1. Temel Kavramlar ve Yargı Kolları
A. İhkak-ı Hak Yasağı ve Yargı Kavramı
- İhkak-ı Hak Yasağı: Hukuk devletinde bir kimsenin ihlal edilen hakkını kendi gücüyle bizzat alması (ihkak-ı hak) kural olarak yasaklanmıştır. Meşru müdafaa (haklı savunma) ve zaruret hali gibi çok sınırlı istisnalar dışında, hakkı ihlal edilen kişinin devletin bağımsız mahkemelerine başvurması zorunludur.
- Yargı: Soyut hukuk kurallarının, bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından, somut bir uyuşmazlığın giderilmesi amacıyla, yargısal usûllere uyularak tatbik edilmesidir.
- Yargı Yetkisi: Anayasa’nın 9. maddesi uyarınca yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
B. Yargı Kolları ve Yargılama Hukuku
Nitelikleri açısından bir bütün teşkil eden dava ve işlerin ayrı bir yargılama usûlüne tâbi kılınmasıyla oluşturulan bütünlüğe yargı kolu denir. Türk hukukunda 6 farklı yargı kolu bulunmaktadır:
- Anayasa Yargısı
- Adli Yargı (Kendi içinde Medeni Yargı / Hukuk Yargısı ve Ceza Yargısı olarak ayrılır)
- İdari Yargı
- Hesap Yargısı (Sayıştay)
- Seçim Yargısı (Yüksek Seçim Kurulu – YSK)
- Uyuşmazlık Yargısı
Sınav Uyarısı (AÖF Tuzağı): Ceza yargısı, ayrı bir mahkeme örgütlenmesine rağmen geleneksel olarak adli yargı kolu içinde konumlandırılmaktadır. Özel hukuk uyuşmazlıklarının çözümlendiği alan ise adli yargının “medeni yargı (hukuk yargısı)” alt koludur. Yargılama Hukuku vs. Medeni Usûl Hukuku: Yargılama hukuku; tebligat, harçlar, mahkeme örgütü ve personel rejimini de kapsayan genel ve üst kavramdır. Medeni usûl hukuku ise yargılama hukukunun bir alt dalıdır.
2. Yargı Örgütü ve Mahkeme Yapısı
Anayasa’nın 142. maddesi gereğince mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usûlleri kanunla düzenlenir.
A. Anayasa’da Düzenlenen Yüksek Mahkemeler
Anayasa’ya göre Türkiye’deki yüksek mahkemeler şunlardır:
- Anayasa Mahkemesi (AY m. 146 vd.)
- Yargıtay (AY m. 154)
- Danıştay (AY m. 155)
- Uyuşmazlık Mahkemesi (AY m. 158)
Kritik Sınav Sorusu: “Aşağıdakilerden hangisi Anayasa’da sayılan yüksek mahkemelerden biri değildir?” şeklinde gelen sorularda Sayıştay veya Yüksek Seçim Kurulu (YSK) şıklara konulur. Sayıştay hesap yargısı organı, YSK seçim organıdır; anayasal olarak yüksek mahkeme sayılmazlar.
B. Adli Yargı Medeni Yargı Mahkemeleri (5235 Sayılı Kanun)
Adli yargı hukuk mahkemeleri üç dereceli olarak yapılandırılmıştır:
- İlk Derece (Hüküm) Mahkemeleri:
- Genel Mahkemeler: Bakacakları işler belli kişi veya iş gruplarıyla sınırlandırılmamış olan, özel mahkemelerin görevine girmeyen tüm uyuşmazlıklara bakan mahkemelerdir. Bunlar:
- Sulh Hukuk Mahkemeleri
- Asliye Hukuk Mahkemeleri
- Özel Mahkemeler: Özel kanunlarla kurulan ve belirli uyuşmazlıklara bakan mahkemelerdir:
- Aile Mahkemeleri
- İş Mahkemeleri
- Tüketici Mahkemeleri
- Asliye Ticaret Mahkemeleri
- İcra Mahkemeleri
- Kadastro Mahkemeleri
- Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemeleri
- Genel Mahkemeler: Bakacakları işler belli kişi veya iş gruplarıyla sınırlandırılmamış olan, özel mahkemelerin görevine girmeyen tüm uyuşmazlıklara bakan mahkemelerdir. Bunlar:
- İkinci Derece Mahkemeleri (Bölge Adliye Mahkemeleri – BAM): İlk derece mahkemelerinden verilen kesin olmayan nihai kararların istinaf incelemesini yapar. BAM, hem vakıa (olgu) hem de hukuka uygunluk denetimi gerçekleştirir.
- Üçüncü Derece / En Üst Mahkeme (Yargıtay): BAM kararlarının temyiz denetimini yapar. Yargıtay sadece hukuki denetim yapar; vakıa incelemesi yapmaz. Ülkede içtihat birliğini sağlar.
3. Medeni Usûl Hukukunun Konusu, Amacı ve Kaynakları
A. Konusu
Bir dava (maddi hukukun tanıdığı bir hakka ilişkin uyuşmazlık) veya talebin (çekişmesiz yargı, tespit, geçici hukuki koruma) mahkeme önüne getirilmesinden karara bağlanmasına, kararın kesinleşmesine ve sonuçlarına dair kurallar bütünüdür.
