hukuk hem de Eyalet Hukuku bulunur. ABD Yüksek Mahkemesi (Supreme Court), Anayasa’yı esnek yorumlayarak toplumsal değişimde dönüştürücü rol oynar (Örn. 1973 Roe v. Wade kürtaj kararı).


C. Sosyalist Hukuk Sistemi

  • Temeli: Karl Marx’ın kapitalist burjuva hukuku eleştirisine ve Sovyetler Birliği (SSCB) hukuk tecrübesine dayanır.
  • Araçsalcılık (Enstrümantalizm): Hukukun bağımsız bir değeri yoktur; hukuk egemen sınıfın (emekçilerin/işçi sınıfının) iradesini yansıtan ve toplumu dönüştürmeye yarayan bir araçtır.
  • Üç Temel İlkesi: Sosyalist demokrasi, sosyalist yasallık (yurttaşların ve yasa koyucunun sosyalist ilkelere ve Komünist Parti politikasına uyması) ve demokratik merkeziyetçiliktir.
  • Mülkiyet Biçimi: Üretim araçlarında kamusal mülkiyet esastır. Kişisel mülkiyet ise sadece bireylerin tüketim ve konfor eşyalarıyla sınırlı olup, çalışmadan gelir elde etmek amacıyla kullanılamaz.

D. İslam Hukuku

İslam dinince konulmuş ilahi ilkeleri (Şeriat) ve bu ilkeleri inceleyen hukuk bilimini (Fıkıh) ifade eder.

Kaynakları:

  • Asli Kaynaklar: Kitap (Kur’an-ı Kerim) ve Sünnet (Hz. Muhammed’in söz ve eylemleri).
  • Tali / Diğer Kaynaklar: İcma (bilginlerin görüş birliği), Kıyas (analoji), İstihsan, Maslahat (kamu yararı) ve Örf.

Fıkıhın Üç Ana Bölümü (Sınavlarda Sıkça Çıkar):

  1. İbadat: İbadetlere ilişkin düzenlemeler.
  2. Muamelat: İnsanlar arasındaki doğumdan ölüme kadar her türlü hukuki ilişki, sözleşmeler, aile, miras, borçlar ve tazminat konuları.
  3. Ukubat: Ceza hukuku hükümleri.
    • Kısas: Kasten öldürme ve yaralama suçlarında faile işlediği eylemin aynısının uygulanması.
    • Hadd: Kur’an’da cezası açıkça belirlenmiş Allah haklarına karşı işlenen suçlar (zina, hırsızlık, kazf/zina iftirası, yol kesme, hamr/alkol).
    • Ta’zir: Kısas ve Hadd dışında kalan, belirlenmesi kamu otoritesine/kadıya bırakılan cezalar.

3. Türk Hukukunun Tarihsel Gelişimi

A. Osmanlı Hukuku

  • Şer’i Hukuk ve Örfi Hukuk İkiliği: Osmanlı’da özel hukuk alanında Şer’i hukuk uygulanırken; kamu hukuku, devlet örgütü, vergi ve tarım alanında padişahın nizam-ı âlem (dünya düzeni) için çıkardığı kanunname, emirname ve yasaknamelerden oluşan Örfi Hukuk uygulanmıştır.
  • Kazasker (Kadıasker): İlmiye sınıfının en yüksek mertebelerinden biridir (Anadolu ve Rumeli kazaskerliği). Kadı ve müderrislerin atamalarını yapar, askeri davalara ve kazaskerlik makamında denetim davalarına bakardı.
  • Millet Sistemi: Gayrimüslim topluluklara kendi dini hukuk kurallarına göre uyuşmazlıklarını çözme yetkisi tanıyan çok hukukluluk sistemidir.

