
Bilimsel özgürlük ile insanlık onuru arasındaki çizgi nerede çekilir ve siyasi baskılardan kaçan entelektüeller için bir ülke nasıl hem güvenli bir sığınak hem de kendi aydınlanmasının meşalesi haline gelebilir? İnsanlık tarihinin en karanlık dönemlerinden birinde, bilimin namusunu kurtarma mücadelesi ile genç bir cumhuriyetin var olma savaşı tam da bu sorunun yanıtında kesişmiştir.
Ahmet Özgür Türen’in derlediği Atatürk Ülkesine Sığınanlar adlı eser, 1930’lu yıllarda Nazi Almanya’sının soykırımcı baskısından kaçan bilim insanlarının Türkiye’ye sığınışını ve genç Cumhuriyet’in 1933 Üniversite Reformu ile gerçekleştirdiği akademik sıçrayışı belgesel niteliğinde bir anlatıyla sunmaktadır.
1. Karanlıktan Kaçamayanlar: Nazi Rejiminin Vahşeti ve Sığınamayanların Trajedisi
Nazi Almanya’sında faşist rejimin tırmanmasıyla birlikte bilim, akıl ve özgür düşünce amansız bir baskı altına alınmış; Yahudi, sosyalist ya da ilerici kimliği olan binlerce bilim insanı ağır takibatlara uğramıştır. Terörün ilk adımları, özgür düşüncenin simgesi olan kitapların sokaklarda yakılmasıyla atıldı. Nitekim ileride Türkiye’ye sığınacak olan hukukçu Ernst Hirsch’in 1932 sonunda yayımlanan Ticaret ve İktisat Hukuku Pratik Meseleleri ve Çözümleri adlı eseri de bu meydan ateşlerinde yakılan kitaplar arasındaydı. Tüm Avrupa nasyonal sosyalist rejimin barbarlığına seyirci kalırken, Atatürk Türkiye’sine ulaşacak kadar şanslı olamayan akademisyenler için süreç geri dönüşü olmayan insani bir trajediye dönüştü.
Bu trajedinin en sarsıcı sembollerinden biri, Alman edebiyat eleştirmeni ve kültür tarihçisi Walter Benjamin’dir. Nazilerin baskısıyla Paris’e kaçan Benjamin, Fransa’nın da işgali üzerine Güney Fransa’da Gestapo tarafından yakalanacağını anlayınca trajik bir karar aldı ve yakalanıp toplama kampına gönderilmektense hayatına son vermeyi seçti. Bir diğer dehşet verici örnek ise 27 yaşında profesör olan filozof Kurt Huber’dir. Nazi rejimi Huber’i giyotinle idam etmekle kalmamış; Gestapo, Huber’in eşini ziyaret ederek “giyotinin yıpranma bedeli” adı altında iki aylık maaş tutarında bir parayı aileden talep etme vicdansızlığını sergilemiştir. Türkiye’ye sığınabilen şanslı isimlerden Ernst Reuter’in anıları ise yaşanan vahşetin boyutunu gözler önüne serer. Leyla Kudret Erkönen’in aktardığı üzere; Ankara Orman Çiftliği’ndeki havuzda yüzerken Reuter’in sırtındaki derin yara izlerini görüp bunların Birinci Dünya Savaşı’ndan kalma olup olmadığını soranlara Reuter acı bir ifadeyle tek cümlelik yanıt vermiştir: “Toplama kampı.”
“Artık Nazilerin elindeydi ve eninde sonunda Fransa’dan Almanya’ya geri gönderilecekti… Gestapo odasına girdiği sırada bağırmanın bir faydası yoktu. Benjamin’in tek seçeneği kalmıştı. O gece Gestapo alt kattaki yemek salonunda keyifle içkisini yudumlarken Benjamin cebinde taşıdığı ufak ilaç şişesini çıkardı. Bu şişe kendi deyimiyle, bir atı öldürmeye yetecek dozda morfin içeriyordu.”
Avrupa’nın göbeğinde bilimin sokak ortasında yakıldığı ve akademisyenlerin giyotin gölgesinde yaşadığı bu dönemde Türkiye’nin açtığı kucak, sadece idari bir hamle değil, doğrudan doğruya bir “hayat kurtarma operasyonu” niteliğindedir. Nazi dehşetinden kaçan bu büyük beyin gücü sığınacak güvenli bir liman ararken, Türkiye de kendi yükseköğretim yapısındaki derin atalet ve zihniyet kriziyle yüzleşmekteydi.