B. Amacı (Sınavda Çok Sık Çıkar!)
- Asli ve En Önemli Amacı: Mahkemenin önüne gelen dava ve talepleri karara bağlama sürecinin tâbi olduğu kuralları düzenlemek, bu yolla belirlilik sağlamak ve keyfiliğin önüne geçmektir.
- Dolaylı Sonuçları: Hukuki güvenlik, hukuki barış ve sosyal barışın sağlanmasıdır.
- Önemli Yanılgı (Sınav Tuzağı): Medeni usûl hukukunun amacı “her ne pahasına olursa olsun maddi gerçekliği ortaya çıkarmak” veya “mutlak adaleti sağlamak” değildir. Çünkü senetle ispat zorunluluğu, delil sunma süreleri, hukuka aykırı delil yasağı ve tarafların tasarruf yetkisi (feragat, kabul) gibi sınırlandırmalar maddi gerçekliğin aranmasını engeller.
C. Kaynakları
- Anayasa: Yargı yetkisi (m. 9), Hak arama hürriyeti (m. 36), Mahkemelerin bağımsızlığı (m. 138 vd.).
- Temel Kanun: 12.01.2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK). (1 Ekim 2011’de yürürlüğe girmiş, 1086 sayılı HUMK’un yerini almıştır).
- Diğer Kanunlar: 5235 sayılı Teşkilat Kanunu, 2797 sayılı Yargıtay Kanunu, 7201 sayılı Tebligat Kanunu, 492 sayılı Harçlar Kanunu, TMK, TTK.
- Bağlayıcı İçtihatlar: Yargıtay Kanunu m. 45/5 uyarınca Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları (İBK) benzer hukuki konularda Yargıtay genel kurullarını, dairelerini ve adliye mahkemelerini bağlar.
4. Yargılama Faaliyetinin Süjeleri ve Bağımsızlık / Teminat İlkeleri
A. Usûl Hukuku İlişkisi ve Süjeler
Dava açılmasıyla Davacı, Davalı ve Mahkeme (Hâkim) arasında üçlü bir usûl hukuku ilişkisi doğar. Bu ilişki arkasındaki maddi hukuk ilişkisinden bağımsızdır.
- Hâkim: Yargı yetkisini fiilen kullanan süjedir. Zabıt kâtibi ve yazı işleri personeli yargı yetkisini kullanmaz; hâkime yardımcı olur. Hâkimlik meslekten yürütülür (AY m. 140).
B. Mahkemelerin Bağımsızlığı (AY m. 138)
- Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.
- Bağımsızlığı Sağlayan Anayasal İlkeler:
- Hiçbir organ, makam, merci veya kişi mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz (AY m. 138/2).
- Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde soru sorulamaz, görüşme yapılamaz, açıklama yapılamaz (AY m. 138/3).
- Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararları değiştiremez ve geciktiremez (AY m. 138/4).
- Hâkimler kanunda belirtilenler dışında resmi/özel hiçbir görev alamazlar (AY m. 140/5).
C. Hâkimlik Teminatı / Güvencesi (AY m. 139)
- Azlolunamazlık: Hâkimler ve savcılar azlolunamaz.
- Yaş Kaydı: Kendileri istemedikçe Anayasa’da belirtilen yaştan (65 yaş) önce emekliye sevk edilemezler.
- Özlük Haklarının Korunması: Bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamazlar.
- HSK Yönetimi: Mesleğe kabul, tayin, terfi, disiplin ve meslekten çıkarma işlemleri bağımsız bir organ olan Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) tarafından yürütülür (AY m. 159). Hâkimlerin teftişi de HSK bünyesindeki Teftiş Kurulu tarafından yapılır.
Sınavın En Çok Sorduğu Detay: Hâkimlerin coğrafi teminatları yoktur! (1961 Anayasası ile getirilmiş ancak daha sonra kaldırılmıştır).
5. Hâkimlerin Tarafsızlığı: Hâkimin Yasaklılığı ve Hâkimin Reddi
Dar anlamda bağımsızlık genelde hâkimlik statüsüne ilişkin iken; tarafsızlık, bakılmakta olan somut davanın tarafları bakımından dikkate alınır. HMK, tarafsızlığı sağlamak için iki müessese düzenlemiştir:
+----------------------------------------------------------------------------------------+
| HÂKİMİN YASAKLILIĞI vs. HÂKİMİN REDDİ |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| HÂKİMİN YASAKLILIĞI (HMK m. 34) | HÂKİMİN REDDİ (HMK m. 36) |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Tarafsız kalınamayacağı mutlak | Tarafsızlıktan şüphe edilmesini gerektiren önemli |
| kabul edilir. | bir durumun varlığı yeterlidir. |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Sebepleri kanunda SINIRLIDIR | Sebepleri sınırlı değildir; örnekseme ile |
| (Tahdidi olarak 7 benttir). | genişletilebilir. |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Hâkim RE'SEN (kendiliğinden) | Hâkim bizzat çekilebilir veya taraflardan biri |
| çekilmek ZORUNDADIR. | ret talebinde bulunabilir. |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Taraflar anlaşsa bile geçersizdir;| Belirli sürelerde ileri sürülmezse hakkın düşmesi |
| hâkim yine de çekilmelidir. | gerçekleşir; davaya devam edilir. |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Yargılamanın HER AŞAMASINDA | En geç İLK DURUŞMADA; sonradan öğrenildiyse ilk |
| ileri sürülebilir. | duruşmada ve yeni işlem yapılmadan ileri sürülür. |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Mutlak bozma sebebidir ve | İlk derecede ileri sürülmeyen ret sebebi kanun |
| Yargılamanın İadesi nedenidir. | yolunda ileri sürülemez. |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
A. Hâkimin Davaya Bakmaktan Yasaklılık Sebepleri (HMK m. 34 – Sınırlı Sayıdadır)
- Kendisine ait olan veya doğrudan/dolayısıyla ilgili olduğu davada.