B. Tanzimat Dönemi (Batı Hukukuna Geçiş)

  • 1839 Gülhane Hatt-ı Hümayunu (Tanzimat Fermanı): Kanun önünde eşitlik ve cezada keyfiliğin önlenmesi ilkeleri ilan edildi.
  • 1856 Islahat Fermanı: Eşit vatandaşlık hakları pekiştirildi.
  • 1876 Kanun-ı Esasi: İlk Türk Anayasası kabul edildi.
  • Resepsiyon (İktibas) Hareketleri: Fransız Ceza Kanunu (1858), Ticaret Kanunnamesi ve Usul kanunları Fransa’dan iktibas edildi.
  • Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye (Mecelle – 1868-1878):
    • Tanzimat döneminde Sadrazam Ali Paşa Fransız Medeni Kanunu’nun iktibas edilmesini savunurken; Ahmet Cevdet Paşa fıkıh geleneğine dayalı milli bir kanun hazırlanmasını savunmuştur.
    • Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyonca Hanefi fıkhı esas alınarak hazırlanan 1851 maddelik ve 16 bölümlük ilk borçlar/medeni hukuk kodifikasyonudur. 1926 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.

C. Cumhuriyet Dönemi ve Türk Hukuk Devrimi

  • Amaç: Kurtuluş Savaşı zaferinin ardından Lozan Antlaşması ile adli kapitülasyonları ve azınlık yargı ayrıcalıklarını tamamen kaldırarak tam bağımsızlığı sağlamak ve gecikmiş modernleşmeyi başarmaktır.
  • Benimseme (Resepsiyon / İktibas): Bir toplumun eski yaşam biçimini değiştirmek amacıyla kendi iradesiyle yabancı bir hukuku kabul etmesidir.
  • 1926 Türk Medeni Kanunu (İsviçre Medeni Kanunu’ndan İktibas):
    1. Türkiye laik bir hukuk düzenine geçti.
    2. Çok hukukluluk/çok başlılık kaldırılarak hukukta birlik ve teklik sağlandı.
    3. Tek eşli evlilik kabul edildi; kadının aile ve toplumdaki hukuki statüsü kökten değişti.
    4. Türk hukuku tam anlamıyla Kıta Avrupası Hukuk Sisteminin bir parçası oldu.
  • Özgün Cumhuriyet Yasaları: Cumhuriyet kanunlaştırmalarının tamamı iktibas değildir. 1924 tarihli 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve 442 sayılı Köy Kanunu Türk yasama organının özgün ürünleridir.

🎯 AÖF SINAVINDA HANGİ SORULAR GELİR? (Nokta Atışı Tekrar)

  1. Gaius’un Institutiones ders kitabında yaptığı üçlü hukuk ayrımı nedir?
    • 👉 Cevap: Personae (Kişiler), Res (Şeyler/Eşya) ve Actiones (Davalar).
  2. Roma Hukuku’nun Almanya’da Cermen hukukuyla birleşip uygulanmasına ne ad verilir?
    • 👉 Cevap: Pandekt Hukuku.
  3. Common Law’ın katılığı ve aşırı biçimciliği karşısında hakkaniyet ve vicdana dayanarak geliştirilen içtihat hukuku hangisidir?
    • 👉 Cevap: Equity.
  4. İngiliz hukukunda kralın yetkilerini sınırlayan 1215 tarihli anayasal belge hangisidir?
    • 👉 Cevap: Magna Carta Libertatum.
  5. Sosyalist hukukta yurttaşların ve yasa koyucunun hukuka itaat etmesini ve mahkemelerin parti çizgisine uymasını ifade eden ilke nedir?
    • 👉 Cevap: Sosyalist Yasallık İlkesi.
  6. Dağınık haldeki hukuk kurallarının ait oldukları alana göre sistemli bir bütün haline getirilmesine (yasalaştırma) ne denir?
    • 👉 Cevap: Tedvin (Kodifikasyon).
  7. Fıkıh biliminde insanlar arasındaki doğumdan ölüme kadar her türlü hukuki ilişkiyi ve sözleşmeleri inceleyen bölüm hangisidir?
    • 👉 Cevap: Muamelat.
  8. Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında Hanefi fıkhına dayanılarak hazırlanan 1851 maddelik ilk medeni kanun kodelksimiz hangisidir?
    • 👉 Cevap: Mecelle-i Ahkam-ı Adliyye (Mecelle).
  9. Yabancı bir hukukun kendi iradesi ve değişme arzusuyla kabul edilmesine ne ad verilir?
    • 👉 Cevap: Benimseme (Resepsiyon / İktibas).
  10. Türkiye Cumhuriyeti’nin 1926’da İsviçre Medeni Kanununu iktibas etmesinin temel amacı hangi kavram çiftiyle ifade edilir?
    • 👉 Cevap: Bağımsızlık ve Modernleşme.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının