4. Ünite: Yargı Örgütü

1. Yargı Kavramı ve Yargı Kolları

Genel ve geniş anlamıyla yargı, devletin üç temel erkinden biri olup yargı teşkilatını ve bu teşkilat tarafından yürütülen tüm faaliyetleri kapsar. Dar anlamda yargı ise, bağımsız ve tarafsız mahkemelerce somut bir hukuki uyuşmazlığın ya da hak ihlalinin çözülmesi amacıyla, soyut hukuk kurallarının yargılama usulleri uygulanarak somut olaylara adapte edilmesidir.

Uyuşmazlıkların niteliklerine, uygulanan hukuk kurallarına ve yargılama usullerine göre Türk yargı teşkilatı farklı yargı kollarına ayrılmıştır. Bu yargı kolları arasında astlık-üstlük ilişkisi bulunmaz; her yargı kolu kendi alanı içinde nihai karar verme yetkisine sahiptir.

Türk Hukukunda kabul edilen temel yargı kolları şunlardır:

  1. Adlî Yargı
  2. İdarî Yargı
  3. Anayasa Yargısı
  4. Mali Yargı
  5. Uyuşmazlık Yargısı

⚠️ Sınav İpucu (Çok Sorulur!): 2017 Anayasa değişikliği ile Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) dâhil olmak üzere Askerî Yargı tamamen kaldırılmıştır. Asker kişilerin eylemleri ve askerlik hizmetine ilişkin uyuşmazlıklar ilgisine göre adlî veya idarî yargıdaki genel mahkemelerde görülür.


2. Adlî Yargı

Adlî yargı, diğer yargı kollarının görev alanına girmeyen tüm dava ve işlerin çözüldüğü genel ve olağan yargı koludur. Adlî yargıda üç dereceli bir mahkeme yapılanması geçerlidir:

                     ┌─────────────────────────────────────────┐
                     │               YARGITAY                  │  (3. Derece - Temyiz)
                     └────────────────────▲────────────────────┘
                                          │
                     ┌────────────────────┴────────────────────┐
                     │       BÖLGE ADLİYE MAHKEMELERİ          │  (2. Derece - İstinaf)
                     └────────────────────▲────────────────────┘
                                          │
                     ┌────────────────────┴────────────────────┐
                     │         İLK DERECE MAHKEMELERİ          │  (1. Derece - Esas)
                     └────────────────────┬────────────────────┘
                                          │
                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐
                    │                                           │
          ┌─────────┴─────────┐                       ┌─────────┴─────────┐
          │ Hukuk Mahkemeleri │                       │ Ceza Mahkemeleri  │
          └───────────────────┘                       └───────────────────┘

A. İlk Derece Adlî Yargı Mahkemeleri

1. Hukuk Mahkemeleri

Özel hukuk alanındaki uyuşmazlıkları (boşanma, tazminat, alacak, miras vb.) karara bağlar.

  • Genel Hukuk Mahkemeleri: Özel mahkemelerin görevine girmeyen tüm davalara bakarlar. Tek hâkimlidirler.
    1. Sulh Hukuk Mahkemesi: Kanunların ayrıca görevlendirdiği işlere (örn. kat mülkiyeti, kiralanan taşınmazların tahliyesi, vesayet, çekişmesiz yargı işleri) bakar.
    2. Asliye Hukuk Mahkemesi: Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın, sulh hukuk ve özel mahkemelerin görev alanı dışındaki tüm özel hukuk davalarına bakan temel genel mahkemedir.
  • Özel Hukuk Mahkemeleri (Uzmanlık Mahkemeleri): Belirli kişi veya uyuşmazlık türleri için kurulmuş mahkemelerdir.
    • Türleri: Asliye Ticaret, Aile, Tüketici, İş, İcra, Kadastro, Fikri ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi.
    • 🔴 Önemli Kural: Asliye Ticaret Mahkemesi hariç özel hukuk mahkemeleri tek hâkimlidir. Asliye Ticaret Mahkemesi ise bir başkan ve üyelerden oluşan toplu (kurul) bir mahkemedir. Bir yerde özel mahkeme kurulmamışsa o işlere özel mahkeme sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemesi bakar.

2. Ceza Mahkemeleri

Suç sayılan fiilleri işleyenlerin yargılandığı ve cezaların belirlendiği mahkemelerdir.

  • Genel Ceza Mahkemeleri:
    1. Asliye Ceza Mahkemesi: Tek hâkimlidir. Sulh ceza hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin görev alanı dışındaki dava ve işlere bakar.
    2. Ağır Ceza Mahkemesi: Bir başkan ve yeteri kadar üyeden oluşan toplu mahkemedir. Yağma, irtikâp, nitelikli dolandırıcılık, resmî belgede sahtecilik, hileli iflas, terör suçları, devletin güvenliğine/anayasal düzene karşı suçlar ile ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya 10 yıldan fazla hapis cezasını gerektiren ağır suçlara bakar.
  • Sulh Ceza Hâkimliği (2014 Reformu): 2014 yılında Sulh Ceza Mahkemeleri kaldırılmış, yerine soruşturma aşamasında hâkim tarafından verilmesi gereken kararları almak (arama, tutuklama vb.) ve itirazları incelemek üzere kurulmuştur.
  • Özel Ceza Mahkemeleri: Çocuk Mahkemesi, Çocuk Ağır Ceza Mahkemesi, Fikri ve Sınaî Haklar Ceza Mahkemesi, İcra Ceza Mahkemesi.
  • Cumhuriyet Başsavcılığı: Her il ve ilçede kurulur; kamu davası açılması için soruşturma yürütür, kamu adına yargılamayı takip eder ve kesinleşen hükümleri infaz eder.

B. Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM – İstinaf)

  • İkinci derece adlî yargı mahkemeleridir. İlk derece mahkemelerince verilen kararların hem olay (vakıa) hem de hukuk yönünden denetlendiği (istinaf) mericidir.
  • Hukuk ve ceza dairelerinden oluşur (Her bölge adliye mahkemesinde en az 3 Hukuk, 2 Ceza dairesi bulunur). Daireler bir başkan ve 2 üyenin katılımıyla (3 kişilik kurul) toplanır.

C. Yargıtay (Temyiz / Yüksek Mahkeme)

  • Adlî yargı kolunun en üst karar ve temyiz merciidir. Temel amacı ülkede hukukun aynı şekilde uygulanmasını ve hukuk birliğini sağlamaktır.
  • Yapısı ve Organları: 12 Hukuk ve 12 Ceza Dairesinden oluşur. Daireler 1 başkan ve 4 üyenin katılımıyla toplanıp salt çoğunlukla karar verir.
  • Hukuk ve Ceza Genel Kurulları: Daire kararlarına karşı ilk derece veya bölge adliye mahkemelerinin verdiği direnme kararlarını ve Yargıtay dairelerinin ilk derece sıfatıyla verdiği kararları temyizen inceler.
  • Büyük Genel Kurul ve İçtihadı Birleştirme Kararları: Daireler veya Genel Kurullar arasındaki içtihat uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer. Yargıtay Büyük Genel Kurulu kararları kesin ve tüm mahkemeler için bağlayıcıdır.

3. İdarî Yargı

İdarenin hukuka aykırı işlemlerine karşı açılan iptal davaları, idarî eylem ve işlemlerden doğan zararlar için açılan tam yargı davaları ile idarî sözleşmelerden kaynaklanan uyuşmazlıkların çözüldüğü yargı koludur.

                     ┌─────────────────────────────────────────┐
                     │                DANIŞTAY                 │  (3. Derece - Temyiz)
                     └────────────────────▲────────────────────┘
                                          │
                     ┌────────────────────┴────────────────────┐
                     │        BÖLGE İDARE MAHKEMELERİ          │  (2. Derece - İstinaf)
                     └────────────────────▲────────────────────┘
                                          │
                     ┌────────────────────┴────────────────────┐
                     │         İLK DERECE MAHKEMELERİ          │  (1. Derece)
                     └────────────────────┬────────────────────┘
                                          │
                    ┌─────────────────────┴─────────────────────┐
                    │                                           │
          ┌─────────┴─────────┐                       ┌─────────┴─────────┐
          │ İdare Mahkemeleri │                       │ Vergi Mahkemeleri │
          └───────────────────┘                       └───────────────────┘

A. İlk Derece İdarî Yargı Mahkemeleri

  1. İdare Mahkemeleri: Vergi mahkemelerinin görev alanına girmeyen ve Danıştay’ın ilk derece bakmadığı tüm iptal ve tam yargı davaları ile idarî sözleşmelerden doğan davaları çözer.
  2. Vergi Mahkemeleri: Genel bütçe, il özel idaresi, belediye ve köylere ait vergi, resim, harçlar, bunların zam ve cezaları ile 6183 sayılı Kanun’un uygulanmasına ilişkin davaları çözer.

📌 Kurul ve Tek Hâkim Kuralı: İdare ve Vergi Mahkemeleri kural olarak 1 başkan ve 2 üyeden oluşan toplu mahkemelerdir. Ancak kanunda belirtilen parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıklarda davalara tek hâkimle bakılabilir.

B. Bölge İdare Mahkemeleri (BİM – İstinaf)

  • İdarî yargının ikinci derece mahkemeleridir. İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını ve bölgedeki mahkemeler arasındaki görev/yetki uyuşmazlıklarını çözer.
  • En az bir idare ve bir vergi dairesinden oluşur; daireler 1 başkan ve 2 üye ile toplanır.