- Aralarında evlilik bağı kalkmış olsa bile eşinin davasında.
- Kendisi ve eşinin altsoy veya üstsoyunun davasında.
- Kendisi ile arasında evlatlık bağı bulunanın davasında.
- Üçüncü derece de dâhil kan veya kendisini oluşturan evlilik kalkmış olsa dahi kayın hısımlığı bulunanların davasında.
- Nişanlısının davasında.
- İki taraftan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği davada.
AÖF Akrabalık Tuzağı: “Hâkim kuzeninin davasına bakamaz, talep olmasa bile çekilmek zorundadır” ifadesi YANLIŞTIR. Kuzenler (amca, hala, teyze, dayı çocukları) 4. derece yansoy hısımdır. 4. derece yansoy hısımlık yasaklılık sebebi değil, ret sebebidir (HMK m. 36/1-d).
B. Hâkimin Reddi Sebepleri (HMK m. 36 – Örnek Niteliğindedir)
- Genel sebep: Hâkimin tarafsızlığından şüphe edilmesini gerektiren önemli bir durumun mevcut olmasıdır.
- Kanundaki örnekler:
- Davada iki taraftan birine öğüt vermiş veya yol göstermiş olması.
- Kanunen gerekmediği hâlde görüşünü açıklamış olması.
- Davada tanık, bilirkişi, hâkim, hakem, arabulucu veya uzlaştırmacı olarak hareket etmiş olması.
- Davanın, dördüncü derece de dahil yansoy hısımlarına (örneğin kuzenine) ait olması.
- Taraflardan biriyle davası veya aralarında bir düşmanlık bulunması.
C. Ret Talebinin Usûlü ve İncelenmesi
- Süresi: Ret sebebini bilen taraf, ret talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir. Sebebini sonradan öğrenirse, en geç takip eden ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce ileri sürmek zorundadır.
- Geri Çevrilme Hâlleri (HMK m. 41):
- Ret talebi süresi içinde yapılmamışsa,
- Ret sebebi ve inandırıcı delil/emare gösterilmemişse,
- Ret talebinin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa, Bu durumlar varsa talep, reddi istenen hâkim veya merci tarafından doğrudan geri çevrilir.
- İnceleyecek Merci (HMK m. 40): Ret talebini reddi istenen hâkim inceleyemez. O yerdeki diğer asliye hukuk/sulh hukuk hâkimi veya en yakın yer mahkemesi inceler.
- Davaya Etkisi: Hakkında ret talebi bulunan hâkim, merci karar verinceye kadar kural olarak davaya devam edemez. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan acele işleri (ihtiyati tedbir, delil tespiti vs.) yapabilir.
6. AÖF Sınavında 100 Alttıracak Özet “Altın Bilgiler”
- Yargı Yetkisi: Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından kullanılır.
- Yüksek Mahkemeler: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi’dir. (Sayıştay ve YSK yüksek mahkeme değildir).
- Genel Mahkemeler: Sulh Hukuk ve Asliye Hukuk Mahkemeleridir. Diğer tüm hukuk mahkemeleri özel mahkemedir.
- BAM vs. Yargıtay: Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) hem vakıa hem hukuk denetimi yapar; Yargıtay sadece hukuki denetim yapar.
- Usûl Hukukunun Amacı: Belirlilik sağlamak ve keyfiliği önlemektir. “Maddi gerçeği her ne pahasına olursa olsun araştırmak” usûl hukukunun amacı değildir.
- Coğrafi Teminat: Hâkimlerin coğrafi teminatı yoktur.
- Emeklilik Yaşı: Hâkimler kendileri istemedikçe 65 yaşından önce emekliye sevk edilemezler.
- Bağlayıcı İçtihat: Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararları (İBK) adliye mahkemelerini ve Yargıtay dairelerini bağlar.
- Kuzen Davası: Kuzen 4. derece yansoy hısımdır; davaya bakılması yasaklılık sebebi değil, ret sebebidir.
- Yasaklılık: Re’sen gözetilir, mutlak bozma ve yargılamanın iadesi (yenilenmesi) sebebidir.