3. Ünite: Davada Taraflar ve Yargılamaya Katılan Üçüncü Kişiler

1. Medeni Yargıda Taraf Kavramı ve Taraf Ehliyetleri

Medeni yargılamada (çekişmeli yargıda) uyuşmazlık içinde olan iki taraf vardır: Mahkemeden hukuki koruma isteyen kişi “davacı”, kendisine karşı dava açılan kişi ise “davalı” olarak adlandırılır.

AÖF Sınav Tuzağı: Çekişmesiz yargıda uyuşmazlık ve iki taraf bulunmadığı için “davacı” ve “davalı” kavramları kullanılmaz; bunun yerine “ilgili” kavramı kullanılır. Ayrıca taraf kavramı şeklî bir kavram olup, davanın tarafları dava dilekçesinde gösterilen kişilerdir.

A. Taraf Ehliyeti (HMK m. 50)

  • Tanım: Davada davacı veya davalı olarak taraf olabilme ehliyetidir.
  • Niteliği: Medeni hukuktaki hak ehliyetinin medeni usûl hukukundaki karşılığıdır.
  • Kapsamı: Medeni haklardan yararlanma (hak) ehliyetine sahip olan her gerçek ve tüzel kişinin taraf ehliyeti vardır. Gerçek kişilerde sağ ve tam doğmak şartıyla ana rahmine düşüldüğü andan itibaren başlar, ölümle sona erer.
  • Özel Durumlar:
    • Ölmüş Kişi: Dava açılmadan önce ölmüş bir kişinin taraf ehliyeti olmadığından ona karşı dava açılamaz; açılırsa dava taraf ehliyeti yokluğundan usûlden reddedilir. Dava açıldıktan sonra ölüm gerçekleşirse, dava konusu sadece öleni ilgilendirmiyorsa mirasçılar davaya dâhil edilerek sürdürülür.
    • Tüzel Kişiler ve Kamu Kurumları: Özel ve kamu tüzel kişilerinin taraf ehliyeti vardır. Tüzel kişiliği olmayan adi şirket ve miras şirketinin taraf ehliyeti yoktur.
  • Usûlî Niteliği: Olumlu dava şartıdır; mahkemece kendiliğinden (re’sen) gözetilir.

B. Dava Ehliyeti (HMK m. 51)

  • Tanım: Kişinin bizzat veya tayin edeceği temsilcisi vasıtasıyla bir davayı takip ederek taraf usûl işlemlerini geçerli şekilde yapabilme ehliyetidir.
  • Niteliği: Medeni hukuktaki fiil ehliyetinin medeni usûl hukukundaki karşılığıdır.
  • Kapsamı: Ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayan kişilerin tam dava ehliyeti vardır. Ayırt etme gücü olmayanlar, küçükler ve kısıtlılar davada kanuni temsilcileri (veli/vasi) tarafından temsil edilir.
  • İstisnaları (Tam Ehliyetsiz/Sınırlı Ehliyetsizin Dava Ehliyetine Sahip Olduğu Haller):
    1. Ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlılar kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda (örneğin boşanma davasında) dava ehliyetine sahiptir.
    2. Kendi tasarrufuna bırakılan mallar veya meslek/sanat icrası için verilen izin kapsamındaki davalarda dava ehliyetine sahiptirler.
  • Usûlî Niteliği: Olumlu dava şartıdır; hâkim re’sen gözetir.

C. Dava Takip Yetkisi (HMK m. 53)

  • Tanım: Talep sonucu hakkında mahkemeden kendi adına hüküm alabilme yetkisidir.
  • Niteliği: Maddi hukuktaki tasarruf yetkisinin usûl hukukundaki karşılığıdır.
  • Ayırıcı Özellik: Taraf ve dava ehliyetine sahip olan kimse kural olarak dava takip yetkisine de sahiptir. Ancak tarafın iflas etmesi durumunda, müflisin taraf olduğu davalarda dava takip yetkisi iflas idaresine geçer.
  • Usûlî Niteliği: Olumlu dava şartıdır; hâkim re’sen gözetir.

D. Taraf Sıfatı / Husumet (Aktif ve Pasif Sıfat)

  • Tanım: Dava konusu sübjektif hak ile taraflar arasındaki ilişkidir. Davacı tarafın hakkın sahibi olması (aktif sıfat), davalı tarafın ise borcun yükümlüsü olmasıdır.
  • Kritik Ayrım (Çok Sık Çıkar!): Taraf sıfatı bir DAVA ŞARTI DEĞİLDİR; davanın esasıyla (maddi hukukla) ilgilidir. Sıfatın yokluğu halinde dava dava şartı yokluğundan değil, davanın esastan reddine karar verilir. Ancak tarafların sıfatının bulunmadığına ilişkin itirazlar hâkimce re’sen dikkate alınır.

E. Tarafta İradi Değişiklik (HMK m. 124)

  • Dava açıldıktan sonra davalı tarafın değiştirilmesi kural olarak davalının açık rızası ile mümkündür.
  • İstisnaları (Rıza Aranmaksızın Hâkimin Kabul Ettiği Haller): Maddi bir hatanın düzeltilmesi, dürüstlük kuralına uygunluk veya kabul edilebilir bir yanılgıya dayanılması durumunda hâkim, karşı tarafın rızasını aramaksızın taraf değişikliğini kabul eder.

2. Dava Arkadaşlığı

Davacı veya davalı tarafta birden fazla kişinin yer almasına dava arkadaşlığı denir. usûl ekonomisini sağlamak ve çelişkili kararları önlemek amacıyla düzenlenmiştir.

+----------------------------------------------------------------------------------------+
|                 MECBURİ DAVA ARKADAŞLIĞI vs. İHTİYARİ DAVA ARKADAŞLIĞI                  |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| MECBURİ DAVA ARKADAŞLIĞI (HMK m. 59) | İHTİYARİ DAVA ARKADAŞLIĞI (HMK m. 57)              |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Maddi hukuk veya usul hukuku      | Kanundaki koşulların varlığı halinde birden fazla  |
| gereği birlikte hareket ZORUNLUDUR.| kişinin birlikte dava açması/açılması İSTEĞE bağlıdır.|
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Davada TEK DAVA vardır.  | Bağımsız dava sayısı kadar DAVA VARDIR.   |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Dava arkadaşları BİRLİKTE hareket | Her dava arkadaşı BAĞIMSIZ hareket eder            |
| etmek zorundadır.            | (İkrar, sulh, feragat bağımsızdır).      |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Taraf eksikliği varsa hâkim süre  | Dava teşmili (dâhilî dava) YOKTUR; ayrı davalar    |
| verir; tamamlanmazsa reddeder.| birleştirilebilir (HMK m. 166).               |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+
| Mahkeme tüm arkadaşlar hakkında   | Farklı kararlar verilebilir (Biri kabul, diğeri    |
| TEK VE AYNI HÜKMÜ verir.     | reddedilebilir).                              |
+-----------------------------------+----------------------------------------------------+

A. Mecburi (Zorunlu) Dava Arkadaşlığı Türleri

  1. Maddi Mecburi Dava Arkadaşlığı: Maddi hukukun dava konusu hak üzerinde birlikte tasarruf etmeyi zorunlu kıldığı hallerdir:
    • Elbirliği mülkiyeti (Adi ortaklık ve miras şirketi mallarına ilişkin davalar).
    • Bölünemez borçlar (Örn: Birden fazla kiralayan veya kiracının bulunduğu kira sözleşmesinde kiralananın tahliyesi davası).
  2. Şeklî Mecburi Dava Arkadaşlığı: Usûl hukuku sebeplerinden doğar (Örn: Aslî müdahale davasında asıl davanın davacısı ile davalısı arasındaki konum).

B. İhtiyari Dava Arkadaşlığı Oluşturan Sebepler (HMK m. 57)

  • Hak veya borcun elbirliği mülkiyeti dışındaki bir sebeple ortak olması (Örn: Müteselsil alacaklılar veya müteselsil borçlular).
  • Ortak bir işlemle birden çok kişi yararına hak doğması veya borç altına girilmesi.
  • Davaların temelini oluşturan vakıaların ve hukuki sebeplerin aynı/benzer olması (Örn: Aynı haksız fiil/trafik kazası sebebiyle sürücü, araç işleteni ve sigorta şirketine birlikte dava açılması).

3. Yargılamaya Katılan Üçüncü Kişiler

Sürmekte olan bir davaya taraflar dışındaki üçüncü kişilerin katılması üç farklı kurumla sağlanır:

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|               FER'Î MÜDAHALE vs. ASLÎ MÜDAHALE vs. DAVANIN İHBARI                                 |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| FER'Î MÜDAHALE (HMK m. 66)        | ASLÎ MÜDAHALE (HMK m. 65)         | DAVANIN İHBARI (HMK m. 61)|
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Taraf yanında yer alma.      | İki tarafa karşı bağımsız dava [82| Üçüncü kişiye bildirim [90|
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| TARAF SIFATI KAZANMAZ.   | TARAF SIFATI KAZANIR.    | TARAF SIFATI KAZANMAZ.|
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Tahkikat sonuna kadar.   | Hüküm verilinceye kadar.     | Tahkikat sonuna kadar.|
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Harç ödenmez (Sadece avans). | Ayrı harç ödenerek dava açılır| Mahkeme iznine bağlı değil
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+
| Çekişmesiz yargıda OLMAZ.    | Çekişmesiz yargıda OLABİLİR. | Mecburi dava arkadaşları  |
|                                   |                                   | birbirine yapamaz.   |
+-----------------------------------+-----------------------------------+---------------------------+

A. Davaya Fer’î Müdahale (HMK m. 66-69)

  • Tanım: Üçüncü kişinin, görülmekte olan bir davayı kazanmasında hukuki yararı bulunan taraf yanında ve ona yardımcı olmak üzere davaya katılmasıdır.
  • Usûlü ve Durumu:
    • Tahkikat sona erinceye kadar dilekçeyle talep edilir. Harç alınmaz.
    • Fer’î müdahil taraf sıfatı kazanmaz, hakkında hüküm kurulamaz.
    • Katıldığı noktadan itibaren davayı takip eder; yanında yer aldığı tarafa aykırı usûl işlemi (sulh, kabul, feragat, yemin) yapamaz.
    • Tek başına kanun yoluna başvuramaz; ancak yanında katıldığı taraf başvurursa onunla birlikte başvurabilir.
    • İş Mahkemeleri Özel İstisnası (7036 s.K. m. 4/2): SGK, resen ihbar üzerine davalı yanında fer’î müdahil olduğunda, yanında katıldığı taraf başvurmasa dahi tek başına kanun yoluna başvurabilir.
  • Müdahalenin Etkisi: Fer’î müdahilin katıldığı dava sonucunda verilen hüküm, taraf ile fer’î müdahil arasında sonradan açılacak rücu davasında bağlayıcı etki doğurur. Fer’î müdahil rücu davasında “ilk davada yanlış karar verildi” iddiasını ileri süremez.

B. Davaya Aslî Müdahale (HMK m. 65)

  • Tanım: Derdest bir davanın konusu hak veya şey üzerinde kısmen veya tamamen hak iddia eden üçüncü kişinin, her iki tarafa karşı aynı mahkemede ayrı bir dava açmasıdır.
  • Usûlü ve Durumu:
    • Hüküm verilinceye kadar açılabilir. Kanun yolu aşamasında veya ihtiyati tedbirde asli müdahale yapılamaz.
    • Çekişmesiz yargıda da mümkündür (işi çekişmeli yargıya dönüştürür).
    • Aslî müdahil ayrı harç yatırarak dava açtığı için bağımsız taraf sıfatı kazanır. Mahkemenin kabul kararına gerek yoktur.
    • Asıl davanın davacısı ve davalısı, aslî müdahale davasında şeklî mecburi dava arkadaşı konumundadır. Her iki dava birlikte yürütülür.

C. Davanın İhbarı (HMK m. 61-64)

  • Tanım: Görülmekte olan bir davanın taraflarından birinin, davayı kaybettiği takdirde üçüncü kişiye rücu edeceğini veya üçüncü kişinin kendisine rücu edeceğini düşünerek davayı üçüncü kişiye bildirmesidir.
  • Usûlü: Tahkikat sonuçlanıncaya kadar yapılır. Mahkemenin iznine bağlı değildir. Mecburi dava arkadaşları birbirine davayı ihbar edemez.
  • İhbar Edilenin Durumu: Sessiz kalabilir veya fer’î müdahil olarak davaya katılabilir. (İlla ihbar eden yanında değil, dilerse diğer taraf yanında da katılabilir).
  • Etkisi: HMK m. 64 uyarınca, davanın ihbarının etkisi fer’î müdahalenin etkisi ile aynıdır.

4. Davada Tarafların Temsili

Hukuk yargılamasında temsil Kanuni Temsil ve İradi Temsil (Davaya Vekâlet) olarak ikiye ayrılır.

A. Davada Kanuni Temsil (HMK m. 52, 54)

  • Medeni hakları kullanma ehliyeti olmayanlar (küçükler, kısıtlılar) davada kanuni temsilcileri (veli, vasi); tüzel kişiler ise yetkili organları aracılığıyla temsil edilir.
  • Önemli Kural: Kanuni temsilci veya organ davanın tarafı değildir; taraf temsil olunan kişidir.
  • Usûlî Engeller: Kanuni temsilciler davada üçüncü kişi sayılmadıklarından tanıklık yapamazlar ve fer’î müdahil olamazlar.
  • Temsil Belgesi: Kanuni temsilciler izin/temsil belgelerini dava dilekçesine eklemelidir. Eksiklik halinde hâkim kesin süre verir; süre içinde belge sunulmazsa davanın açılmamış sayılmasına veya işlemlerin yapılmamış sayılmasına karar verilir.

B. Davada İradi Temsil / Davaya Vekâlet (HMK m. 71-83)

  • Dava ehliyeti olan herkes davasını bizzat açıp takip edebilir; avukat tutma zorunluluğu kural olarak yoktur.
  • Avukatlık Tekeli (Av. K. m. 35): Bir taraf kendisini vekil ile temsil ettirmek isterse, vekâletini sadece baroda kayıtlı bir avukata verebilir.
  • Avukatın Konumu: Vekil (avukat) davada üçüncü kişi konumunda olduğundan tanık olarak dinlenebilir.
  • Zorunlu Vekil İstisnası (HMK m. 79/2, 80): Davasını bizzat takip eden tarafın duruşmadaki uygunsuz tutumu veya davasını takip edecek yeterlilikte olmaması durumunda hâkim, tarafın davasını vekil aracılığıyla takip etmesine karar verebilir.
  • Birden Fazla Vekil: Dava için birden fazla avukat görevlendirilirse, her biri vekâlet yetkisini diğerinden bağımsız olarak kullanabilir.

5. AÖF Sınavında 100 Alttıracak Özet “Soru Tipi” İpuçları

  1. Sıfat vs. Dava Şartı: Taraf sıfatı (husumet) bir dava şartı değildir; davanın esasına ilişkindir. Taraf ehliyeti, dava ehliyeti ve dava takip yetkisi ise olumlu dava şartıdır.
  2. Kuzen Davası: Kuzen 4. derece yansoy hısımdır; hâkimin kuzeninin davasına bakması yasaklılık sebebi değil, ret sebebidir.
  3. Miras Şirketi / Adi Ortaklık: Adi şirket ve miras şirketinin taraf ehliyeti yoktur; davada tüm ortaklar arasında maddi mecburi dava arkadaşlığı vardır.
  4. Fer’î Müdahil Temyiz Hakkı: Fer’î müdahil tek başına kanun yoluna başvuramaz (SGK istisnası hariç); ancak yanında katıldığı tarafla birlikte başvurabilir.
  5. Aslî Müdahale Aşaması: Aslî müdahale hüküm verilinceye kadar mümkündür; kanun yolu aşamasında yapılamaz. Fer’î müdahale ise tahkikat sona erinceye kadar yapılabilir.
  6. Avukatın Tanıklığı: Kanuni temsilci tanıklık yapamazken, iradi temsilci olan avukat davada tanıklık yapabilir.

Don't Miss

8. Bölüm: Kişilere Karşı Suçlar

Türk Ceza Kanunu’nun Özel Hükümler kısmında

7. Bölüm: Yaptırım Teorisi

Yaptırım, bir kişinin yükümlülüklerine aykırı davranmasının