C. Danıştay (Yüksek Mahkeme)

  • İdarî yargının en üst inceleme (temyiz) merciidir.
  • 🔴 Çift Yönlü İşlevi: Danıştay hem bir yüksek mahkeme hem de devletin en üst idarî danışma organıdır (örneğin kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleri hakkında görüş bildirir).
  • Yapısı: 9 Dava Dairesi ve 1 İdarî Daire olmak üzere toplam 10 daireden oluşur. Daire heyetleri 1 başkan ve 4 üyenin katılımıyla toplanır.
  • Üst Kurulları: İdarî Dava Daireleri Kurulu, Vergi Dava Daireleri Kurulu ve İçtihatları Birleştirme Kurulu.

4. Anayasa Yargısı ve Anayasa Mahkemesi

Anayasa yargısının amacı normlar hiyerarşisinin en üstünde yer alan Anayasa’nın üstünlüğünü korumak ve kanunlar ile Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa’ya uygunluğunu denetlemektir.

A. Anayasa Mahkemesinin (AYM) Yapısı ve Seçimi

  • Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur.
    • 3 Üyeyi TBMM Seçer: Sayıştay Genel Kurulu’nun göstereceği adaylardan (2 üye) ve Baro başkanlarının serbest avukatlar arasından göstereceği adaylardan (1 üye).
    • 12 Üyeyi Cumhurbaşkanı Seçer: Yargıtay (3 üye), Danıştay (2 üye), YÖK’ün göstereceği öğretim üyeleri (3 üye) ve üst kademe yöneticileri, avukatlar, 1. sınıf hâkim/savcılar ile raportörler arasından (4 üye).
  • Görev Süresi ve Yaş Haddi: Üyeler 12 yıl için seçilirler. Bir kişi ikinci kez üye seçilemez. Yaş haddi 65’tir.
  • Başkanlık: Başkan ve başkanvekilleri üyeler arasından gizli oyla 4 yıl için seçilir; süresi biten yeniden seçilebilir.

B. Anayasa’ya Uygunluk Denetim Yolları (Çok Sorulur!)

Denetim TürüBaşvuru Yapabilecekler / UsulSüre / Özel Koşullar
1. Soyut Norm Denetimi (İptal Davası)• Cumhurbaşkanı• TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu• TBMM üye tamsayısının en az 1/5’i (120 milletvekili).Kanun, CBY ve TBMM İçtüzüğü’nün Resmî Gazete’de yayımlanmasından itibaren 60 GÜN. (OHAL kararnamelerine karşı iptal davası açılamaz).
2. Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu)Görülmekte olan bir davada mahkemenin uygulayacağı kuralı Anayasa’ya aykırı görmesi veya iddianı ciddi bulması.AYM başvurudan itibaren 5 AY içinde karar verir. Karar gelmezse mahkeme davayı mevcut kanuna göre çözer.
3. Bireysel Başvuru (Anayasa Şikâyeti)Anayasa ve AİHS ortak koruma alanındaki temel hakları kamu gücüyle ihlal edilen herkes.İç hukuk yollarının tüketilmiş olması zorunludur.

C. Anayasa Mahkemesinin Diğer Görevleri

  1. Yüce Divan Sıfatıyla Yargılama: Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, CB Yardımcıları, Bakanlar, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, HSK, Sayıştay başkan ve üyeleri, Başsavcıları, Genelkurmay Başkanı ve Kuvvet Komutanlarını görevleriyle ilgili suçlardan yargılar.
  2. Siyasi partilerin kapatılması ve devlet yardımından yoksun bırakılması davalarına bakmak.
  3. Siyasi partilerin mali denetimini yapmak.
  4. Milletvekillerinin yasama dokunulmazlığının kaldırılması veya milletvekilliklerinin düşmesi kararlarına karşı yapılan iptal başvurularını incelemek.
  5. Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanını kendi üyeleri arasından seçmek.

D. Çalışma Usulü

  • AYM, İki Bölüm ve Genel Kurul halinde çalışır.
  • Bireysel başvurular Bölümlerde; norm denetimi, parti kapatma ve Yüce Divan davaları Genel Kurulda bakılır.
  • 🔴 Nitelikli Oy Çokluğu: Anayasa değişikliğinde iptale, siyasi partilerin kapatılmasına veya devlet yardımından yoksun bırakılmasına karar verilebilmesi için toplantıya katılan üyelerin 3’te 2 (2/3) oy çokluğu şarttır.