2. Fotoğraf Çektirmeyi “Günah” Sayan Zihniyet: Reform Öncesi Darülfünun’un Ataleti
Cumhuriyet’in ilan edilmesine ve toplumsal alanda büyük inkılaplar gerçekleştirilmesine rağmen, Osmanlı’dan miras kalan İstanbul Darülfünunu yeniliklere ayak uyduramamış, kendi içine kapanık ve verimsiz bir yapıya hapsolmuştu. Türk devriminin getirdiği dinamizme karşı ilgisiz ve hatta muhafazakâr bir direnç gösteren Darülfünun, çağdaş bilimsel üretimin son derece gerisinde kalmıştı.
Kurumdaki zihniyet tıkanıklığının çarpıcı bir örneği, 1924 yılında Darülfünun bahçesinde fotoğraf çektirmek isteyen öğrencilere hocalarının “Fotoğraf çektirmek günahtır” diyerek engel olmasıdır. Dönemin aydınları bu tutmu sert bir dille eleştirmiştir. Falih Rıfkı Atay, Cumhuriyet gazetesindeki yazısında Darülfünun’un Türk devrimine dair on yıldır tek bir sayfa dahi telif etmediğini vurgularken; Şevket Süreyya Aydemir de Kadro dergisinde kurumun ilim adına sunduğu şeylerin kötü tercüme ve adaptasyonlardan ibaret kaldığını yazmıştır. Nitekim Darülfünun’u modernleştirmek amacıyla geçmişte yapılan teşebbüsler (1845, 1869, 1874 ve 1900 yıllarındaki denemeler) yetersiz müfredat, araç-gereç eksikliği ve kadro çekişmeleri nedeniyle sürekli başarısızlıkla sonuçlanmıştı.
“İnkılabın onuncu senesine bastığımız halde, Darülfünun’un ilim diye bize sunacağı şey hâlâ kötü bir tercüme ve adaptasyondan ibaret kalacaksa, bu şahsiyetsiz sermayeyi onu bize sunanların kendileri için saklamaları çok daha hayırlı olur.” — Şevket Süreyya Aydemir
Sorgulamayı, araştırmayı ve analitik düşünmeyi geliştiremeyen bu statükocu yapı, genç bir cumhuriyetin geleceğini ve aydınlanma idealini doğrudan tehdit ediyordu. Mevcut yapıyı yamayarak düzeltmenin imkânsızlığı anlaşılınca radikal bir üniversite reformu kaçınılmaz hale geldi ve tıkanan bu damarı açmak adına Cenevre’den davet edilecek uzmanın hazırlayacağı rapora odaklanıldı.
3. Bir Gelecek Projeksiyonu: 1933 Üniversite Reformu ve Albert Malche Raporu
Reform sürecinin bilimsel ve kurumsal altyapısını oluşturmak amacıyla Cenevre Üniversitesi Profesörü Albert Malche Türkiye’ye davet edildi. Malche’nin laboratuvarları, kütüphaneleri ve dersleri inceleyerek hazırladığı rapor; ezberci öğretim usulünü, Türkçe kaynak eksikliğini, öğrencilerin yabancı dil yetersizliğini ve öğretim üyeleri arasındaki kişisel çekişmeleri en temel aksaklıklar olarak raporladı.
Mustafa Kemal Atatürk, Malche Raporu’nu büyük bir titizlikle incelemiş ve raporun marjlarına kendi el yazısıyla stratejik notlar düşmüştür. Yabancı bir uzmanın tespitlerinden faydalanmayı önemli gören fakat milli bağımsızlığı ve özgünlüğü esas alan Atatürk, raporun kenarına şu çarpıcı ifadeleri kaydetmiştir: “Mesele taştan, topraktan, vazodan bahis olunmakla sonlandırılamaz. Vazo denilen kıymetli resimlerle hassas ve muhatap alınabilecek vatandaşlar yetiştirmektir. Yoksa her nevi enstitüler hayvanlar ağırı [ağılı] olur.” Atatürk, üniversitelerin sadece kuru bilgi aktaran taş binalar olamayacağını, asıl hedefin hümanist ve kültürlü Türk gençliği yetiştirmek olduğunu vurgulamıştır. Yapılan hazırlıkların ardından, 31 Mayıs 1933’te çıkarılan kanunla İstanbul Darülfünunu resmen ilga edilmiş ve yerine çağdaş esaslara dayanan İstanbul Üniversitesi kurulmuştur.
“Biz Türkler, özellikle Türk inkılabını yapmış olanlar bilmelidirler ki, bizi layık olduğumuz seviyeye çıkarmaya bir yabancı uzman dahi bile olsa muktedir değildir. Düştüğümüz uçurumdan bizi kurtaracak, alemin en yüksek düzeyine çıkaracak olan, yine o bu uçurumdan çıkıp yükselmesini bilenler olacaktır.” — Mustafa Kemal Atatürk
Atatürk’ün bu yaklaşımı, reformun bir dış taklit değil, evrensel bilim ilkeleriyle milli dinamikleri birleştiren bir zihniyet devrimi olduğunu kanıtlar. Tasfiye edilen eski yapının yerine modern üniversiteyi inşa edecek küresel beyin gücünün Türkiye’ye gelişi ise sürece tarihi bir uluslararası boyut kazandırmıştır.
4. 500 Yıl Sonra İade-i Ziyaret: Mülteci Bilim İnsanları ve Genç Cumhuriyet’in Fedakârlığı
Nazi baskısından kaçan birinci sınıf akademisyenler ile yeni kurduğu üniversiteye kaliteli öğretim kadrosu arayan Türkiye’nin yolları 1933 yılında kesişti. Prof. Philipp Schwartz önderliğindeki “Alman Bilimadamları Yardım Birliği” ile yapılan anlaşma, tarihin seyrini değiştiren bir dönüm noktası oldu. Anlaşmanın ardından Milli Eğitim Bakanı Dr. Reşit Galip, bu buluşmanın tarihsel anlamını derin bir vizyonla dile getirmiştir.
Savaşın ve yoksulluğun izlerini henüz silememiş olan genç Türkiye Cumhuriyeti, mülteci bilim insanlarına kendi profesörlerinden 4-5 kat fazla maaş ödemeyi taahhüt etti. Hatta bu bütçeyi karşılayabilmek adına milletvekili maaşlarından (400 TL olan maaşlardan) 200’er TL kesinti yapılmıştır. Türkiye, sadece finansal kaynak ayırmakla kalmamış, bu bilim insanlarını diplomatik olarak da korumuştur. Nitekim Nazi polisinin takibinde olan Prof. A. Kantorowicz, Prof. F. Dessauer ve Prof. G. Kessler, Türk hükümetinin Alman makamlarına “Türkiye devletinin memurlarıdır” bildiriminde bulunarak onları devlet korumasına alması sayesinde Gestapo’nun elinden kurtarılmıştır. Bu yüksek korumaya şükran duyan Prof. Gerhard Kessler, “Asil ve şövalye ruhuna sahip Türk ulusuna bana bu imkânı tanıdıkları için ebediyen müteşekkir kalacağım” demiştir. Gelen akademisyenlerin vefası büyük olmuştur; Nobel adayı Fritz Arndt, Atatürk’ün vefatı üzerine sınıfta gözyaşlarına boğularak “Almanya’da bile bu kadar büyük bir insan ölmedi” demiştir.
“500 yıl önce İstanbul’u aldığımızda, Bizans’ın önde gelen bilimadamları ve sanatçıları ülkeyi terk ettiler. Bunlardan birçoğu İtalya’ya gitti ve orada Rönesans’ı başlattı. Şimdi Avrupa’nın aldıklarını bize geri vermesinin zamanı gelmiştir. Vatanımıza yenilikler getirmenizi, böylelikle çağdaş düzene ayak uydurmamızı öğretmenizi ve yeni nesle çağdaş bilimde ilerleme yolunu göstermenizi umuyor, milletçe teşekkür ve saygılarımızı sunuyoruz.” — Dr. Reşit Galip
Yoksul bir devletin bütçesinden ve vekillerinin maaşından keserek bilime yatırdığı bu kaynak, Cumhuriyet’in bilimsel liyakate verdiği muazzam değeri gösterir. Doğu ile Batı’nın, zulümden kaçan aydınlar ile aydınlanma arayışındaki genç bir devletin bu tarihi buluşması, modern Türk üniversitelerinin temelini atmıştır.
Sonuç
Atatürk Türkiye’si, Nazi zulmünden kaçan dünya çapındaki bilim insanlarına güvenli bir sığınak olmakla kalmamış; onlarla birlikte çağdaş, liyakate dayalı ve özgür üniversitelerin harcını karmaş nitelikli bir vizyon ortaya koymuştur. Ahmet Özgür Türen’in derlediği belgesel değerindeki bu eser, insanlık onurunun bilimin aydınlığıyla korunduğu ve bir ülkenin fedakârlıkla nasıl bir bilimsel sıçrama gerçekleştirdiğinin en somut tarihsel belgesidir.
İncelenen Eser Künyesi
İncelenen Eser : Ahmet Özgür Türen, Atatürk Ülkesine Sığınanlar, Destek Yayınları, 2022