5. Diğer Yargı Kolları

A. Mali Yargı (Sayıştay)

  • Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının ve mahalli idarelerin gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetlemek ve sorumluların hesaplarını kesin hükme bağlamakla görevli mali yargı organıdır.
  • Hem idarî hem yargısal görevleri vardır.
  • 🔴 Kritik Sınav Kuralı (AY m. 160): Vergiler ve benzeri mali yükümlülükler hakkında Danıştay ile Sayıştay kararları arasında uyuşmazlık çıkarsa DANIŞTAY KARARLARI ESAS ALINIR.

B. Uyuşmazlık Yargısı (Uyuşmazlık Mahkemesi)

  • Adlî ve idarî yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözer.
  • Mahkeme Başkanı: Anayasa Mahkemesi’nin kendi üyeleri arasından görevlendireceği kişidir.
  • 🔴 Anayasa Mahkemesinin Üstünlüğü: Diğer yargı mercileri ile Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında Uyuşmazlık Mahkemesinin değil, ANAYASA MAHKEMESİNİN KARARI ESAS ALINIR.
  • Görev Uyuşmazlık Türleri:
    • Olumlu Görev Uyuşmazlığı: Her iki yargı kolundaki mahkemenin de kendisini görevli görmesidir. Çıkarılmasını adlî yargı yararına Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı, idarî yargı yararına Danıştay Başsavcısı ister.
    • Olumsuz Görev Uyuşmazlığı: Her iki yargı kolundaki mahkemenin de kendisini görevsiz ilan edip kararların kesinleşmesidir. Çözülmesini davanın tarafları ister.

6. Uluslararası Yargı: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)

  • Türkiye’nin de taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ile güvence altına alınan hakların korunması için Fransa’nın Strazburg kentinde kurulmuştur.
  • Sözleşmeci devlet sayısı kadar hâkimden oluşur; hâkimler devletleri adına değil, kendi adlarına bağımsız olarak 9 yıl için seçilirler.

AİHM’in Karar Organları ve İşleyişi:

  1. Tek Yargıç: Aşikâr kabul edilemez başvuruları eler.
  2. Komite (3 Hâkim): Oybirliğiyle kabul edilemezlik kararı verir veya yerleşik içtihat bulunan konularda esastan karar bağlar.
  3. Daire (7 Hâkim): Esas incelemeyi yapan ana organ.
  4. Büyük Daire (17 Hâkim): Sözleşmenin yorumunda ciddi sorun çıkarsa veya Daire kararları arasında çelişki olursa bakar.

📌 AİHM Başvuru Şartları:

  1. İç hukuk yollarının tüketilmiş olması.
  2. İç hukuktaki kesin karardan itibaren 4 AY içinde başvurunun yapılmış olması gereklidir.
  3. AİHM kararlarının devletler tarafından uygulanmasını Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetler.

🎯 AÖF SINAVINDA HANGİ SORULAR GELİR? (Nokta Atışı Tekrar)

  1. 2017 Anayasa değişikliği ile kaldırılan yargı organları hangileridir?
    • 👉 Cevap: Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) / Askerî Yargı.
  2. Hukuk mahkemelerinden hangisi tek hâkimli değil, toplu (kurul) mahkemedir?
    • 👉 Cevap: Asliye Ticaret Mahkemesi.
  3. Soruşturma aşamasında arama, tutuklama gibi kararları almak ve itirazları incelemekle görevli adlî yargı mercii nedir?
    • 👉 Cevap: Sulh Ceza Hâkimliği.
  4. Adlî yargıda ilk derece mahkemelerinin kararlarını hem vakıa hem de hukuk yönünden denetleyen (istinaf) merci hangisidir?
    • 👉 Cevap: Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM).
  5. Mahkemeleri ve hâkimleri kesin olarak bağlayan Yargıtay kararları hangisidir?
    • 👉 Cevap: İçtihadı Birleştirme Kararları.
  6. Danıştay ile Sayıştay kararları arasında vergi uyuşmazlığında hangisinin kararı esas alınır?
    • 👉 Cevap: Danıştay kararları esas alınır.
  7. Anayasa Mahkemesi üyelerinin görev süresi kaç yıldır ve kaç üyesi vardır?
    • 👉 Cevap: 15 Üye bulunup görev süreleri 12 yıldır (Tekrar seçilemezler).
  8. Anayasa Mahkemesinde soyut norm denetimi (iptal davası) açma süresi kaç gündür?
    • 👉 Cevap: Resmî Gazete’de yayımdan itibaren 60 GÜN.
  9. Anayasa Mahkemesi parti kapatma veya Anayasa değişikliği iptalinde hangi oy oranını arar?
    • 👉 Cevap: Toplantıya katılanların 3’te 2 (2/3) oy çokluğu.
  10. AİHM’e bireysel başvuru yapabilmek için kesin karardan itibaren başvuru süresi ne kadardır?
    • 👉 Cevap: 4 Ay.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının